[17,0] Liber XVII.
[17,1] I.
1. Hac rerum, quas iam digessimus, uarietate ita conclusa Martius iuuenis Rheno
post Argentoratensem pugnam otiose fluente securus, sollicitusque ne dirae
uolucres consumerent corpora peremptorum, sine discretione cunctos humari
mandauit, absolutisque legatis, quos ante certamen superba quaedam portasse
praediximus, ad Tres tabernas reuertit.
2. unde cum captiuis omnibus praedam Mediomatricos seruandam ad reditum usque
suum duci praecipit et petiturus ipse Mogontiacum, ut ponte conpacto
transgressus in suis requireret barbaros, cum nullum reliquisset in nostris,
refragante uetabatur exercitu: uerum facundia iucunditateque sermonum allectum
in uoluntatem traduxerat suam. amor enim post documenta flagrantior sequi
libenter hortatus est omnis operae conturmalem, auctoritate magnificum ducem,
plus laboris indicere sibi quam militi, sicut perspicue contigit, adsuetum.
moxque ad locum praedictum est uentum, flumine pontibus constratis transmisso
occupauere terras hostiles.
3. at barbari praestricti negotii magnitudine, qui se in tranquillo positos otio
tunc parum inquietari posse sperabant, aliorum exitio quid fortunis suis
inmineret anxie cogitantes, simulata pacis petitione, ut primae uertiginis
impetum declinarent, misere legatos cum uerbis conpositis quae denuntiarent
concordem foederum firmitatem; incertumque quo consilio aut instituto mutata
uoluntate per alios cursu celeri uenire conpulsos acerrimum nostris minati sunt
bellum, ni eorum regionibus excessissent.
4. Quibus clara fide conpertis Caesar noctis prima quiete nauigiis modicis et
uelocibus octingentos inposuit milites ea re, ut ui ingenti sursum uersum
decurso egressi quicquid inuenire potuerint ferro uiolarent et flammis.
5. quo ita disposito solis primo exortu uisis per montium uertices barbaris ad
celsiora ducebatur alacrior miles nulloque inuento - hoc si quidem opinati
discessere confestim - eminus ingentia fumi uolumina uisebantur indicantia
nostros perruptas populari terras hostiles.
6. quae res Germanorum perculit animos atque desertis insidiis, quas per arta
loca et latebrosa struxerant nostris, trans Menum nomine fluuium ad opitulandum
suis necessitudinibus auolarunt.
7. ut enim rebus amat fieri dubiis et turbatis, hinc equitum nostrorum adcursu,
inde nauigiis uectorum militum impetu repentino perterrefacti euadendi subsidium
uelox locorum inuenere prudentes, quorum digressu miles libere gradiens
opulentas pecore uillas et frugibus rapiebat nulli parcendo. extractisque
captiuis domicilia cuncta curatius ritu Romano constructa flammis subditis
exurebat.
8. emensaque aestimatione decimi lapidis eum prope siluam uenisset squalore
tenebrarum horrendam, stetit diu cunctando, indicio perfugae doctus per
subterranea quaedam occulta fossasque multifidas latere plurimos, ubi habile
uisum fuerit erupturos.
9. ausi tamen omnes accedere fidentissime, ilicibus incisis et fraxinis
roboreque abietum magno semitas inuenere constratas. ideoque gradientes cautius
retro non nisi per anfractus longos et asperos ultra progredi posse uix
indignationem capientibus animis aduertebant.
10. et quoniam aeris urente saeuitia cum discriminibus ultimis laboratur in
cassum - aequinoctio quippe autumnali exacto per eos tractus superfusae niues
oppleuere montes simul et campos - opus arreptum est memorabile.
11. et dum nullus obsisteret, munimentum, quod in Alamannorum solo conditum
Traianus suo nomine uoluit appellari, dudum uiolentius oppugnatum, tumultuario
studio reparatum est; locatisque ibi pro tempore defensoribus, ex barbarorum
uisceribus alimenta congesta sunt.
12. quae illi maturata ad suam perniciem contemplantes metuque rei peractae
uolucriter congregati precibus et humilitate suprema petiere missis oratoribus
pacem: quam Caesar omni consiliorum uia firmata, causatus ueri similia plurima,
per decem mensuum tribuit interuallum: id nimirum sollerti colligens mente quod
castra, supra quam optari potuit occupata sine obstaculo, tormentis muralibus et
apparatu deberent ualido conmuniri.
13. hac fiducia tres inmanissimi reges uenerunt tandem aliquando iam trepidi, ex
his qui misere uictis apud Argentoratum auxilia, iurantes conceptis ritu patrio
uerbis nihil inquietum acturos sed foedera ad praestitutum usque diem, quia id
nostris placuerat, cum munimento seruaturos intacto frugesque portaturos
humeris, si defuisse sibi docuerint defensores. quod utrumque metu perfidiam
frenante fecerunt.
14. Hoc memorabili bello, conparando quidem Punicis et Teutonicis, sed
dispendiis rei Romanae peracto leuissimis ut faustus Caesar exultabat et felix:
credique obtrectatoribus potuit, ideo fortiter eum ubique fecisse fingentibus,
quod oppetere dimicando gloriose magis optabat quam damnatorum sorte, sicut
sperabant, ut frater Gallus occidi: ni pari proposito post excessum quoque
Constanti actibus mirandis inclaruisset.
[17,2] II.
1. Quibus ut in tali re conpositis firmiter, ad sedes reuertens hibernas sudorum
reliquias repperit tales. Remos Seuerus magister equitum per Agrippinam petens
et Iuliacum Francorum ualidissimos cuneos in sexcentis uelitibus, ut postea
claruit, uacua praesidiis loca uastantes offendit: hac opportunitate in scelus
audaciam erigente, quod Caesare in Alamannorum secessibus occupato nulloque
uetante expleri se posse praedarum opimitate sunt arbitrati. sed metu iam
reuersi exercitus, munimentis duobus, quae olim exinanita sunt, occupatis se
quoad fieri poterat tuebantur.
2. hac Iulianus rei nouitate perculsus et coniciens quorsum erumperet, si isdem
transisset intactis, retento milite circumuallare disposuit castella munita quae
Mosa fluuius praeterlambit, et ad usque quartum et quinquagesimum diem, Decembri
scilicet et Ianuario mense, obsidionales tractae sunt morae, destinatis
barbarorum animis incredibili pertinacia reluctatis.
3. tunc pertimescens sollertissimus Caesar, ne obseruata nocte inluni barbari
gelu uinctum amnem peruaderent, cotidie a sole in uesperam flexo ad usque lucis
principium lusoriis nauibus discurrere flumen ultro citroque milites ordinauit,
ut crustis pruinarum diffractis nullus ad erumpendi copiam facile perueniret.
hocque commento, inedia et uigiliis et desperatione postrema lassati sponte se
propria dederunt statimque ad comitatum Augusti sunt missi.
4. ad quos eximendos periculo multitudo Francorum egressa, cum captos
conperisset et asportatos, nihil amplius ausa repedauit ad sua, hisque perfectis
acturus hiemem reuertit Parisios Caesar.
[17,3] III.
1. Quia igitur plurimae gentes ui maiore conlaturae capita sperabantur, dubia
bellorum coniectans sobrius rector magnis curarum molibus stringebatur. dumque
per indutias licet negotiosas et breues aerumnosis possessorum damnis mederi
posse credebat, tributi ratiocinia dispensauit.
