[24,0] LIBER XXIV.
[24,1] I.
1. Post exploratam alacritatem exercitus, uno parique ardore inpetrabilem
principem superari non posse, deum usitato clamore testati, Iulianus summae rei
finem inponendum maturius credens, extracta quiete nocturna itinerarium sonare
lituos iubet, praestructisque omnibus, quae difficultates arduae belli
poscebant, candente iam luce Assyrios fines ingressus celso praeter alios
spiritu obequitans ordinibus aemulatione sui cunctos ad officia fortitudinis
incendebat.
2. utque ductor usu et docilitate firmatus metuens, ne per locorum insolentiam
insidiis caperetur occultis, agminibus incedere quadratis exorsus est.
excursatores quidem quingentos et mille sensim praeire disposuit, qui cautius
gradientes ex utroque latere itidemque a fronte, nequis repentinus inrueret,
prospectabant. ipse uero medios pedites regens, quod erat totius roboris
firmamentum, dextra legiones aliquas cum Neuitta supercilia fluminis
praestringere iussit Euphratis. cornu uero laeuum cum equitum copiis Arintheo
tradidit et Ormizdae ducendum confertius per plana camporum et mollia. agmina
uero postrema Dagalaifus cogebat et Victor, ultimusque omnium Osdruenae dux
Secundinus.
3. deinde ut hostibus, si erupissent usquam, uel conspicantibus procul timorem
multitudinis maioris incuteret, laxatis cuneis iumenta dilatauit et homines, ut
decimo paene lapide postremi dispararentur a signiferis primis, quod arte mira
saepe fecisse Pyrrhus ille rex dicitur Epirotes, oportunis in locis castra
metandi armorumque speciem diffundendi ex industria uel attenuandi perquam
scientissimus, ut ubi usu uenisset plures aestimarentur aut pauci.
4. Sarcinas uero et calones et apparationem inbellem inpedimentorumque genus
omne inter utrumque latus instituit procedentium ordinatim, nequa ui subita
raperentur, ut saepe contigit, inprotecta. classis autem licet per flumen
ferebatur adsiduis flexibus tortuosum, nec residere nec praecurrere sinebatur.
5. Emenso itaque itinere bidui prope ciuitatem uenimus Duram desertam,
marginibus amnis inpositam. in quo loco greges ceruorum plures inuenti sunt,
quorum alii confixi missilibus, alii ponderibus elisi remorum ad satietatem
omnes pauerunt; pars maxima natatu adsueta ueloci alueo penetrato incohibili
cursu euasit ad solitudines notas.
6. Exin dierum quattuor itinere leui peracto uespera incedente cum expeditis
mille inpositis nauibus Lucillianus comes imperio principis mittitur Anathan
munimentum expugnaturus, quod ut pleraque alia circumluitur fluentis Euphratis.
et nauibus, ut praeceptum est, per oportuna dispersis obsidebatur insula,
nebulosa nocte obumbrante impetum clandestinum.
7. sed postquam aduenit lux certa, aquatum quidam egressus uisis subito hostibus
ululabili clamore sublato excitos tumultuosis uocibus propugnatores armauit. et
mox a specula quadam altissima explorato situ castrorum, quam ocissime cum
duarum praesidio nauium amnem supermeat imperator, pone sequentibus nauigiis
multis, quae obsidionales machinas aduehebant.
8. iamque muris propinquans cum non absque discriminibus multis consideraret
esse certandums sermone cum leni tum aspero et minaci hortabatur ad deditionem
defensores, qui ad conloquium petito Ormizda promissi, eius et iuramentis
inlecti multa sibi de lenitudine Romana spondebant.
9. denique prae se bouem coronatum agentes, quod est apud eos susceptae pacis
indicium, descendere suppliciter, et statim munimento omni incenso Pusaeus eius
praefectus, dux Aegypti postea, honore tribunatus adfectus est. reliqui uero cum
caritatibus suis et supellectile humaniore cultu ad Syriacam ciuitatem Chalcida
transmissi sunt.
10. inter hos miles quidam, cum Maximianus perrupisset quondam Persicos fines in
his locis aeger relictus, prima etiam tum lanugine iuuenis, ut aiebat, uxores
sortitus gentis ritu conplures cum numerosa subole tunc senex incuruus exultans
proditionisque auctor ducebatur ad nostra testibus adfirmans et praescisse se
olim et praedixisse, quod centenario iam contiguus sepelietur in solo Romano.
post quae Saraceni procursatores quosdam partis hostium obtulere laetissimo
principi et munerati ad agenda similia sunt remissi.
11. Acciderat aliud postridie dirum. uentorum enim turbo exortus pluresque
uertigines concitans ita confuderat omnia tecta, ut tabernacula multa
conscinderentur et supini plerique milites sternerentur uel proni, spiritu
stabilitatem uestigii subuertente. nec minus eodem die aliud periculosum euenit.
amne enim repente extra margines euagato mersae sunt quaedam frumentariae naues
cataractis auulsis, ad defundendas reprimendasque aquas rigare suetas opere
saxeo structis: quod utrum per insidias an magnitudine acciderit fluentorum
sciri non potuit.
12. Post perruptam incensamque urbem omnium primam et captiuos transmissos
certiore iam spe prouectus exercitus ad fiduciam elatis uocibus in fauores
principis consurgebat, adfore sibi etiam deinde caelestem existimans curam.
13. Et quia per regiones ignotas de obscuris erat suspectior cura, astus gentis
et ludificandi uarietas timebatur. ideoque imperator nunc antesignanus, nunc
agminibus cogendis insistens cum expeditis uelitibus, nequid lateret abstrusum,
frutecta squalida uallesque scrutabatur, licentiores militum per longinqua
discursus adfabilitate natiua prohibendo uel minis.
14 . hostiles tamen agros omni frugum genere diuites cum segetibus et tuguriis
inflammari permisit ita demum cum usui necessaria abunde sibi quisque
collegisset, et hoc modo sauciabatur salus hostium nesciorum.
