[29,0] LIBER XXIX.
[29,1] I.
1. Exacta hieme rex Persarum gentis Sapor, pugnarum fiducia pristinarum
inmaniter adrogans, suppleto numero suorum abundeque firmato, erupturos in
nostra cataphractos et sagittarios et conductam misit plebem.
2. contra has copias Traianus comes et Vadomarius ex rege Alamannorum cum
agminibus perrexere perualidis, hoc obseruare principis iussu adpositi, ut
arcerent potius quam lacesserent Persas.
3. qui cum uenissent Vagabanta, legionibus habilem locum, rapidos turmarum
procursus hostilium in se ruentium acriter exceperunt inuiti, operaque consulta
retrocedentes, ne ferro uiolarent aduersorum quemquam primi, et iudicarentur
discissi foederis rei, ultima trudente necessitate congressi sunt, confossisque
multis discessere uictores.
4. inter moras tamen utrimquesecus temptatis aliquotiens leuibus proeliis,
uarioque finitis euentu, pactis indutiis ex consensu aestateque consumpta,
partium discessere ductores etiam tum discordes. et rex quidem Parthus hiemem
Ctesiphonte acturus, redit ad sedes, et Antiochiam imperator Romanus ingressus.
qui, dum ibi moratur securus interim hostium externorum, intestinis paene
perierat fraudibus, ut aperiet series delata gestorum.
5. Procopius quidam, inquies homo, turbarum cupiditati semper addictus,
Anatolium detulerat et Spudasium palatinos, exigi, quae de aerario
interceperant, iussos, insidiari comiti Fortunatiano, molesto illi flagitatori.
qui animi asperitate confestim ad insanum percitus modum, pro potestatis
auctoritate, quam regebat, Palladium quendam obscurissime natum ut ueneficum a
memoratis conductum, et Heliodorum fatorum per genituras interpretem, adigendos
prodere quae scirent, praetorianae iudicio tradidit praefecturae.
6. cumque ad facti uel temptati quaestionem acrius ueniretur, exclamabat
Palladius confidenter leuia esse haec, de quibus agitur, et praetereunda: alia
se, si licuerit dicere, monstraturum metuenda et potiora, quae ingenti molimine
iam praestructa, nisi prospectum fuerit, uniuersa confundent. iussusque docere
fidenter, quae norat, rudentem explicuit inmensum, adfirmans Fidustium
praesidialem et cum Irenaeo Pergamium nomen imperaturi post Valentem detestandis
praesagiis didicisse secretim.
7. et correptus Fidustius ilico - namque aderat forte - occulteque inductus,
uiso indice, nulla infitiatione obumbrare iam publicata conatus rei totius
calamitosum aperit textum, absolute confessus, se cum Hilario et Patricio
uaticinandi peritis, quorum Hilarius militauerat in palatio, de imperio
consuluisse futuro: motasque secretis artibus sortes et nuncupationem principis
optimi et ipsis consultoribus luctuosos exitus praedixisse.
8. atque cunctantibus, quisnam ea tempestate omnibus uigore animi antistaret,
uisus est aliis excellere Theodorus, secundum inter notarios adeptus iam gradum.
et erat re uera ita ut opinati sunt. namque antiquitus claro genere in Galliis
natus et liberaliter educatus a primis pueritiae rudimentis, modestia,
prudentia, humanitate, gratia, litteris ornatissimus, semper officio locoque,
quem retinebat, superior uidebatur, altis humilibusque iuxta acceptus. solusque
paene omnium erat, cuius linguam non infrenem sed dispicientem quae loqueretur,
nullius claudebat periculi metus.
9. his addebat idem Fidustius, excarnificatus iam ad interitum, omnia quae
praedixit, se indicante Theodorum per Euserium didicisse, uirum praestabili
scientia litterarum abundeque honoratum: Asiam quippe paulo ante rexerat pro
praefectis.
10. quo in custodia condito, gestorumque uolumine imperatori recitato de more,
prodigiosa feritas in modum ardentissimae facis fusius uagabatur, elata turpi
adulatione multorum, maximeque omnium praefecti praetorio tunc Modesti.
11. qui dum formidine successoris agitaretur in dies, obumbratis blanditiarum
concinnitatibus cauillando Valentem subrusticum hominem sibi uarie conmulcebat,
horridula eius uerba et rudia flosculos Tullianos appellans et ad extollendam
eius uanitiem sidera quoque, si iussisset, exhiberi posse promittens.