2. cumque Florentius praefectus praetorio cuncta permensus, ut contendebat,
quicquid in capitatione deesset, ex conquisitis se supplere firmaret, talium
gnarus, animam prius amittere quam hoc sinere fieri memorabat.
3. norat enim huius modi prouisionum, immo euersionum, ut uerius dixerim,
insanabilia uulnera saepe ad ultimam egestatem prouincias contraxisse, quae res,
ut docebitur postea, penitus euertit Illyricum.
4. ob quae praefecto praetorio ferri non posse clamante se repente factum
infidum, cui Augustus summam commiserit rerum, Iulianus eum sedatius leniens
scrupulose conputando et uere docuit non sufficere solum, uerum etiam exuberare
capitationis calculum ad commeatuum necessarios apparatus.
5. nihilo minus tamen diu postea indictionale augmentum oblatum sibi nec
recitare nec subnotare perpessus humi proiecit. litterisque Augusti monitus ex
relatione praefecti, non agere ita perplexe ut uideretur parum Florentio credi,
rescripsit gratandum esse si prouincialis hinc inde uastatus saltem sollemnia
praebeat, nedum incrementa, quae nulla supplicia egenis possent hominibus
extorquere. factumque est tunc et deinde unius animi firmitate, ut praeter
solita nemo Gallis quicquam exprimere conaretur ---
6. inusitato exemplo id petendo Caesar inpetrauerat a praefecto ut secundae
Belgicae multiformibus malis oppressae dispositio sibi committeretur ea
uidelicet lege, ut nec praefectianus nec praesidalis apparitor ad soluendum
quemquam urgeret. quo leuati solatio cuncti, quos in cura --- separat
suam, nec interpellati ante praestitutum tempus debita contulerunt.
[17,4] IV.
1. Inter haec recreandarum exordia Galliarum administrante secundam adhuc Orfito
praefecturam obeliscus Romae in circo erectus est maximo. super quo nunc, quia
tempestiuum est, pauca discurram.
2. urbem priscis saeculis conditam ambitiosa moenium strue et portarum centum
aditibus celebrem hecatompylos Thebas institutores ex facto cognominarunt, cuius
uocabulo prouincia nunc usque Thebais adpellatur.
3. hanc inter exordia pandentis se late Carthaginis inprouiso excursu duces
oppressere Poenorum, posteaque reparatam Persarum rex ille Cambyses quoad
uixerat alieni cupidus et inmanis Aegypto perrupta adgressus est, ut opes exinde
raperet inuidendas, ne deorum quidem donariis parcens.
4. qui dum inter praedatores turbulente concursat, laxitate praepeditus
indumentorum concidit pronus ac suomet pugione, quem aptatum femori dextro
gestabat, subita ui ruinae nudato uulneratus paene letaliter interisset.
5. longe autem postea Cornelius Gallus Octauiano res tenente Romanas Aegypti
procurator exhausit ciuitatem plurimis interceptis reuersusque cum furtorum
arcesseretur et populatae prouinciae, metu nobilitatis acriter indignatae, cui
negotium spectandum dederat imperator, stricto incubuit ferro. is est, si recte
existimo, Gallus poeta, quem flens quodam modo in postrema Bucolicorum parte
Vergilius carmine leni decantat.
6. In hac urbe inter labra ingentia diuersasque moles figmenta Aegyptiorum
numinum exprimentes obeliscos uidimus plures aliosque iacentes et conminutos,
quos antiqui reges bello domitis gentibus aut prosperitatibus summarum rerum
elati montium uenis uel apud extremos orbis incolas perscrutatis excisos
erectosque dis superis in religione dicarunt.
7. est autem obeliscus asperrimus lapis in figuram metae cuiusdam sensim ad
proceritatem consurgens excelsam, utque radium imitetur, gracilescens, paulatim
specie quadrata in uerticem productus angustum, manu leuigatus artifici.
8. formarum autem innumeras notas, hieroglyphicas appellatas, quas ei undique
uidemus incisas, initialis sapientiae uetus insigniuit auctoritas.
9. uolucrum enim ferarumque, etiam alieni mundi, genera multa sculpentes ad aeui
quoque sequentis aetates ut inpetratorum uulgatius perueniret memoria, promissa
uel soluta regum uota monstrabant.
10. non enim ut nunc litterarum numerus praestitutus et facilis exprimit
quicquid humana mens concipere potest, ita prisci quoque scriptitarunt Aegyptii,
sed singulae litterae singulis nominibus seruiebant et uerbis; non numquam
significabant integros sensus.
11. cuius rei scientiam his inseram duobus exemplis. per uulturem naturae
uocabulum pandunt, quia mares nullos posse inter has alites inueniri rationes
memorant physicae, perque speciem apis mella conficientis indicant regem
moderatori cum iucunditate aculeos quoque innasci debere his signis ostendentes.
et similia plurima.
12. Et quia sufflantes adulatores ex more Constantium id sine modo strepebant
quod, cum Octauianus Augustus obeliscos duos ab Heliopolitana ciuitate
transtulisset Aegyptia, quorum unus in Circo maximo, alter in Campo locatus est
Martio, hunc recens aduectum difficultate magnitudinis territus nec contrectare
ausus est nec mouere, discant qui ignorant, ueterem principem translatis
aliquibus hunc intactum ideo praeterisse, quod Deo Soli speciali munere
dedicatus fixusque intra ambitiosi templi delubra, quae contingi non poterant,
tamquam apex omnium eminebat.
13. uerum Constantinus id parui ducens, auulsam hanc molem sedibus suis nihilque
committere in religionem recte existimans, si ablatum uno templo miraculum Romae
sacraret, id est in templo mundi totius, iacere diu perpessus est, dum
translationi pararentur utilia. quo conuecto per alueum Nili proiectoque
Alexandriae, nauis amplitudinis antehac inusitatae aedificata est sub trecentis
remigibus agitanda.
14. quibus ita prouisis digressoque uita principe memorato urgens effectus
intepuit, tandemque sero inpositus naui per maria fluentaque Tibridis uelut
pauentis ne, quod paene ignotus miserat Nilus, ipse parum sub meatus sui
discrimine moenibus alumnis inferret, defertur in uicum Alexandri, tertio lapide
ab urbe seiunctum. unde chamulcis inpositus tractusque lenius per Ostiensem
portam piscinamque publicam Circo inlatus est maximo.
15. sola post haec restabat erectio, quae uix aut ne uix quidem sperabatur posse
conpleri: digestisque ad perpendiculum altis trabibus, ut machinarum cerneres
nemus, innectuntur uasti funes et longi ad speciem multiplicium liciorum caelum
densitate nimia subtexentes. quibus conligatus mons ipse effigiatus scriptilibus
elementis, paulatimque in arduum per inane protentus, diu pensilis, hominum
milibus multis tamquam molendinarias rotantibus metas, cauea locatur in media
eique sphaera superponitur ahenea aureis lamminis nitens, qua confestim ui ignis
diuini contacta ideoque sublata facis imitamentum infigitur aereum, itidem auro
imbracteatum uelut abundanti flamma candentis.
16. secutaeque aetates alios transtulerunt. quorum unus in Vaticano, alter in
hortis Sallusti, duo in Augusti monumento erecti sunt.