15. bellatores enim libenter quaesitis dextris propriis utebantur, alia uirtutis
suae horrea repperisse existimantes, et laeti quod uitae quoque subsidiis
adfluentes alimenta seruabant quae nauigiis uehebantur.
16. hic uino grauis quidam temerarius miles ad ulteriorem ripam nullo urgente
transgressus in conspectu nostro ab hostibus captus occisus est.
[24,2] II.
1. Quibus tali casu patratis ad castra peruenimus nomine Thilutha in medio
fluminis sita, locum inmenso quodam uertice tumescentem et potestate naturae
uelut manu circumsaeptum humana, cuius ad deditionem incolae temptati mollius,
ut decebat, quoniam asperitas edita uim superabat armorum, intempestiuam tunc
defectionem esse firmabant. sed hactenus responderunt, quod cum interiora
occupauerint protinus gradientes Romani, se quoque utpote regnorum sequelas
uictoribus accessuros.
2. et post haec praetermeantes moenia ipsa naues nostras uerecunda quiete
spectabant inmobiles. quo transito cum ad munimentum aliud Achaiachalam nomine
uenissemus fluminis circumitione uallatum arduumque transcensu, refutati pari
responso discessimus. alia postridie castra ob muros inualidos derelicta
praetereuntur incensa.
3. postera igitur et insequenti die stadiis ducentis emensis uentum est ad locum
Baraxmalcha. unde amne transito miliario septimo disparata Diacira inuaditur
ciuitas habitatoribus uacua, frumento et salibus nitidis plena, in qua templum
alti culminis arci uidimus superpositum, qua incensa caesisque mulieribus
paucis, quae repertae sunt, traiecto fonte scatenti bitumine Ozogardana
occupauimus oppidum, quod formidine aduenientis exercitus itidem deseruere
cultores. in quo principis Traiani tribunal ostendebatur.
4. hac quoque exusta, biduo ad refectio nem corporum dato prope extremum noctis,
quae secundum diem secuta est, Surena post regem apud Persas promeritae
dignitatis, et Malechus Podosacis nomine, phylarchus Saracenorum Assanitarum,
famosi nominis latro, omni saeuitia per nostros limites diu grassatus, structis
Ormizdae insidiis, quem ad speculandum exiturum - incertum unde - praesenserant,
ideo sunt temptamento frustrati quod angusta fluminis interluuies et praealta
transiri uado non potuit.
5. et primo lucis exordio cum essent hostes iam in contuitu, uisi tunc primitus
corusci galeis et horrentes indutibus rigidis, milites in procinctum impetu
ueloci tendentes eos inuolauere fortissime. et quamuis arcus ualidis uiribus
flecterentur et splendor ferri intermicans Romanorum metum augeret, ira tamen
acuente uirtutem clipeorum densitate contecti, ne possint emittere coegerunt.
6. animatus his uincendi primitiis miles ad uicum Macepracta peruenit, in quo
semiruta murorum uestigia uidebantur, qui priscis temporibus in spatia longa
protenti tueri ab externis incursibus Assyriam dicebantur.
7. hinc pars fluminis scinditur largis aquarum agminibus ducens ad tractus
Babylonios interiores usui agris futura et ciuitatibus circumiectis, alia
Naarmalcha nomine, quod fluuius regum interpretatur, Ctesiphonta praetermeat,
cuius in exordio turris in modum Phari celsior surgit.
8. hanc peditatus omnis pontibus caute digestis transiuit. equites uero cum
iumentis armati clementiores gurgites fluminis obliquati transnarunt, alii
multitudine subita petiti telorum hostilium, quos egressi auxiliares ad cursuram
leuissimi, fugientiumque ceruicibus insistentes, laniatu auium prostrauerunt.
9. Quo negotio itidem gloriose perfecto ad ciuitatem Pirisaboram uentum est
amplam et populosam, ambitu insulari circumuallatam. cuius obequitans moenia
imperator et situm, obsidium omni cautela coeptabat quasi sola formidine
oppidanos a propugnandi studio submoturus. quibus per conloquia saepe temptatis
cum nec promissis quisquam flecteretur nec minis, suscipitur oppugnandi exordium
et armatorum triplici corona circumdatis muris die primo ad usque noctis initium
missilibus certabatur.
10. tum defensores animo praestantes et uiribus per propugnacula ciliciis
undique laxius pansis, quae telorum impetus cohiberent, obtecti scutis uimine
firmissimo textis et crudorum tergorum densitate uestitis ualidissime
resistebant, ferrea nimirum facie omni: quia lamminae singulis membrorum
lineamentis cohaerenter aptatae fido operimento totam hominis speciem
contegebant.
11. et aliquotiens Ormizdae et indigenae et regalis conloquia petentes obnixe
propinquantem probris atque conuiciis ut male fidum incessebant et desertorem.
hac lenta cauillatione diei maxima parte exempta tenebrarum silentio primo
multiformes admotae sunt machinae coeptaque altitudo conplanari fossarum.
12. quae uixdum ambigua luce defensores intentius contemplati, eo accedente quod
angularem turrim ictus forauit arietis uiolentior, relictis ciuitatis duplicibus
muris continentem occupant arcem, asperi montis interrupta planitie
superpositam, cuius medietas in sublime consurgens tereti ambitu Argolici scuti
speciem ostendebat, nisi quod a septemtrione id, quod rotunditati deerat, in
Euphratis fluenta proiectae cautes eminentius tuebantur, in qua excellebant
minae murorum bitumine et coctilibus laterculis fabricatae, quo aedificii genere
nihil esse tutius constat.
13. iamque ferocior miles peruasa urbe, quam uiderat uacuam, aduersus oppidanos
ab arce multimoda tela fundentes acri contentione pugnabat. cum enim idem
prohibitores catapultis nostrorum urgerentur atque ballistis, ipsi quoque ex
edito arcus erigebant fortiter tensos, quibus panda utrimque surgentia cornua
ita lentius flectebantur ut nerui digitorum acti pulsibus uiolentis harundines
ferratas emitterent, quae corporibus inlisae contrariis letaliter figebantur.