12. Igitur et Theodorus a Constantinopoli, quam ex negotio familiari petierat,
rapi celeri iubetur effectu, et dum ille reducitur, ex praeiudiciis uariis, quae
diebus exercebantur et noctibus, plures a disiunctissimis regionibus
trahebantur, dignitatibus et nobilitate conspicui .
13. cumque nec carceres publici iam distenti inclusorum iam cateruas, nec
priuata domicilia sustinerent constipatione uaporata confertas, quoniam uinculis
maxima pars eorum attinebatur, et suam et proximi cuiusque uicem omnes
horrebant.
14. aduenit aliquando tamen ipse quoque Theodorus, praemortuus et atratus, quo
in deuia territorii parte abscondito, paratis omnibus, quae indagines futurae
poscebant, internarum cladum litui iam sonabant.
15. Et quia fallere non minus uidetur, qui gesta praeterit sciens, quam ille,
qui numquam facta fingit: non abnuimus - neque enim ambigitur - salutem Valentis
et antea saepius per occultas coitiones, et tunc in extrema demersam, ferrumque
ad iugulum eius prope adactum a militaribus, fato reflectente depulsum, quem
lacrimosis in Thracia discriminibus destinarat.
16. namque et in nemoroso quodam inter Antiochiam et Seleuciam loco leni quiete
post meridiem consopitus, a Sallustio tunc scutario, et saepe alias adpetitus
insidiantibus multis, uitae terminis a primigenio ortu adscriptis ausa inmania
frenantibus euadebat.
17. ut sub principibus Commodo et Seuero non numquam accidebat, quorum summa ui
salus crebro oppugnabatur, adeo ut post intestina pericula multa et uaria alter
in amphitheatrali cauea cum adfuturus spectaculis introiret, a Quintiano
senatore inlicitae cupidinis homine ad debilitatem paene pugione uulneraretur:
alter inopinabili impetu, tempore aetatis extremo, a Saturnino centurione
consilio Plautiani praefecti in cubiculo iacens confoderetur, ni tulisset
suppetias filius adulescens.
18. quocirca etiam Valens erat uenia dignus, uitam, quam ereptum ire perfidi
properabant, omni cautela defendens. sed inexpiabile illud erat, quod regaliter
turgidus, pari eodemque iure, nihil inter se distantibus meritis, nocentes
innocentesque maligna insectatione uolucriter perurgebat, ut, dum adhuc
dubitaretur de crimine, imperatore non dubitante de poena, damnatos se quidam
prius discerent quam suspectos.
19. adulescebat autem obstinatum eius propositum, admouente stimulos auaritia et
sua et eorum, qui tunc in regia uersabantur, nouos hiatus aperientium, et, siqua
humanitatis fuisset mentio rara, hanc appellantium tarditatem: qui cruentis
adulationibus institutum hominis, mortem in acie linguae portantis, ad partem
pessimam deprauantes, omnia turbine intempestiuo perflabant, euersum ire
funditus domus opulentissimas festinantes.
20. erat enim expositus accessu insidiantium et reclusus, uitio gemino
perniciose inplicitus, quod intoleranter irascebatur tunc magis, cum eum puderet
irasci, et quae facilitate priuati opertis susurris audierat, an uera essent,
excutere tumore principis supersidens pro ueris accipiebat et certis.
21. inde factum est, ut clementiae specie penatibus multi protruderentur
insontes, praecipites in exilium acti, quorum in aerario bona coacta et ipse ad
quaestus proprios redigebat, ut damnati cibo precario uictitarent, angustiis
formidandae paupertatis adtriti, cuius metu uel in mare nos ire praecipites
suadet Theognis poeta uetus et prudens.
22. quae etiam si recta fuisse concesserit quisquam, erat tamen ipsa nimietas
odiosa. unde animaduersum est recte hoc definitum, nullam esse crudeliorem
sententiam ea, quae est, cum parcere uidetur, asperior.
23. Igitur cum praefecto praetorio summatibus quaesitis in unum, quibus
cognitiones commissae sunt, intenduntur eculei, expediuntur pondera plumbea cum
fidiculis et uerberibus, resultabant omnia truculentae uocis horroribus, inter
catenarum sonitus "tene, claude, conprime, abde" ministris officiorum tristium
clamitantibus.
24. et quoniam addici post cruciabiles poenas uidimus multos, ut in tenebrosis
rebus confusione cuncta miscente, summatim quia nos penitissima gestorum memoria
fugit, quae recolere possumus expeditius absoluemus.