17. qui autem notarum textus obelisco incisus est ueteri, quem uidemus in Circo,
Hermapionis librum secuti interpretatum litteris subiecimus Graecis ---.
[17,5] V.
1. Datiano et Cereali consulibus cum uniuersa per Gallias studio cautiore
disponerentur formidoque praeteritorum barbaricos hebetaret excursus, rex
Persarum in confiniis agens adhuc gentium extimarum, iamque cum Chionitis et
Gelanis omnium acerrimis bellatoribus pignore icto societatis rediturus ad sua,
Tamsaporis scripta suscepit, pacem Romanum principem nuntiantis poscere
precatiuam
2. ideoque non nisi infirmato imperii robore temptari talia suspicatus latius
semet extentans pacis amplectitur nomen et condiciones proposuit graues,
missoque cum muneribus Narseo quodam legato litteras ad Constantium dedit
nusquam a genuino fastu declinans, quarum hunc fuisse accepimus sensum:
3. "Rex regum Sapor, particeps siderum, frater Solis et Lunae, Constantio
Caesari fratri meo salutem plurimam dico. Gaudeo tandemque mihi placet ad
optimam uiam te reuertisse et incorruptum aequitatis agnouisse suffragium rebus
ipsis expertum, pertinax alieni cupiditas quas aliquotiens ediderit strages.
4 quia igitur ueritatis oratio soluta esse debet et libera et celsiores fortunas
idem loqui decet atque sentire, propositum meum in pauca conferam, reminiscens
haec quae dicturus sum me saepius replicasse.
5. ad usque Strymona flumen et Macedonicos fines tenuisse maiores meos,
antiquitates quoque uestrae testantur: haec me conuenit flagitare - ne sit
adrogans, quod adfirmo - splendore uirtutumque insignium serie uetustis regibus
antistantem, sed ubique mihi cordi est recta ratio, cui coalitus ab adulescentia
prima nihil umquam paenitendum admisi.
6. ideoque Armeniam recuperare cum Mesopotamia debeo, auo meo conposita fraude
praereptam. Illud apud nos numquam in acceptum feretur, quod adseritis uos
exsultantes nullo discrimine uirtutis ac doli prosperos omnes laudari debere
bellorum euentus.
7. postremo si morem gerere suadenti uolueris recte, contemne partem exiguam
semper luctificam et cruentam, ut cetera regas securus, prudenter reputans
medellarum quoque artifices urere non numquam et secare et partes corporum
amputare, ut reliquis uti liceat integris; hocque bestias factitare: quae cum
aduertant cur maximo opere capiantur, illud propria sponte amittunt ut uiuere
deinde possint inpauidae.
8. id sane pronuntio quod, si haec mea legatio redierit inrita, post tempus
hiemalis quietis exemptum, uiribus totis accinctus, fortuna condicionumque
aequitate spem successus secundi fundante uenire, quoad ratio siuerit,
festinabo".
9. His litteris diu libratis recto pectore, quod dicitur, considerateque
responsum est hoc modo:
10. "Victor terra marique Constantius semper Augustus fratri meo Sapori regi
salutem plurimam dico. Sospitati quidem tuae gratulor ut futurus, si uelis,
amicus, cupiditatem uero semper indeflexam fusiusque uagantem uehementer
insimulo.
11. Mesopotamiam poscis ut tuam perindeque Armeniam et suades integro corpori
adimere membra quaedam, ut salus eius deinceps locetur in solido, quod
infringendum est potius quam ulla consensione firmandum. accipe igitur ueritatem
non obtectam praestigiis sed perspicuam nullisque minis inanibus perterrendam.
12. praefectus praetorio meus opinatus adgredi negotium publicae utilitati
conducens cum duce tuo per quosdam ignobiles, me inconsulto, sermones conseruit
super pace. non refutamus hanc nec repellimus: adsit modo cum decore et
honestate nihil pudori nostro pra ereptura uel maiestati.
13. est enim absonum et insipiens cum gestarum rerum ordine placatae sint aurae
inuidiae, quae nobis multipliciter inluserunt, cum deletis tyrannis totus orbis
Romanus nobis obtemperat, ea prodere, quae contrusi in orientales angustias diu
seruauimus inlibata.
14. cessent autem quaeso formidines quae nobis intentantur ex more, eum ambigi
nequeat non inertia nos sed modestia pugnas interdum excepisse potius quam
intulisse et nostra, quotiens lacessimur, fortissimo beneuolentiae spiritu
defensare, id experiendo legendoque scientes in proeliis quibusdam raro rem
titubasse Romanam, in summa uero bellorum numquam ad deteriora prolapsam".
15. Hanc legationem nullo inpetrato remissam - nec enim effrenatae regis
cupiditati responderi amplius quicquam potuit - post paucissimos dies secutus
est Prosper comes et Spectatus tribunus et notarius itemque Eustathius Musoniano
suggerente philosophus, ut opifex suadendi: imperatoris scripta perferentes et
munera, enisuri apparatum interim Saporis arte quadam suspendere, ut supra
humanum modum prouinciae munirentur arctoae.
[17,6] VI.
1. Inter quae ita ambigua Iuthungi Alamannorum pars Italicis conterminans
tractibus obliti pacis et foederum, quae adepti sunt obsecrando, Raetias
turbulente uastabant, adeo ut etiam oppidorum temptarent obsidia praeter
solitum.
2. ad quos repellendos cum ualida manu missus Barbatio in locum Siluani peditum
promotus magister, ignauus sed uerbis effusior, alacritate militum uehementer
erecta prostrauit acerrime multos, ita ut exigua portio, quae periculi metu se
dedit in fugam, aegre dilapsa lares suos non sine lacrimis reuiseret et
lamentis.
3. huic pugnae Neuitta, postea consul, equestris praepositus turmae, et adfuisse
et fortiter fecisse firmatur.
[17,7] VII.
1. Isdem diebus terrae motus horrendi per Macedoniam Asiamque et Pontum adsiduis
pulsibus oppida multa concusserunt et montes. inter monumenta tamen multiformium
aerumnarum eminuere Nicomediae clades, Bithyniae urbium matris, cuius ruinarum
euentum uere breuiterque absoluam.
2. Primo lucis exortu diem nonum kal. Septembrium concreti nubium globi
nigrantium laetam paulo ante caeli speciem confuderunt et amendato solis
splendore nec contigua uel adposita cernebantur: ita oculorum obtutu praestricto
humo inuolutus crassae caliginis squalor insedit.
3. dein uelut numine summo fatales contorquente manubias uentosque ab ipsis
excitante cardinibus magnitudo furentium incubuit procellarum, cuius inpetu
pulsorum auditus est montium gemitus et elisi litoris fragor, haecque secuti
typhones atque presteres cum horrifico tremore terrarum ciuitatem et suburbana
funditus euerterunt.
4. et quoniam adcliuitate collium aedes pleraeque deuehebantur, aliae super
alias concidebant reclangentibus cunctis sonitu ruinarum inmenso. inter quae
clamoribus uariis celsa culmina resultabant quaeritantium coniugium liberosque
et siquid necessitudines artae constringunt.