14. dimicabatur nihilo minus utrubique saxorum manualium nimbis et neutrubi
inclinato momento proelium atrox a lucis ortu ad initium noctis destinatione
magna protractum pari sorte diremptum est. proinde die secuto cum certaretur
asperrime multique funderentur altrinsecus et aeque uires gesta librarent,
imperator omnes aleae casus inter mutuas clades experiri festinans cuneatim
stipatus densetisque clipeis ab ictu sagittarum defensus, ueloci saltu
comitantibus promptis prope portam uenit hostilem crasso ferro crustatam.
15. et licet saxis et glande ceterisque telis cum periculo salutis premeretur,
fodicare tamen paratos ualuarum latera ut aditum patefacerent, uocibus increpans
crebris non ante discessit quam telorum congerie, quae superiaciebantur, se iam
cerneret obruendum.
16. euasit cum omnibus tamen, paucis leuius uulneratis, ipse innoxius uerecundo
rubore suffusus. legerat enim Aemilianum Scipionem cum historiarum conditore
Polybio Megalopolitano Arcade et triginta militibus portam Carthaginis impetu
simili subfodisse. sed fides recepta scriptorum ueterum recens factum defendit.
17. Aemilianus enim testudine lapidea tectus successerat portam, sub qua tutus
et latens dum moles saxeas detegunt hostes urbem nudatam inrupit, Iulianus uero
locum patentem adgressus obumbrata caeli facie fragmentis montium et missilibus
aegre repulsus abscessit.
18. His raptim ac tumultuarie agitatis cum operositas uinearum et aggerum
inpeditissima a ceteris urgentibus cerneretur, machinam quae cognominatur
Helepolis iussit expeditius fabricari, qua ut supra docuimus rex usus Demetrius
superatis oppidis pluribus Poliorcetes appellatus est.
19. ad hanc molem ingentem superaturam celsarum turrium minas prohibitores
oculorum aciem intentius conferentes itidemque instantiam obsidentium
perpensantes subito uertuntur ad preces circumfusique per turres ac moenium
minas, et fidem Romanam pansis manibus protestantes uitam cum uenia postulabant.
20. cumque cessasse opera et munitores nihil temptare uiderent ulterius, quod
quietis erat indicium certum, copiam sibi dari conferendi sermonis cum Ormizda
poscebant.
21. hocque inpetrato Mamersidis praesidiorum praefectus demissus per funem
ductusque ad imperatorem, ut obsecrauit, uita cum inpunitate sibi consortibusque
suis firmiter pacta, redire permissus est. gestisque nuntiatis plebs omnis
utriusque sexus ad sententiam suam cunetis acceptis, pace foederata cum
religionum consecrationibus fidis patefactis egreditur portis, salutarem genium
adfulsisse sibi clamitans Caesarem magnum et lenem.
22. numerata sunt autem dediticiorum duo milia et quingenti. nam cetera
multitudo obsidium ante suspectans nauigiis paruis permeato amne discessit. in
hac arce armorum alimentorumque copia reperta est maxima, unde necessariis
sumptis reliqua cum loco ipso exussere uictores.
[24,3] III.
1. Postera die quam haec acta erant, perfertur ad imperatorem cibos per otium
capientem nuntius grauis Surenam Persicum ducem procursatorum partis nostrae
tres turmas inopinum adgressum paucissimos trucidasse, inter quos strato tribuno
unum rapuisse uexillum.
2. statimque concitus ira inmani cum armigera manu festinatione ipsa tutissimus
peruolauit et grassatoribus foeda consternatione depulsis residuos duos tribunos
sacramento soluit ut desides et ignauos: decem uero milites ex his qui fugerant
exauctoratos capitali addixit supplicio secutus ueteres leges.
3. Incensa de nique urbe, ut memoratum est, constructo tribunali insistens actis
gratiis, exercitui conuocato cunctos ad paria facienda deinceps hortabatur et
argenteos nummos centenos uiritim pollicitus cum eos paruitate promissi percitos
tumultuari sensisset, ad indignationem plenam grauitatis erectus:
4. ´En inquit ´Persae circumfluentes rerum omnium copiis: ditare uos poterit
opimitas gentis, si unum spirantibus animis fortiter fecerimus. ex inmensis
opibus egentissima est tandem, credite, Romana res publica per eos, qui, ut
augerent diuitias, docuerunt principes auro quiete a barbaris redempta redire.
5. impetitum aerarium est, urbes exinanitae, populatae prouinciae: mihi nec
facultates nec propinquitas generis suppetit, quamuis ortus sim nobilis, praeter
pectus omni liberum metu: nec pudebit imperatorem cuncta bona in animi cultu
ponentem profiteri paupertatem honestam. nam et Fabricii familiari re pauperes
rexere bella grauissima, gloria locupletes.
6. haec uobis cuncta poterunt abundare si inperterriti deo meque, quantum humana
ratio patitur, caute ductante mitius egeritis : sin resistitis ad seditionum
reuoluti dedecora pristinarum, pergite.
7. ut imperatorem decet, ego solus confecto tantorum munerum cursu moriar stando
contempturus animam quam mihi febricula eripiet una. aut certe discedam, nec
enim ita uixi ut non possim aliquando esse priuatus. praeque me fero et laetor
ductores spectatissimos esse nobiscum perfectos bellicarum omni genere
doctrinarum .
8. Hac modesta imperatoris oratione inter secunda et aspera medii miles pro
tempore delenitus adsumpta cum meliorum exspectatione fiducia regibilem se fore
pollicitus et morigerum, cunctorum adspirante consensu auctoritatem eius
sublimitatemque cordis extollebat in caelum, quod cum uere atque ex animo
dicitur, solet armorum crepitu leni monstrari.
9. repetitis post haec tentoriis pro copia rei praesentis uictu se recreauit et
quiete nocturna. animabat autem Iulianus exercitum cum non per caritates, sed
per inchoatas negotiorum magnitudines deieraret adsidue: ´sic sub iugum mitteret
Persas, ita quassatum recrearet orbem Romanum : ut Traianus fertur aliquotiens
iurando dicta consuesse firmare ´sic in prouinciarum speciem redactam uideam
Daciam: sic pontibus Histrum et Euphratem superem et similia plurima.