25. Primo intro uocatus post interrogatiunculas leues Pergamius, a Palladio, ut
dictum est, proditus quaedam inprecationibus praescisse nefariis, sicut erat
inpendio eloquentior et in uerba periculosa proiectus, inter ambigentes iudices,
quid prius quaeri debeat quidue posterius, dicere audacter exorsus, multa
hominum milia quasi consciorum sine fine strependo fundebat, modo non ab extremo
Atlante magnorum criminum arguendos poscens aliquos exhiberi. quo, ut
consarcinante nimis ardua, morte multato, aliisque gregatim post illum occisis,
ad ipsius Theodori causam quasi ad Olympici certaminis puluerum peruenitur.
26. eodem die inter conplura alia hoc quoque euenerat triste, quod Salia,
thesaurorum paulo ante per Thracias comes, cum de uinculis educitur audiendus,
et calceo inserit pedem, quasi ruina incidentis inmensi terroris repente
perculsus, animam inter retinentium manus efflauit.
27. Constituto itaque iudicio, et cognitoribus praescripta ostentantibus legum,
sed ex uoluntate dominantis moderantibus momenta causarum, horror peruaserat
uniuersos. totus enim deuius ab aequitate dilapsus, iamque eruditior ad
laedendum in modum harenariae ferae, si admotus quisquam fabricae diffugisset,
ad ultimam rabiem saeuiebat.
28. Inducti itaque Patricius et Hilarius ordinemque replicare iussi gestorum,
cum inter exordia uariarent, fodicatis lateribus, inlato tripede quo utebantur,
adacti ad summas angustias aperiunt negotii fidem ab ipsis exordiis replicatam.
et prius Hilarius:
29."Construximus", inquit "magnifici iudices, ad cortinae similitudinem
Delphicae diris auspiciis de laureis uirgulis infaustam hanc mensulam quam
uidetis, et inprecationibus carminum secretorum choragiisque multis ac diuturnis
ritualiter consecratam mouimus tandem: mouendi autem, quotiens super rebus
arcanis consulebatur, erat institutio talis.
30. conlocabatur in medio domus emaculatae odoribus Arabicis undique, lance
rotunda pure superposita, ex diuersis metallicis materiis fabrefacta. cuius in
ambitu rotunditatis extremo elementorum uiginti quattuor scriptiles formae
incisae perite, diiungebantur spatiis examinate dimensis.
31. ac linteis quidam indumentis amictus, calceatusque itidem linteis soccis,
torulo capiti circumflexo, uerbenas felicis arboris gestans, litato conceptis
carminibus numine praescitionum auctore, caerimoniali scientia supersistit
cortinulae sacerdos pensilem anulum librans, sartum ex Carphathio filo perquam
leui, mysticis disciplinis initiatum: qui per interualla distincta retinentibus
singulis litteris incidens saltuatim, heroos efficit uersus interrogationibus
consonos, ad numeros et modos plene conclusos, quales leguntur Pythici, uel ex
oraculis editi Branchidarum.
32. ibi tum quaerentibus nobis, qui praesenti succedet imperio, quoniam omni
parte expolitus fore memorabatur, et adsiliens anulus duas perstrinxerat
syllabas THEO cum adiectione litterae postremae, exclamauit praesentium quidam,
Theodorum praescribente fatali necessitate portendi. nec ultra super negotio est
exploratum: satis enim apud nos constabat hunc esse qui poscebatur".
33. Cumque totius rei notitiam ita signate sub oculis iudicum subiecisset,
adiecit beniuole id Theodorum penitus ignorare. post haec interrogati an ex fide
sortium, quas agitabant, ea praescierint quae sustinerent: uersus illos
notissimos ediderunt clare pronuntiantes capitalem eis hanc operam scrutandi
sublimiora cito futuram: nihilo minus tamen ipsi quoque cum cognitoribus
principi caedes incendiaque flagitantes furias inminere; quorum tres ponere
sufficiet ultimos: g-ou g-man g-nepoinige g-syn g-essetai g-aima g-kai g-autois g-Tisiphone
g-barymenis g-ephoplissei g-kakon g-oiton g-en g-pedioisi g-Mimantos g-agaiomenoio g-Areos.
quibus lectis, unguibus male mulcati separantur exanimes.
34. postea ut cogitati sceleris officina pateret aperte, honoratorum inducitur
globus, uertices ipsos continens rerum. cumque nihil praeter se quisque cernens,
ruinam suam inpelleret super alium, permissu quaesitorum coeptans dicere
Theodorus, primo in precem uenialem prostratus, dein artius respondere conpulsus
ostendit se cognita per Euserium, ne ad imperatorem referret, ut conatus est
aliquotiens, ab eo prohibitum adserente non adpetitu regni occupandi inlicito,
sed ratione quadam indeclinabilis fati id, quod sperabatur ultro uenturum.