5. post horam denique secundam, multo ante tertiam, aer iam sudus et liquidus
latentes retexit funereas strages. non nulli enim superruentium ruderum ui nimia
constipati sub ipsis interiere ponderibus. quidam collo tenus aggeribus obruti
cum superesse possent siqui iuuissent, auxiliorum inopia necabantur. alii
lignorum exstantium acuminibus fixi pendebant.
6. uno ictu caesi conplures, paulo ante homines, tunc promiscuae strages
cadauerum cernebantur. quosdam domorum inclinata fastigia intrinsecus serabant
intactos, angore et inedia consumendos. inter quos Aristaenetus affectatam
recens dioecensin curans uicaria potestate, quam Constantius ad honorem uxoris
Eusebiae Pietatem cognominarat, animam hoc casu cruciatam diutius exhalauit.
7. alii subita ruinae magnitudine oppressi, isdem adhuc molibus conteguntur.
conlisis quidam capitibus uel umeris praesectis aut cruribus inter uitae
mortisque confinia aliorum adiumenta paria perferentium inplorantes cum
obtestatione magna deserebantur.
8. et superesse potuit aedium sacrarum et priuatarum hominumque pars maior, ni
palantes abrupte flammarum ardores per quinque dies et noctes quicquid consumi
poterat exussissent.
9. Adesse tempus existimo pauca dicere, quae de terrae pulsibus coniectura
ueteres conlegerunt. ad ipsius enim ueritatis arcana non modo haec nostra
uulgaris inscitia, sed ne sempiterna quidem lucubrationibus longis nondum
exhausta physicorum iurgia penetrarunt.
10. unde et in ritualibus et pontificiis
obtemperantibus sacerdotiis cauetur, ne alio deo pro alio nominato, cum, qui
eorum terram concutiat sit in abstruso, piacula committantur.
11. accidunt autem, ut opiniones aestimant, inter quas Aristoteles aestuat et
laborat, aut in cauernis minutis terrarum, quas Graece syriggas appellamus,
inpulsu crebriore aquis undabundis: aut certe, ut Anaxagoras adfirmat, uentorum
ui subeuntium ima terrarum: qui cum soliditatibus concrustatis inciderint,
eruptiones nullas reperientes, eas partes soli conuibrant, quas subrepserint
umidi. unde plerumque obseruatur terra tremente uentorum apud nos spiramina
nulla sentiri, quod in ultimis eius secessibus occupantur.
12. Anaximander ait arescentem nimia aestuum siccitate aut post madores imbrium
terram rimas pandere grandiores, quas penetrat supernus aer uiolentus et nimius,
ac per eas uehementi spiritu quassatam cieri propriis sedibus. qua de causa
terrores huius modi uaporatis temporibus aut nimia aquarum caelestium
superfusione contingunt. ideoque Neptunum umentis substantiae potestatem
Ennosigaeon et Sisichthona poetae ueteres et theologi nuncuparunt.
13. Fiunt autem terrarum motus modis quattuor. aut enim brasmatiae sunt, qui
humum intus suscitantes sursum propellunt inmanissimas moles, ut in Asia Delos
emersit et Hiera et Anaphe et Rhodus, Ophiusa et Pelagia prioribus saeculis
dictitata, aureo quondam imbri perfusa, et Eleusina in Boeotia et apud Tyrrenos
Vulcanus insulaeque plures; aut climatiae qui limes ruentes et obliqui urbes
aedificia montesque conplanant; aut chasmatiae qui grandiore motu patefactis
subito uoratrinis terrarum partes absorbent, ut in Atlantico mari Europaeo orbe
spatiosior insula s et in Crisaeo sinu Helice et Bura et in Ciminia Italiae
parte oppidum Saccumum ad Erebi profundos hiatus abactae aeternis tenebris
occultantur.
14. inter haec tria genera terrae motuum mycematiae sonitu audiuntur minaci cum
dissolutis elementa conpagibus ultro adsiliunt uel relabuntur concidentibus
terris. tunc enim necesse est uelut taurinis reboare mugitibus fragores
fremitusque terrenos. sed hinc ad exorsa.
[17,8] VIII.
1. At Caesar hiemem apud Parisios agens Alamannos praeuenire studio maturabat
ingenti, nondum in unum coactos sed in insaniam post Argentoratum audaces omnes
et saeuos, operiensque Iulium mensem, unde sumunt Gallicani procinctus exordia,
diutius angebatur. nec enim egredi poterat antequam ex Aquitania aestatis
remissione solutis frigoribus et pruinis ueheretur annona.
2. sed ut est difficultatum paene omnium diligens ratio uictrix, multa mente
uersans et uaria id tandem repperit solum, ut anni maturitate non exspectata
barbaris occurreret insperatus firmatoque consilio XX dierum frumentum ex eo,
quod erat in sedibus consumendum, ad usus diuturnitatem excoctum bucellatum, ut
uulgo appellant, umeris inposuit libentium militum, hocque subsidio fretus
secundis, ut ante, auspiciis profectus est, intra mensem quintum uel sextum duas
expeditiones consummari posse urgentes et necessarias arbitratus.
3. quibus paratis petit primos omnium Francos, eos uidelicet quos consuetudo
Salios appellauit, ausos olim in Romano solo apud Toxandriam locum habitacula
sibi figere praelicenter. cui cum Tungros uenisset, occurrit legatio
praedictorum, opinantium reperiri imperatorem etiam tum in hibernis, pacem sub
hac lege praetendens ut quiescentes eos tamquam in suis nec lacesseret quisquam
nec uexaret. hos legatos negotio plene digesto oppositaque condicionum
perplexitate ut in isdem tractibus moraturus, dum redeunt, muneratos absoluit.
4. dictoque citius secutus profectos Seuero duce misso per ripam subito cunctos
adgressus tamquam fulminis turbo perculsit iamque precantes potius quam
resistentes in oportunam clementiae partem effectu uictoriae flexo dedentes se
cum opibus liberisque suscepit.
5. Chamauos itidem ausos similia adortus eadem celeritate partim cecidit partim
acriter repugnantes uiuosque captos conpegit in uincula, alios praecipiti fuga
trepidantes ad sua, ne militem spatio longo defatigaret, abire interim permisit
innocuos, quorum legatis paulo postea missis precatum consultumque rebus suis
humi prostratis sub obtutibus eius pacem hoc tribuit pacto ut ad sua redirent
incolumes.
[17,9] IX.
1. Cunctis igitur ex uoto currentibus studio peruigili properans modis omnibus
utilitatem fundare prouinciarum, munimenta tria recta serie superciliis inposita
fluminis Mosae, subuersa dudum obstinatione barbarica reparare pro tempore
cogitabat, et ilico sunt instaurata procinctu paulisper omisso.
2. atque ut consilium prudens celeritas faceret tutum, ex annona decem dierum et
septem, quam in expeditionem pergens uehebat ceruicibus miles, portionem
subtractam in isdem condidit castris sperans ex Chamauorum segetibus id suppleri
posse quod ablatum est.
3. longe autem aliter accidit. frugibus enim nondum etiam maturis miles,
expensis quae portabat, nusquam reperiens uictus, extrema minitans Iulianum
conpellationibus incessebat et probris, Asianum appellans Graeculum et fallacem
et specie sapientiae stolidum. utque inueniri solent quidam inter armatos
uerborum uolubilitate conspicui, haec et similia multa strepebant:
4. "quo trahimur spe meliorum abolita, olim quidem dura et perpessu asperrima
per niues tolerantes et acumina crudelium pruinarum? sed nunc - pro nefas - cum
ultimis hostium fatis instamus, fame, ignauissimo mortis genere tabescentes.