10. Post haec decursis milibus passuum quattuordecim ad locum quendam est uentum
arua aquis abundantibus fecundan tem, quo itinere nos ituros Persae praedocti
sublatis cataractis undas euagari fusius permiserunt.
11. itaque humo late stagnante altero die militi requie data imperator ipse
praegressus constratis ponticulis multis ex utribus et coriaceis nauibus
itidemque consectis palmarum trabibus exercitum non sine difficultate traduxit.
12. In his regionibus agri sunt plures consiti uineis uarioque pomorum genere:
ubi oriri arbores adsuetae palmarum per spatia ampla ad usque Mesenen et mare
pertinent magnum instar ingentium nemorum. et quaqua incesserit quisquam,
termites et spadica cernit adsidua, quorum ex fructu mellis et uini conficitur
abundantia, et maritari palmae ipsae dicuntur facileque sexus posse discerni.
13. additur etiam generare feminas seminibus inlitas marium, feruntque eas amore
mutuo delectari, hocque inde clarere, quod contra se uicissim nutantes ne
turgidis quidem flatibus auertuntur. et si ex more femina maris non inlita
fuerit semine, abortus uitio fetus amittit intempestuosos. et siqua femina,
cuius arboris amore perculsa sit ignoretur, unguento ipsius inficitur truncus,
et arbor alia naturaliter odoris dulcedinem concipit, hisque indiciis uelut
coeundi quaedam proditur fides.
14. Qua cibi copia satur exercitus plures praetergressus est insulas et, ubi
formidabatur inopia, ibi timor saginae grauis incessit. sagittariorum denique
hostilium impetu latenti temptatus neque inultus, prope locum uenit ubi pars
maior Euphratis in riuos diuiditur multifidos.
[24,4] IV.
1. In hoc tractu ciuitas ob muros humiles ab incolis Iudaeis deserta iratorum
manu militum conflagrauit. quibus actis pergebat ulterius imperator placida ope
numinis, ut arbitrabatur, erectior.
2. cumque Maiozamalcham uenisset urbem magnam et ualidis circumdatam moenibus,
tentoriis fixis prouidit sollicite, ne castra repentino equitatus Persici
turbarentur adcursu, cuius fortitudo in locis patentibus inmane quantum gentibus
est formidata.
3. et hoc disposito stipatus uelitibus paucis ipse quoque pedes ciuitatis situm
diligenti inquisitione exploraturus in perniciosas praecipitatus insidias ex
ipso uitae discrimine tandem emersit.
4. namque per latentem oppidi portam Persae decem armati degressi, imaque
cliuorum peruadentes poplitibus subsidendo, repentino impetu nostros adgressi
sunt. e quibus duo conspectiorem habitu principem gladiis petiere districtis,
sed occurrit ictibus erectum altius scutum, quo contectus magna elataque fiducia
unius lateri ferrum infixit, alterum stipatores multiplicatis ictibus
occiderunt. residuis, e quibus uulnerati sunt aliqui, disiectis in fugam
spoliatisque ambobus reducens incolumes socios cum exuuiis remeauit ad castra
omnium laetitia magna susceptus.
5. sustulit in hoste prostrato aureum colli monile Torquatus, fudit
confidentissimum Gallum alitis propugnatione Valerius postea cognomento
Coruinus, hacque gloria posteritati sunt commendati: non inuidemus: accedat hoc
quoque monumentis ueteribus facinus pulchrum.
6. Constratis postridie pontibus exercituque trauecto et metatis alibi salubrius
castris uallo duplici circumductis, quoniam ut diximus timebantur solitudines
planae, oppidi suscepit obsidium, periculosum fore existimans si gradiens
prorsus a tergo relinqueret quos timeret.
7. Haec dum magno molimine conparantur, Surena hostium dux iumenta adortus, quae
in lucis palmaribus uescebantur, a cohortibus nostris repulsoriis cum paucorum
exitio habitus frustra discessit.
8. et duarum incolae ciuitatum, quas amnes amplexi faciunt insulas, parua sui
fiducia trepidi ad Ctesiphontis moenia se contulerunt, pars per siluarum densa,
alii per paludes uicinas alueis arborum cauatarum inuecti ad unicum auxilium et
potissimum itineris longi, quod supererat, dilabuntur ulteriora petituri
terrarum.
9. e quibus resistentes aliquos nostri milites trucidabant, ipsi quoque
lintribus et cymbis per uaria discurrentes captiuos alios subinde perducebant.
id enim erat librata ratione dispositum ut, dum copiae pedestres muros
oppugnant, equestres turmae diuisae per globos abigendis insisterent praedis:
hocque prouiso nullo prouincialium damno miles uisceribus hostium pascebatur.
10. Iamque imperator muris duplicibus oppidum ordine circumdatum trino scutorum,
spe patrandi incepti maximis uiribus oppugnabat. sed ut erat necessarius
adpetitus, ita effectu res difficillima. nam accessus undique rupibus anfractu
celsiore discissis flexuosisque excessibus ob periculum anceps adeundi copiam
denegabat maxime cum turres crebritate et altitudine formidandae montem saxeum
arcis naturaliter editum aequabant et procliuis planicies flumini inminens
propugnaculorum firmitate muniebatur.
11 . accedebat his haut leuius malum, quod lecta manus et copiosa, quae
obsidebatur, nullis ad deditionem inlecebris flectebatur, sed tamquam superatura
uel deuota cineribus patriae resistebat aduersis. iam aegre retentabatur
inferens se proteruius miles et pugnam uel aequo campo iustoque proelio poscens,
cumque receptui caneretur, adsidue animosis hostem urgendi conatibus urebatur.