5. et nequi nos turbarum existimet concitores, pro uita loqui sola testamur, non
aurum neque argentum petentes, quae olim nec contrectare potuimus nec uidere,
ita nobis negata uelut contra rem publicam tot suscepisse labores et pericula
confutatis".
6. et erat ratio iusta querellarum. inter tot enim rerum probabilium cursus
articulosque necessitatum ancipites sudoribus Gallicanis miles exhaustus nec
donatiuum meruit nec stipendium iam inde ut Iulianus illo est missus, ea re quod
nec ipsi quod daret suppetere poterat usquam nec Constantius erogari more solito
permittebat.
7. hocque exinde claruit fraude potius quam tenacitate committi quod, cum idem
Caesar petenti ex usu gregario cuidam ut barbas detonderet, dedisset aliquid
uile, contumeliosis calumniis adpetitus est a Gaudentio tunc notario ad
explorandos eius actus diu morato per Gallias, quem postea ipse interfici
iussit, ut loco monstrabitur conpetenti.
[17,10] X.
1. Lenito tandem tumultu non sine blanditiarum genere uario contextoque nauali
ponte Rheno transito terris Alamannorum calcatis Seuerus magister equitum
bellicosus ante haec et industrius repente conmarcuit.
2. et qui saepe uniuersos ad fortiter faciendum hortabatur et singulos, tunc
dissuasor pugnandi contemptus uidebatur et timidus mortem fortasse metuens
aduentantem, ut in Tageticis libris legitur et Vegonicis fulmine mox tangendos
adeo hebetari ut nec tonitrum nec maiores aliquos possint audire fragores. et
iter ignauiter egerat praeter solitum, ut ductores uiarum praeeuntes alacri
gradu ultima minitando terreret, ni omnes conspirantes in unum se loca penitus
ignorare firmarent. qui interdicti metuentes auctoritatem nusquam deinde sunt
progressi.
3. Inter has tamen moras Alamannorum rex Suomarius ultro cum suis inprouisus
occurrit, ferox ante saeuiensque in damna Romana sed tum lucrum existimans
insperatum, si propria retinere permitteretur. et quia uultus incessusque
supplicem indicabat, susceptus bonoque animo esse iussus et placido, nihil
arbitrio suo relinquens pacem genibus curuatis orauit.
4. et eam cum concessione praeteritorum sub hac meruit lege, ut captiuos
redderet nostros et, quotiens sit necesse, militibus alimenta praeberet,
susceptorum uilium more securitates accipiens pro inlatis: quas si non
ostendisset in tempore, sciret se rursus eadem fatigandum.
5. Quod ita recte dispositum est impraepedite conpletum. Hortari nomine petendus
erat regis alterius pagus et quia nihil uidebatur deesse praeter ductores,
Nesticae tribuno Scutariorum et Chariettoni uiro fortitudinis mirae imperauerat
Caesar, ut magna quaesitum industria conprehensumque offerrent sibi captiuum, et
correptus uelociter adulescens ducitur Alamannus pacto obtinendae salutis
pollicitus itinera se monstraturum.
6. hoc progresso secutus exercitus celsarum arborum obsistente concaede ire
protinus uetabatur. Verum per circuitus longos et flexuosos uentum est tandem ad
loca; et ira quisque percitus armatorum urebat agros, pecora diripiebat et
homines, resistentesque sine ulla parsimonia contruncabat.
7. his malis perculsus rex cum multiplices legiones, uicorumque reliquias
cerneret exustorum, ultimas fortunarum iacturas adesse iam contemplatus orauit
ipse quoque ueniam, facturum se imperanda iurandi exsecratione restituere
uniuersos promisit: id enim cura agebatur inpensiore: detentisque plurimis
reddidit paucos.
8. quo cognito ad indignationem iustam Iulianus erectus, cum munerandus uenisset
ex more, quattuor comites eius, quorum ope et fide maxime nitebatur, non ante
absoluit, dum omnes rediere captiui.
9. ad colloquium tandem accitus a Caesare trementibus oculis adorato uictorisque
superatus aspectu condicione difficili premebatur, hac scilicet ut, quoniam
consentaneum erat post tot secundos euentus ciuitates quoque reparari ui
barbarorum excisas, carpenta et materias ex opibus suis suorumque praeberet: et
haec pollicitus inprecatusque si perfidum quicquam egisset, luenda sibi cruore
supplicia, ad propria remeare permissus est. annonam enim transferre, ita ut
Suomarius, ea re conpelli non potuit, quod ad internicionem regione eius uastata
nihil inueniri poterat quod daretur.
10. Ita reges illi tumentes quondam inmaniter rapinisque ditescere adsueti
nostrorum Romanae potentiae iugo subdidere colla iam domita et uelut inter
tributarios nati et educati obsecundabant imperiis ingrauate. quibus hoc modo
peractis disperso per stationes milite consuetas ad hiberna regressus est
Caesar.
[17,11] XI.
1. Haec cum in comitatu Constantii subinde noscerentur - erat enim necesse
tamquam apparitorem Caesarem super omnibus gestis ad Augusti referre scientiam -
omnes qui plus poterant in palatio, adulandi professores iam docti recte
consulta prospereque conpleta uertebant in deridiculum: talia sine modo
strepentes insulse "in odium uenit cum uictoriis suis capella, non homo" ut
hirsutum Iulianum carpentes appellantesque loquacem talpam et purpuratam simiam
et litterionem Graecum: et his congruentia plurima aeque ut tintinnabula
principi resonantes, audire haec taliaque gestienti, uirtutes eius obruere
uerbis inpudentibus conabantur ut segnem incessentes et timidum et umbratilem
gestaque secus uerbis comptioribus exornantem: quod non tunc primitus accidit.
2. namque ut solet amplissima quaeque gloria obiecta esse semper inuidiae,
legimus in ueteres quoque magnificos duces uitia criminaque, etiam si inueniri
non poterant, finxisse malignitatem spectatissimis actibus eorum offensam.
3. ut Cimonem Miltiadis filium insimulatum intemperantiae, qui saepe ante et
prope Eurymedonta Pamphylium flumen Persarum populum deleuit innumerum coegitque
gentem insolentia semper elatam obsecrare suppliciter pacem: Aemilianum itidem
Scipionem ut somniculosum aemulorum incusari maliuolentia, cuius inpetrabili
uigilantia obstinatae in perniciem Romae duae sunt potentissimae urbes excisae.
4 nec non etiam in Pompeium obtrectatores iniqui multa scrutantes cum nihil unde
uituperari deberet inueniretur, duo haec obseruarunt ludibriosa et inrita: quod
genuino quodam more caput digito uno scalpebat, quodque aliquandiu tegendi
ulceris causa deformis fasciola candida crus colligabat: quorum alterum
factitare ut dissolutum, alterum ut nouarum rerum cupidum adserebant: nihil
interesse oblatrantes argumento subfrigido quam partem corporis redimiret regiae
maiestatis insigni: eum uirum, quo nec fortior nec cautior quisquam patriae
fuit, ut documenta praeclara testantur.