12. Vicit tamen nostrorum consilium contentionem uirium maximam, diuisisque
operibus officia quisque distributa capessit ocissime. hinc enim ardui suggestus
erigebantur, inde fossarum altitudines alii conplanabant, terrarum latibula
concaua oblongis tramitibus alibi struebantur, locabant etiam artifices tormenta
muralia in funestos sonitus proruptura
13. et cuniculos quidem cum uineis Neuitta et Dagalaifus curabant, ineundis
autem conflictibus et defendendis ab incendio uel eruptionibus machinis praeerat
imperator. Cumque apparatu omni excindendae urbis labore multiplici consummato
pugna flagitaretur, Victor nomine dux reuersus est ad usque Ctesiphonta
itineribus exploratis, nulla obstacula nuntians offendisse.
14. quo efferati gaudio milites omnes elatique firmioribus animis ad certandum
signum operiebantur armati.
15. Iamque clangore Martio sonantibus tubis strepebant utrimque partes, et primi
Romani hostem undique lamminis ferreis in modum tenuis plumae conseptum
fidentemque, quod tela rigentis ferri lapsibus inpacta resiliebant, crebris
procursationibus et minaci murmure lacessebant: non numquam compage scutorum,
qua uelut testudine infigurabilium fornicum operiebantur aptissime, adsiduis
motibus laxius dehiscente. contra Persae muris obstinatius adhaerentes, quantum
facere nitique poterant, eludere et frustrari exitiales impetus conabantur.
16. uerum ubi uimineas crates prae se ferentes oppugnatores iam moenia
perurgerent, cum sagittariis funditores, alii quin etiam saxa uoluentes ingentia
cum facibus et malleolis eos longius propulsabant, tum aptatae ligneis sagittis
ballistae flexu stridoreque torquebantur, creberrima spicula funditantes, et
scorpiones quocumque manus peritae duxissent, rotundos lapides euibrabant.
17. iterum deinde ac saepe geminatis congressibus aestus in meridiem crescens,
efferuescente uaporatius sole, apparatu operum et studio proeliandi intentos
cunctos reuocauerat fatigatos et sudore perfusos.
18. Eodem mentis proposito secuto quoque die per uaria certaminum genera
controuersae partes dimicantes instanter aequis manibus et pari fortuna
discedunt. uerum in omne discrimen armatis proximus princeps ciuitatis urgebat
excidium, ne circa muros diu excubans omitteret maiora quae temptabat.
19. sed in districtis necessitatibus nihil tam leue est, quod non interdum etiam
contra sperata rerum adferat momenta magnarum. cum enim ut saepe discessurae
partes leuius concertarent, abusiue incusso ariete, qui paulo ante erat admotus,
sternitur residuis omnibus altior turris latere coctili firmissime structa,
cuius ruina muri contiguum latus secum inmani fragore protraxit.
20. ibi tum uarietate casuum obsidentium labor obsessorumque industria uicissim
facinoribus speciosis inclaruit. nihil enim asperum ira et dolore succenso
militi uidebatur, nihil munitoribus erat pro salute currentibus metuendum aut
dirum. nam cum anceps pugna diutius feruens, sanguine utrimque multis caedibus
fuso, diei finisset occasu, tandem fatigationi consulitur.
21. Dumque haec luce agerentur ac palam, nuntiatur imperatori peruigili cura
distento, legionarios milites, quibus cuniculorum erant fodinae mandatae,
cauatis tramitibus subterraneis sublicibusque suspensis ima penetrasse
fundamentorum, iam, si ipse disposuerit, euasuros.
22. cum itaque noctis plerumque processisset, aeneatorum accentu signo dato
progrediendi ad pugnam, ad arma concursum est: et consulto murorum inuaduntur
utrimque frontes, ut, dum propulsaturi pericula defensores ultro citroque
discurrunt, nec proxima fodientis audiretur ferri tinnitus nec quoquam
intrinsecus obsistente cuniculariorum subito manus emergat.
23. quibus ita, ut conuenerat, ordinatis et occupatis prohibitoribus
patefactisque latebris euolat Exsuperius de Victorum numero miles, post quem
Magnus tribunus et Iouianus notarius, quos audax multitudo secuta, his prius
confossis, quos in aede, per quam in lucem prodierant, inuenerunt, suspensis
gradibus procedentes obtruncarunt uigiles omnes, ex usu moris gentici iustitiam
felicitatemque regis sui canoris uocibus extollentes.
24. existimabatur Mars ipse - si misceri hominibus numina maiestatis iura
permittunt - adfuisse castra Lucanorum inuadenti Luscino. hocque ideo creditum
est, quod in congressu flagranti scalas uehens uisus formidandae uastitatis
armatus postridie, cum recenseretur exercitus, praecipuo studio quaesitus
reperiri non potuit, cum se ultro offerret, si miles fuisset memorabilis
conscius facti. sed ut tunc qui esset pulcri facinoris auctor penitus est
ignoratum, ita nunc enituerunt hi, qui fecere fortissime, obsidionalibus coronis
donati et pro contione laudati ueterum more.
25. Tandem nudata reseratis aditibus multis, lapsura inuaditur ciuitas et sine
sexus discrimine uel aetatis quicquid impetus repperit potestas iratorum
absumpsit, alii exitii imminentis timore, cum hinc ignis, inde mucrones
urgerent, ultimum flentes e muris acti sua sponte praecipites, membrisque
omnibus infirmati, uitam morte funestiorem paulisper dum caederentur egerunt.
26. extractus est autem uiuus cum satellitibus octoginta Nabdates praesidiorum
magister, quem oblatum sibi cum aliis seruari iussit intactum serenus imperator
et clemens. Diuisa itaque perpensis meritis et laboribus praeda ipse, ut erat
paruo contentus, mutum puerum oblatum sibi suscepit gesticularium, multa, quae
callebat, nutibus uenustissimis explicantem, et tris aureos nummos, partae
uictoriae praemium iucundum ut existimabat et gratum.
27. ex uirginibus autem, quae speciosae sunt captae ut in Perside, ubi feminarum
pulcritudo excellit, nec contrectare aliquam uoluit nec uidere, Alexandrum
imitatus et Africanum, qui haec declinabant ne frangerentur cupiditate, qui se
inuictos a laboribus ubique praestiterunt.
28. Inter haec certamina nostrae partis architectus, cuius nomen non suppetit,
post machinam scorpionis forte adsistens, reuerberato lapide, quem artifex
titubanter aptauerat fundae, obliso pectore supinatus profudit animam, disiecta
conpage membrorum adeo ut ne signa quidem totius corporis noscerentur.
29. Exin profecto imperatori index nuntiauerat certus circa muros subuersi
oppidi fallaces foueas et obscuras, quales in tractibus illis sunt plurimae,
subsedisse manum insidiatricem latenter, ut inprouiso inde exorta agminis nostri
terga feriret extrema.
30. confestimque ad extrahendam eam missi sunt conpertae fortitudinis pedites.
qui cum neque peruadere foraminum aditus nec amendatos intus prolicere possent
ad decernendum, collectam stipulam et sarmenta specuum faUClbus adgesserunt.
unde fumus angustias penetrans ideoque spissior quosdam uitalibus obstructis
necauit, alios ignium adflatus immissus prodire in perniciem coegit abruptam, et
ita omnibus ferro incendioque consumptis ad signa repedauit ocius miles. hoc
modo ciuitas ampla et populosa uirtute roboris excisa Romani in puluerem
concidit et ruinas.
31. Post quae tam gloriosa transitis pontibus multorum amnium concursu
continuatis, ad munimenta gemina uenimus aedificiis cauatis exstructa, ubi
Victorem comitem exercitus praeuium a transitu fluminis regis filius, progressus
a Ctesiphonte cum optimatibus et multitudine armata, prohibere conatus, cateruis
sequentium militum uisis abscessit.
[24,5] V.
1. Pergentes itaque protinus ad lucos uenimus agrosque pube uariorum seminum
laetos, ubi reperta regia Romano more aedificata, quoniam id placuerat, mansit
intacta.
2. erat etiam in hac eadem regione extentum spatium et rotundum, loricae ambitu
circumclausum, destinatas regiis uoluptatibus continens feras, ceruicibus
iubatis leones armisque hispidos apros et ursos, ut sunt Persici, ultra omnem
rabiem saeuientes et alia lecta immania corpora bestiarum: quas omnes diffractis
portarum obicibus equites nostri uenatoriis lanceis et missilium multitudine
confoderunt.
3. quae loca pingui situ et cultu, quibus Coche, quam Seleuciam nominant, haut
longius disparatur, ubi uallatis opere tumultuario castris, et exercitu omni per
aquarum et pabuli oportuna biduo recreato, antegressus cum procursatoribus
princeps et ciuitatem desertam conlustrans, a Seuero principe quondam excisam,
in qua perpetuus fons stagnum ingens eiectat, in Tigridem defluens, corpora
uidit suffixa patibulis multa necessitudinum eius, quem prodidisse ciuitatem
Pirisaboram rettulimus supra.
4. hic et Nabdates uiuus exustus est, quem extractum cum octoginta latebris
expugnatae docui ciuitatis, eo quod inter exordia obsidii coepti clam pollicitus
prodere, dimicauit acerrime adeptusque ueniam insperatam ad id proruperat
insolentiae, ut Ormizdam laceraret omnibus probris.
5. Itaque aliquantum progressi tristi percellimur facto. dum enim tres
procursatorum cohortes expeditae cum cuneo Persico decertarent, quem patefactis
subito portis profuderat ciuitas, proruptores alii ex contraria fluminis ripa
iumenta nos sequentia cum pabulatoribus paucis licenter palantibus intercipiunt
et obtruncant.
6. unde profectus imperator iratus et frendens iamque regionibus Ctesiphontis
propinquans, celsum castellum offendit et munitissimum, ad quod explorandum
ausus accedere obscurior, ut ipse rebatur, cum paucis obequitans muros, pauloque
auidius intra ictum telorum repertus, latere non potuit: statimque diuersorum
missilium nube exagitatus oppetisset tormento murali, ni uulnerato armigero, qui
lateri eius haerebat, ipse scutorum densitate contectus, euitato magno
discrimine discessisset.
7. Qua causa concitus inmane, munimentum disposuit obsidere, prohibitoribus
acriter ad resistendum intentis, quod loco fidebant propemodum inaccesso,
quodque rex cum ambitiosis copiis passibus citis incedens propediem adfore
credebatur. iamque uineis et residuis omnibus, quae poscebat obsidium, paratis,
uigilia secunda praecipiti, cum nox casu tunc lunari splendore nitens his, qui
propugnaculis insistebant, aperte cuncta monstraret, repente in unum pondus
coacta multitudo patefactis subito portis erupit, cohortemque nec opinantem
adorta nostrorum cecidit conplures, inter quos etiam tribunus peremptus est
periculum propulsare conatus.
9. quae dum ita aguntur, pari modo ut antea Persae ex aduersa fluminis ripa
partem adorti nostrorum, interfectis quibusdam uiuos cepere non nullos. et
timore simul quia uenisse in maiorem numerum copiae putabantur hostiles, egere
nostri tunc segnius, sed ubi animis in audaciam restitutis armisque raptis inter
tumultum exercitus cantu concitus bucinarum cum minaci murmure festinaret,
eruptores perterriti reuerterunt intacti.
10. et imperator ira graui permotus reliquos ex ea cohorte, qui abiecte
sustinuerant impetum grassatorum, ad pedestrem conpegit militiam, quae onerosior
est, dignitatibus inminutis.
11. flagrans post haec ad eruendum castellum, ubi periclitatus est, operam
conuertit et curam, nusquam ab antesignanis ipse digrediens, ut inter primos
dimicans militi ad fortiter faciendum esset exemplo spectator probatorque
gestorum. quo inter discriminum uertices diu multumque uersato uarietate
munitionum atque telorum et conspiratione oppugnatorum idem castellum incenditur
captum.
12. post quae consideratis asperitatibus ante gestarum rerum et inpendentium
requieuit exercitus, labore nimio quassatus, multis uictui congruis adfatim
distributis. uallum tamen sudibus densis et fossarum altitudine cautius deinde
struebatur, cum a uicina iam Ctesiphonte repentini excursus et alia
formidarentur occulta.