5. Dum haec ita aguntur, Romae Artemius curans uicariam praefecturam pro Basso
quoque agebat, qui recens promotus urbi praefectus fatali decesserat sorte.
cuius administratio seditiones perpessa est turbulentas nec memorabile quicquam
habuit quod narrari sit dignum.
[17,12] XII.
1. Augusto inter haec quiescenti per hiemem apud Sirmium indicabant nuntii
graues et crebri permixtos Sarmatas et Quados uicinitate et similitudine morum
armaturaeque concordes Pannonias Moesiarumque alteram cuneis incursare
dispersis.
2. quibus ad latrocinia magis quam aperto habilibus Marti hastae sunt longiores
et loricae ex cornibus rasis et laeuigatis, plumarum specie linteis indumentis
innexae: equorumque plurimi ex usu castrati, ne aut feminarum uisu exagitati
raptentur aut in subsidiis ferocientes prodant hinnitu densiore uectores.
3. et per spatia discurrunt amplissima sequentes alios uel ipsi terga uertentes,
insidendo uelocibus equis et morigeris trahentesque singulos, interdum et binos,
uti permutatio uires foueat iumentorum uigorque otio integretur alterno.
4. Aequinoctio itaque temporis uerni confecto imperator coacta militum ualida
manu, ductu laetioris fortunae profectus cum ad locum aptissimum peruenisset,
flumen Histrum exundantem, pruinarum iam resoluta congerie, super nauium foros
ponte contexto transgressus populandis barbarorum incubuit terris. qui itinere
festinato praeuenti cateruasque bellatoris exercitus iugulis suis inminere
cernentes, quem nondum per anni tempus colligi posse rebantur, nec spirare ausi
nec stare, sed uitantes exitium insperatum semet omnes effuderunt in fugam.
5. stratisque plurimis, quorum gressus uinxerat timor, hi, quos exemit celeritas
morti, inter latebrosas conualles montium occultati uidebant patriam ferro
pereuntem, quam uindicassent profecto, si uigore, quo discesserant,
restitissent.
6. gerebantur haec in ea parte Sarmatiae, quae secundam prospectat Pannoniam,
parique fortitudine contra Valeriam opes barbaras urendo rapiendoque occurrentia
militaris turbo uastabat.
7. cuius cladis inmensitate permoti posthabito latendi consilio Sarmatae
petendae specie pacis agmine tripertito agentes securius nostros adgredi
cogitarunt: ut nec expedire tela nec uim uulnerum declinare, nec, quod est in
rebus artissimis ultimum, uerti possent in fugam.
8. aderant autem ilico Sarmatis periculorum Quadi participes, qui noxarum saepe
socii fuerant indiscreti: sed ne eos quidem prompta iuuit audacia in discrimina
ruentes aperta.
9. caesis enim conpluribus pars, quae potuit superesse, per notos calles euasit:
quo euentu uires et animos incitante iunctis densius cuneis ad Quadorum regna
properabat exercitus, qui ex praeterito casu inpendentia formidantes rogaturi
suppliciter pacem, fidentes ad principis uenere conspectum erga haec et similia
lenioris, dictoque die statuendis condicionibus, {modo} Zizais quoque etiam tum
regalis, haud parui corporis iuuenis ordines Sarmatarum more certaminis
instruxit ad preces; uisoque imperatore abiectis armis pectore toto procubuit
exanimis stratus. et amisso uocis officio prae timore, tum cum orare deberet
maiorem misericordiam mouit conatus aliquotiens parumque inpediente singultu
permissus explicare quae poscebat.
10. recreatus denique tandem iussusque exsurgere, genibus nixus, usu linguae
recuperato concessionem delictorum sibi tribui supplicauit et ueniam, eoque ad
precandum admissa multitudo, cuius ora formido muta claudebat, periculo adhuc
praestantioris ambiguo, ubi ille solo iussus attolli orandi signum
exspectantibus diu monstrauit, omnes clipeis telisque proiectis manus precibus
dederunt plura excogitantes ut uincerent humilitate supplicandi regalem.
11. duxerat potior cum ceteris Sarmatis etiam Rumonem et Zinafrum et Fragiledum
subregulos plurimosque optimates cum inpetrandi spe similia petituros. qui,
licet elati gaudio salutis indultae, condicionum sarcina conpensare inimice
facta pollicebantur seque cum facultatibus et liberis et coniugibus terrarumque
suarum ambitu Romanae potentiae libenter offerebant, praeualuit tamen aequitati
iuncta benignitas iussique obtinere sedes inpauidi nostros reddidere captiuos.
duxeruntque obsides postulatos et oboedire praeceptis deinde promptissime
spoponderunt.
12. hortante hoc exemplo clementiae aduolarunt regales cum suis omnibus
Araharius et Vsafer inter optimates excellentes, agminum gentilium duces, quorum
alter Transiugitanorum Quadorumque parti, alter quibusdam Sarmatis praeerat
locorum confiniis et feritate iunctissimis: quorum plebem arcuit imperator, ne
ferire foedera simulans in arma repente consurgeret; discreto consortio pro
Sarmatis obsecrantes iussit paulisper abscedere dum Araharii et Quadorum
negotium spectaretur.
13. qui cum reorum ritu oblati, stantes curuatis corporibus facinora grauia
purgare non possent, ultimae sortis infortunia metuentes dederunt obsides
imperatos, numquam antea pignora foederis exhibere conpulsi.
14. his ex aequo bonoque conpositis Vsafer in preces admissus est Arahario
pertinaciter obstrepente firmanteque pacem, quam ipse meruit, ei quoque debere
proficere ut participi licet inferiori et obtemperare suis imperiis consueto.
15. uerum quaestione discussa, aliena potestate eripi Sarmatae iussi ut semper
Romanorum clientes offerre obsides quietis uincula conseruandae gratanter
amplexi sunt.
16. ingerebat autem se post haec maximus numerus cateruarum confluentium
nationum et regum, suspendi a iugulis suis gladios obsecrantium postquam
Araharium inpune conpererant abscessisse: et pari modo ipsi quoque adepti pacem,
quam poscebant, accitos ex intimis regnis procerum filios obsidatus sorte
opinione celerius obtulerunt itidemque captiuos, ut placuerat, nostros, quos
haut minore gemitu perdidere quam suos.
17. Quibus ordinatis translata est in Sarmatas cura miseratione dignos potius
quam simultate: quibus incredibile quantum prosperitatis haec attulit causa: ut
uerum illud aestimaretur, quod opimantur quidam, fatum uinci principis potestate
uel fieri.
18. potentes olim ac mobiles erant huius indigenae regni, sed coniuratio
clandestina seruos armauit in facinus. atque ut barbaris esse omne ius in
uiribus adsueuit, uicerunt dominos ferocia pares sed numero praeminentes.
19. qui confundente metu consilia ad Victohalos discretos longius confugerunt,
obsequi defensoribus ut in malis optabile quam seruire suis mancipiis arbitrati:
quae deplorantes post impetratam ueniam recepti in fidem poscebant praesidia
libertati eosque iniquitate rei permotus inspectante omni exercitu conuocatos
adlocutus uerbis mollioribus imperator nulli nisi sibi ducibusque Romanis parere
praecepit.