[24,6] VI.
1. Ventum est hinc ad fossile flumen Naarmalcha nomine, quod amnis regum
interpretatur, tunc aridum. id antehac Traianus posteaque Seuerus egesto solo
fodiri in modum canalis amplissimi studio curauerat summo, ut aquis illuc ab
Euphrate transfusis naues ad Tigridem conmigrarent.
2. tutissimumque ad omnia uisum est eadem loca purgari, quae quondam similia
Persae timentes mole saxorum obruere multorum. hacque ualle purgata, auulsis
cataractis undarum magnitudine classis secura stadiis triginta decursis in
alueum eiecta est Tigridis, et contextis ilico pontibus transgressus exercitus
iter Cochen uersus promouit.
3. utque lassitudini succederet quies oportuna, in agro consedimus opulento,
arbustis et uitibus et cupressorum uiriditate laetissimo, cuius in medio
diuersorium opacum est et amoenum, gentiles picturas per omnes aedium parietes
ostendens regis bestias uenatione multiplici trucidantis; nec enim apud eos
pingitur uel fingitur aliud praeter uarias caedes et bella.
4. Proinde cunctis ex sententia terminatis Augustus altius iam contra
difficultates omnes incedens, tantumque a fortuna sperans nondum adflicta, ut
propius temeritatem multa crebro auderet, ualidiores naues ex his, quae alimenta
portabant et machinas, deoneratas octogenis impleuit armatis, retentoque secum
classis robore firmiore, quam in tres diuiserat partes, unam cum Victore comite
quiete prima noctis emitti disposuit, ut flumine raptim transmisso ripae
occuparentur hostiles.
5. quod cum acri metu territi duces concordi precatu fieri prohibere temptarent,
neque destinationem flecterent principis, sublato uexillo, ut iussum est,
euolant e conspectu quinque subito naues, sed cum ripas iam aduentarent, facibus
et omni materia, qua alitur ignis, petitae adsiduis iactibus cum militibus iam
conflagrassent, ni ueloci uigore pectoris excitus imperator signum sibi datum
nostros, quod margines iam tenerent, ut mandatum est, erexisse proclamans,
classem omnem properare citis remigiis adegisset.
6 quo facto et naues incolumes sunt receptae et residuus miles quamquam saxis et
uarietate telorum ex edito uexaretur, post concertationem acerrimam praealtas
ripas et arduas supergressus stabat immobilis.
7. et miratur historia Rhodanum arma et loricam retinente Sertorio transnatatum,
cum eo momento turbati quidam milites, ueritique ne remanerent, post signum
erectum, scutis, quae patula sunt et incurua, proni firmius adhaerentes, eaque
licet inperite regendo per uoraginosum amnem uelocitatem comitati sunt nauium.
8. Contra haec Persae obiecerunt instructas cataphractorum equitum turmas sic
confertas, ut lamminis coaptati corporum flexus splendore praestringerent
occursantes obtutus, operimentis scorteis equorum multitudine omni defensa,
quorum in subsidiis manipuli locati sunt peditum, contecti scutis oblongis et
curuis, quae texta uimine et coriis crudis gestantes densius se commouebant.
post hos elephanti gradientium collium specie motuque inmanium corporum
propinquantibus exitium intentabant documentis praeteritis formidati.
9. Hinc imperator cateruis peditum infirmis medium inter acies spatium secundum
Homericam dispositionem praestituit, ne locati priores cedentesque deformiter,
cunctos auerterent secum, aut postsignani pone omnes reiecti centurias, nullo
retinente licentius uerterent terga, ipse cum leuis armaturae auxiliis per prima
postremaque discurrens.
10. Ergo ubi uicissim contiguae se cernerent partes, cristatis galeis corusci
Romani uibrantesque clipeos uelut pedis anapaesti praecinentibus modulis lenius
procedebant, et praepilatis missilibus per procursatores principiis pugnae
temptatis excita undique humus rapido turbine portabatur.
11. et cum undique solito more conclamaretur, uirorumque alacritatem sonantia
classica iam iuuarent, hastis et mucronibus strictis hinc inde comminus
pugnabatur: sagittarum periculis miles erat inmunis, quantum interiora
festinatius occupabat. inter quae Iulianus pulsos fulcire subsidiis incitareque
tardantes quasi conturmalis strenuus properabat et rector.
12. laxata itaque acies prima Persarum leni ante, dein concito gradu calefactis
armis retrorsus gradiens propinquam urbem petebat, quam sequebatur miles itidem
fessus in campis torridis ad usque diei finem a lucis ortu decernens, eiusque
occipitiis pertinacius haerens omnem cum Pigrane et Surena et Narseo potissimis
ducibus ad usque Ctesiphontis muros egit praecipitem aduersorum feriens suras et
terga.
13. perrupissetque ciuitatis aditus lapsorum agminibus mixtus, ni dux Victor
nomine manibus erectis prohibuisset et uocibus, ipse umerum et sagitta
praestrictus et timens ne intra moenium ambitus rapidus miles inconsulte
repertus nullosque inueniens exitus multitudinis pondere circumueniretur.
14. Sonent Hectoreas poetae ueteres pugnas, fortitudinem Thessali ducis
extollant, longae loquantur aetates Sophanem et Aminiam et Callimachum et
Cynaegirum, Medicorum in Graecia fulmina illa bellorum: non minus illo die
quorundam ex nostris inclaruisse uirtutem omnium confessione monstratur.
15. Post timorem depositum calcatasque ruinas hostilium corporum, iusto sanguine
miles etiam tum cruentus, ad impe ratoris tentoria congregatus laudes ei
perhibebat et gratias, quod ignoratus ubique dux esset an miles magis, tum ita
rem prospere gesserat ut caesis Persarum plus minusue duobus milibus et
quingentis, septuaginta caderent soli nostrorum. qui appellans plerosque
nominatim, quos stabili mente aliquid clarum fecisse ipse arbiter perspexit,
naualibus donauit coronis et ciuicis et castrensibus.
17. Abunde ratus post haec prosperitates similis aduentare, conplures hostias
Marti parabat ultori, et ex tauris pulcherrimis decem ad hoc perductis, nondum
aris admoti uoluntate sua nouem procubuere tristissimi, decimus uero, qui
diffractis uinculis lapsus aegre reductus est, mactatus ominosa signa
monstrauit. quibus uisis exclamauit indignatus acriter Iulianus Iouemque
testatus est, nulla Marti iam sacra facturum: nec resecrauit celeri morte
praereptus.
[24,7] VII.
1. Digesto itaque consilio cum primatibus super Ctesiphontis obsidio, itum est
in uoluntatem quorundam, facinus audax et inportunum esse noscentium id adgredi,
quod et ciuitas situ ipso inexpugnabilis defendebatur et cum metuenda
multitudine protinus rex adfore credebatur.
2. uicit sententia melior, cuius utilitate princeps sollertissimus adprobata,
Arintheum cum manu peditum expedita ad populandas regiones circumsitas misit,
armentis laetas et frugibus, hostes pari persecuturum industria, quos dispalatos
nuper densi tramites et latebrae texere notissimae; hinc opulenta ...
3. sed ille auidae semper ad ulteriora cupiditatis, parui habitis uetantium
dictis et increpitis optimatibus, quod ob inertiam otiique desiderium amitti
suaderent prope iam parta regna Persidis, flumine laeua relicto, infaustis
ductoribus a praeuiis, mediterraneas uias arripere citato proposuit gradu.
4. et tamquam funesta face Bellonae subiectis ignibus exuri cunctas iusserat
naues praeter minores duodecim, quas profuturas pangendis pontibus disposuit uehi
carpentis, idque putabat utiliter ordinasse, ne relicta classis usui hostibus
foret, aut certe, ut ab expeditionis primordio factum est, armatorum fere
uiginti milia in trahendis occuparentur isdem nauibus et regendis.
5. Dein cum metuens sibi quisque mussaret monstraretque perspicua ueritas, quod
repulsus forsitan ariditate uel altitudine montium, ad aquas redire non poterit
miles, tortique perfugae aperte faterentur se fefellisse, concursu maximo
extingui iussae sunt flammae. et quoniam ignis auctus inmaniter plerasque
consumpsit, duodecim tantum modo naues potuerunt intactae seruari, quae ut
possint custodiri discretae sunt.
6. hoc casu classe cum non oporteret abolita, Iulianus consociato fretus
exercitu, cum armatorum nulli per diuersa distringerentur, numero potior ad
interiora tendebat, alimenta adfatim opulentis suggerentibus locis.
7. Quo cognito hostes, ut inedia nos cruciarent, herbas cum adultis segetibus
incenderunt, et conflagratione procedere uetiti statiuis castris dum flammae
senescerent tenebamur. insultantesque nobis longius Persae nunc de industria se
diffundebant, aliquotiens confertius resistentes, ut procul conspicantibus
uiderentur aduenisse iam regis auxilia, ideoque eos aestimaremus erupisse ad
audaces excursus et insolita tempta menta.
8. maerebat tamen ob haec imperator et miles, quod nec contabulandi pontis erat
facultas amissis nauibus temere, nec occurri poterat hostis aduenticii motibus,
quem adesse coruscus nitor indicabat armorum arte pro singulis membris inflexus.
hisque accedebat aliud haut exiguum malum, quod nec adminicula, quae
praestolabamur cum Arsace et nostris ducibus, adparebant ob causas inpedita
praedictas.
[24,8] VIII.
1. Has ob res ut solaretur anxios milites princeps, captiuos graciles suapte
natura, ut omnes paene sunt Persae, et macie iam confectos iussit in medium
duci, nostrosque respiciens ´en inquit ´quos Martia ista pectora uiros
existimant, deformes inluuie capellas et taetras, utque crebri docuerunt
euentus, antequam manus conferant abiectis armis uertentes semet in fugam .
2. quibus dictis remotisque captiuis super rerum summa consultabatur. et multis
ultro citroque dictitatis cum reuerti debere per loca, qua uenimus, plebs
uociferaretur inprudens, resistebat intentius princeps, multis cum eo nequaquam
fieri posse monstrantibus per effusam planitiem pabulo absumpto et frugibus,
uicorumque reliquiis exustorum inopia squalentibus ultima: quodque liquentibus
iam brumae pruinis omne inmaduerat solum et ruptis riparum terminis aucti
inhorruere torrentes.
3. eo etiam ad difficultatem accedente negotii, quod per eas terras uapore
sideris calescentes muscarum et culicum multitudine referta sunt omnia, earumque
uolatu dies et astrorum noctu micantium facies obumbratur.
4. et cum nihil humani proficerent sensus diu fluctuantes et dubii, exstructis
aris caesisque hostiis consulta numinum scitabamur, utrum nos per Assyriam
reuerti censerent, an praeter radices montium lenius gradientes Chiliocomum
prope Corduenam sitam ex inprouiso uastare: quorum neutrum extis inspectis
confore dicebatur.
5. sedit tamen sententia, ut omni spe meliorum succisa Corduenam arriperemus, et
sextum decimum Kalendas Iulias promotis iam signis, progresso imperatore cum
lucis exordio fumus uel uis quaedam turbinata pulueris apparebat, ut opinari
daretur asinorum esse greges agrestium, quorum multitudo in tractibus est illis
innumera, ideo simul incedens ut constipatione densa feroces leonum frustrentur
adsultus.
6. quidam arbitrabantur Arsacen ac duces aduentare iam nostros rumoribus
percitos, quod imperator Ctesiphonta magnis uiribus oppugnaret, non nulli Persae
nobis uiantibus incubuisse firmabant.
7. ideo inter haec ita ambigua, nequid aduersum accideret reuocantibus agmina
classicis, in ualle graminea prope riuum multiplicato scutorum ordine in
orbiculatam figuram metatis tutius quieuimus castris. nec enim ad usque uesperam
aere concreto discerni potuit quidnam esset, quod diu squalidius uidebatur.
|