20. atque ut restitutio libertatis haberet dignitatis augmentum, Zizaim regem
isdem praefecit, conspicuae fortunae tum insignibus aptum profecto, ut res
docuit, et fidelem, nec discedere quisquam post haec gloriose gesta permissus
est antequam, ut placuerat, remearent nostri captiui.
2I. his in barbarico gestis Bregetionem castra commota sunt, ut etiam ibi belli
Quadorum reliquias circa illos agitantium tractus lacrimae uel sanguis
extingueret. quorum regalis Vitrodorus Viduari filius regis et Agilimundus
subregulus aliique optimates et iudices uariis populis praesidentes uiso
exercitu in gremio regni solique genitalis sub gressibus iacuere militum et
adepti ueniam iussa fecerunt, sobolemque suam obsidatus pignore ut obsecuturi
condicionibus inpositis tradiderunt eductisque mucronibus, quos pro numinibus
colunt, iurauere se permansuros in fide.
[17,13] XIII.
1. His, ut narratum est, secundo finitis euentu ad Limigantes Sarmatas seruos
ocius signa transferri utilitas publica flagitabat, quos erat admodum nefas
inpune multa et nefaria perpetrasse. nam uelut obliti priorum tunc erumpentibus
Liberis ipsi quoque tempus aptissimum nancti limitem perrupere Romanum, ad hanc
solam fraudem dominis suis hostibusque concordes.
2. deliberatum est tamen id quoque lenius uindicari quam criminum magnitudo
poscebat, hactenus ultione porrecta, ut ad longinqua translati amitterent copiam
nostra uexandi, quos pericula formidare monebat scelerum conscientia diutius
conmissorum.
3. ideoque in se pugnae molem suspicati uertendam dolos parabant et ferrum et
preces. uerum aspectu primo exercitus tamquam fulminis ictu perculsi ultimaque
cogitantes, uitam precati, tributum annuum delectumque ualidae iuuentutis et
seruitium spoponderunt, abnuere parati si iuberentur aliorsum migrare ut
gestibus indicabant et uultibus, locorum confisi praesidio, ubi lares post
exactos dominos fixere securi.
4. has enim terras Parthiscus inruens obliquatis meatibus Histro miscetur. sed
dum solus licentius fluit, spatia longa et lata sensim praeterlabens et ea
coartans prope exitum in angustias, accolas ab impetu Romanorum alueo Danubii
defendit, a barbaricis uero excursibus suo tutos praestat obstaculo, ubi
pleraque umidioris soli natura et incrementis fluminum redundantia stagnosa sunt
et referta salicibus ideoque inuia nisi perquam gnaris: et super his insularem
anfractum aditu Parthisci paene contiguum amnis potior ambiens terrae consortio
separauit.
5. hortante igitur principe cum genuino fastu ad citeriorem uenere fluminis
ripam, ut exitus docuit, non iussa facturi sed ne uiderentur militis praesentiam
formidasse, stabantque contumaciter, ideoque propinquasse monstrantes ut iubenda
repudiarent.
6. quae imperator accidere posse contemplans in agmina plurima clam distributo
exercitu celeritate uolucri migrantes intra suorum acies clausit. stansque in
aggere celsiore cum paucis et stipatorum praesidio tectus eos, ne ferocirent,
lenius admonebat.
7. sed fluctuantes ambiguitate mentium in diuersa rapiebantur et furori mixta
uersutia temptabant cum precibus proelium uicinumque sibi in nostros parantes
excursum proiecere consulto longius scuta, ut ad ea recuperanda sensim progressi
sine ullo fraudis indicio spatia furarentur.
8. Iamque uergente in uesperum die cum moras rumpere lux moneret excedens,
erectis uexillis in eos igneo miles impetu ferebatur. qui conferti acieque
densiore contracta aduersus ipsum principem stantem, ut dictum est, altius omnem
impetum contulerunt eum oculis incessentes et uocibus truculentis.
9. cuius furoris amentiam exercitus ira ferre non potuit eosque imperatori, ut
dictum est, acriter imminentes desinente in angustum fronte, quem habitum caput
porci simplicitas militaris appellat, impetu disiecit ardenti, et dextra pedites
cateruas peditum obtruncabant, equites laeua equitum se turmis agilibus
infuderunt.
10. cohors praetoria ex aduerso Augustum cautius stipans resistentium pectora
moxque terga fugientium incidebat et cadentes insuperabili contumacia barbari
non tam mortem dolere quam nostrorum laetitiam horrendo stridore monstrabant, et
iacentes absque mortuis plurimi succisis poplitibus ideoque adempto fugiendi
subsidio, alii dexteris amputatis, non nulli ferro quidem intacti sed
superruentium conlisi ponderibus cruciatus alto silentio perferebant.
11. nec eorum quisquam inter diuersa supplicia ueniam petit aut ferrum proiecit
aut exorauit celerem mortem, sed arma iugiter retinentes licet adflicti minus
criminis aestimabant alienis uiribus potius quam conscientiae suae iudicio
uinci: mussantesque audiebantur interdum, fortunae non meriti fuisse quod
euenit. ita in semihorae curriculo discrimine proeliorum emenso tot procubuere
subito barbari ut pugnam fuisse sola uictoria declararet.
12. Vix dum populis hostilibus stratis gregatim peremptorum necessitudines
ducebantur humilibus extractae tuguriis aetatis sexusque promiscui et fastu
uitae prioris abolito ad infimitatem obsequiorum uenere seruilium, et exiguo
temporis interuallo decurso caesorum aggeres et captiuorum agmina cernebantur.
13. incitante itaque feruore certaminum fructuque uincendi consurrectum est in
perniciem eorum, qui deseruere proelia, uel in tuguriis latitantes
occultabantur. hos, cum ad loca uenisset auidus barbarici sanguinis miles,
disiectis culmis leuibus obtruncabat nec quemquam casa uel trabibus conpacta
firmissimis periculo mortis extraxit.
14. denique cum inflammarentur omnia nullusque latere iam posset, cunctis uitae
praesidiis circumcisis, aut obstinate igni peribat absumptus, aut incendium
uitans egressusque uno supplicio declinato ferro sternebatur hostili.
15. fugientes tamen aliqui tela incendiorumque magnitudinem amnis uicini se
conmisere gurgitibus, peritia nandi ripas ulteriores occupare posse sperantes,
quorum plerique summersi necati sunt, alii iaculis periere confixi adeo ut
abunde cruore diffuso meatus fluminis spumaret immensi: ita per elementum
utrumque Sarmatas uincentium ira uirtusque deleuit.
16. Placuerat igitur post hunc rerum ordinem cunctis adimi spem omnem uitaeque
solacium. et post lares incensos raptasque familias nauigia iussa sunt colligi
ad indagandos, quos a nostrorum acie ulterior discreuerat ripa.
17. Statimque ne alacritas intepesceret pugnatorum, inpositi lintribus per
abdita ducti uelites expediti occuparunt latibula Sarmatarum, quos repentinus
fefellit aspectus, gentiles lembos et nota remigia conspicantes.
18. ubi uero procul micantibus telis, quod uerebantur propinquare senserunt, ad
suffugia locorum palustrium se contulerunt eosque secutus infestius miles caesis
plurimis ibi uictoriam repperit, ubi nec caute posse consistere nec audere
aliquid credebatur.
19. post absumptos paene diffusosque Amicenses petiti sunt sine mora Picenses,
ita ex regionibus appellati conterminis: quos tutiores fecere sociorum aerumnae
rumorum adsiduitate conpertae. ad quos opprimendos - erat enim arduum sequi per
diuersa conspersos inprudentia uiarum arcente - Taifalorum auxilium et Liberorum
adaeque Sarmatarum adsumptum est.
20. cumque auxiliorum agmina locorum ratio separaret, tractus contiguos Moesiae
sibi miles elegit, Taifali proxima suis sedibus obtinebant, Liberi terras
occupauerant e regione sibi oppositas.
21. Limigantes territi subactorum exemplis et prostratorum diu haesitabant
ambiguis mentibus, utrum oppeterent an rogarent, cum utriusque rei suppeterent
documenta non leuia. uicit tamen ad ultimum coetu seniorum urgente dedendi se
consilium. uariaeque palmae uictoriarum accessit eorum quoque supplicatio, qui
armis libertatem inuaserant, et reliqui eorum cum precibus, ut superatos et
inbelles dominos aspernati fortioribus uisis inclinauere ceruices.
22. accepta itaque publica fide, deserto montium propugnaculo ad castra Romana
conuolauit eorum pars maior diffusa per spatia ampla camporum cum parentibus et
natis atque coniugibus opumque uilitate, quam eis celeritatis ratio furari
permisit.
23. et qui animas amittere potius quam cogi solum uertere putabantur, dum
licentem amentiam libertatem existimarent, parere imperiis et sedes alias
suscipere sunt adsensi tranquillas et fidas, ut nec bellis uexari nec mutari
seditionibus possint. isdemque ex sententia, ut credebatur, acceptis quieuere
paulisper, post feritate natiua in exitiale scelus erecti, ut congruo docebitur
textu.
24. Hoc rerum prospero currente successu tutela Illyrico conpetens gemina est
ratione firmata, cuius negotii duplicem magnitudinem imperator adgressus
utramque perfecit. infidis . . . exules populos licet mobilitate suppares,
acturos tamen paulo uerecundius, tandem reductos in auitis sedibus conlocauit.
isdemque ad gratiae cumulum non ignobilem quempiam regem sed quem ipsi antea
sibi praefecere, regalem inposuit, bonis animi corporisque praestantem,
25. tali textu recte factorum Constantius iam metuente sublimior militarique
consensu secundo Sarmaticus appellatus ex uocabulo subactorum, iamque
discessurus conuocatis cohortibus et centuriis et manipulis omnibus tribunal
insistens signisque ambitus et aquilis et agmine multiplicium potestatum his
exercitum adlocutus est, ore omnium fauorabilis, ut solebat:
26. "Hortatur recordatio rerum gloriose gestarum omni iucunditate uiris fortibus
gratior admodum uerecunde replicare, quae diuinitus delata sorte uincendi et
ante proelia et in ipso correximus feruore pugnarum, Romanae rei fidissimi
defensores. quid enim tam pulchrum tamque posteritatis memoriae iusta ratione
mandandum quam ut miles strenue factis, ductor prudenter consultis exultet?
27. persultabat Illyricum furor hostilis, absentiam nostram inanitate tumenti
despiciens, dum Italos tueremur et Gallos, uariisque discursibus uastabat extima
limitum, nunc cauatis roboribus, aliquotiens peragrans pedibus flumina, non
congressibus nec armis fretus aut uiribus sed latrociniis adsuetus occultis,
astu et ludificandi uarietate iam inde ab instituta gente nostris quoque
maioribus formidatus: quae longius disparati, qua ferri poterant, tulimus,
leuiores iacturas efficacia ducum uetari posse sperantes.
28. ubi uero per licentiam scandens in maius ad funestas prouinciarum clades
erepsit et crebras, communitis aditibus Raeticis tutelaque peruigili Galliarum
securitate fundata, terrore nullo relicto post terga uenimus in Pannonias, ut
placuit numini sempiterno, labentia firmaturi: cunctisque paratis, ut nostis,
uere adulto egressi arripuimus negotiorum maximas moles: primum ne struendo
textis conpagibus ponti telorum officeret multitudo, quo opera leui perfecto
uisis terris hostilibus et calcatis, obstinatis ad mortem animis conatos
resistere Sarmatas absque nostrorum dispendio strauimus, parique petulantia
ruentes in agmina nobilium legionum Quados Sarmatis adiumenta ferentes
adtriuimus. qui post aerumnosa dispendia inter discursus et repugnandi minaces
anhelitus, quid nostra ualeat uirtus experti, manus ad dimicandum aptatas
armorum abiecto munimine pone terga uinxerunt restareque solam salutem
contemplantes in precibus, adfusi sunt uestigiis Augusti clementis, cuius
proelia saepe conpererant exitus habuisse felices.
29. his sequestratis Limigantes quoque fortitudine superauimus pari,
interfectisque pluribus alios periculi declinatio adegit suffugia petere
latebrarum palustrium.
30. hisque secundo finitis euentu lenitatis tempus aderat tempestiuae.
Limigantes ad loca migrare conpulimus longe discreta, ne in perniciem nostrorum
se commouere possent ulterius, et pepercimus plurimis et Zizaim praefecimus
Liberis, dicatum nobis futurum et fidum, plus aestimantes creare quam auferre
barbaris regem, hoc decore augente sollemnitatem quod isdem quoque rector
tributus antehac electus est et acceptus.
31. quadruplex igitur praemium, quod unus procinctus absoluit, nos quaesiuimus
et res publica, primo ultione parta de grassatoribus noxiis, deinde quod uobis
abunde sufficient ex hostibus captiui. his enim uirtutem oportet esse contentam,
quae sudore quaesiuit et dexteris.
32. nobis amplae facultates opumque sunt magni thesauri: integra omnium
patrimonia nostri labores et fortitudo seruarint. hoc enim boni principis menti,
hoc successibus congruit prosperis.
33. postremo ego quoque hostilis uocabuli spolium prae me fero, secundum
Sarmatici cognomentum, quod uos unum idemque sentientes mihi - ne sit adrogans
dicere - merito tribuistis". Post hunc dicendi finem contio omnis alacrior
solito, aucta spe potiorum et lucri, uocibus festis in laudes imperatoris
adsurgens deumque ex usu testata non posse Constantium uinci, tentoria repetit
laeta. et reductus imperator ad regiam otioque bidui recreatus Sirmium cum pompa
triumphali regressus est et militares numeri destinatas remearunt sedes.
[17,14] XIV.
1. Hisce isdem diebus Prosper et Spectatus atque Eustathius legati ad Persas, ut
supra docuimus, missi Ctesiphonta reuersum regem adiere, litteras perferentes
imperatoris et munera, poscebantque rebus integris pacem et mandatorum memores
nusquam ab utilitate Romanae rei maiestateque discedebant, amicitiae foedus sub
hac lege firmari debere adseuerantes, ne super turbando Armeniae uel
Mesopotamiae statu quicquam moueretur.
2. diu igitur ibi morati cum obstinatissimum regem nisi harum regionum dominio
sibi adiudicata obdurescentem ad suscipiendam cernerent pacem, negotio redierunt
infecto.
3. post quod id ipsum condicionum robore pari inpetraturi Lucillianus missus est
comes et Procopius tunc notarius, qui postea nodo quodam uiolentae necessitatis
adstrictus ad res consurrexit nouas.
|