35. deinde haec eadem Euserio sub cruenta quaestione confesso confutabant
Theodorum litterae suae per ambagis obliquas ad Hilarium scriptae, quibus spe
iam firma concepta ex uatibus, de re non cunctabatur sed tempus patrandae
cupidinis quaeritabat.
36. Quibus post haec cognita sequestratis, Eutropius Asiam proconsulari tunc
obtinens potestate, ut factionis conscius arcessitus in crimen, abscessit
innocuus, Pasiphilo eximente philosopho, qui ut eum mendacio iniusto
peruerteret, crudeliter tortus de statu robustae mentis non potuit deturbari.
37. his accessit philosophus Simonides, adulescens ille quidem, uerum nostra
memoria seuerissimus. qui cum audisse negotium per Fidustium deferretur, et
causam non ex ueritate sed ex unius nutu pensari uidisset, didicisse se dixit
praedicta, sed conmissa pro firmitate animi tacuisse.
38. Quis omnibus perspicaciter inquisitis, imperator cognitorum consultationi
respondens, sub uno proloquio cunctos iubet occidi, et uix sine animorum horrore
funestum spectaculum multitudine innumera contuente et onerante questibus caelum
- namque singulorum mala omnium esse communia credebantur - ducti uniuersi
flebiliter iugulantur praeter Simonidem, quem solum saeuus ille sententiae
lator, efferatus ob constantiam grauem, iusserat flammis exuri.
39. qui uitam ut dominam fugitans rabidam, ridens subitas momentorum ruinas,
inmobilis conflagrauit, Peregrinum illum imitatus Protea cognomine philosophum
clarum, qui cum mundo digredi statuisset, Olympiae quinquennali certamine sub
Graeciae conspectu totius escenso rogo, quem ipse construxit, flammis absumptus
est.
40. et post hunc diebus secutis omnium fere ordinum multitudo, quam nominatim
recensere est arduum, in plagas calumniarum coniecta, percussorum dexteras
fatigauit, tormentis et plumbo et uerberibus ante debilitata, sumptumque est de
quibusdam sine spiramento uel mora supplicium, dum quaeritur, an sumi deberet,
et ut pecudum ubique trucidatio cernebatur.
41. Deinde congesti innumeri codices et acerui uoluminum multi sub conspectu
iudicum concremati sunt, ex domibus eruti uariis ut inliciti, ad leniendam
caesorum inuidiam, cum essent plerique liberalium disciplinarum indices uariarum
et iuris.
42. Neque ita multo post Maximus ille philosophus, uir ingenti nomine
doctrinarum, cuius ex uberrimis sermonibus ad scientiam copiosus Iulianus
exstitit imperator, oraculi supra dicti uersus audisse insimulatus, seque
conperisse adsensus, sed reticenda professionis consideratione non effudisse,
uerum ultro praedixisse consultores ipsos suppliciis poenalibus perituros,
Ephesum ad genuinam patriam ductus ibique {capite} truncatus, sensit docente
periculo postremo, quaesitoris iniquitatem omnibus esse criminibus grauiorem.
43. constrictus etiam Diogenes laqueis impiae falsitatis, uir nobili prosapia
editus, ingenio facundia forensi suauitateque praestans, dudum Bithyniae rector,
ut opimum patrimonium eius diriperetur, capitali est poena adfectus.
44. ecce autem Alypius quoque ex uicario Brittanniarum, placiditatis homo
iucundae post otiosam et repositam uitam - quoniam huc usque iniustitia
tetenderat manus - in squalore maximo uolutatus, ut ueneficii reus citatus est
cum Hierocle filio, adulescente indolis bonae, urgente Diogene quodam et uili et
solo, omnique laniena excruciato, ut uerba placentia principi uel potius
accersitori loqueretur: quo, cum poenis non sufficerent membra, uiuo exusto,
ipse quoque Alypius post multationem bonorum exulare praeceptus, filium
miserabiliter ductum ad mortem casu quodam prospero reuocatum excepit.
[29,2] II.
1. Per id omne tempus Palladius ille, coagulum omnium aerumnarum, quem captum a
Fortunatiano docuimus primum, ipsa sortis infimitate ad omnia praeceps, clades
alias super alias cumulando lacrimis uniuersa perfuderat luctuosis.
2. nanetus enim copiam nominandi sine fortunarum distantia quos uoluisset ut
artibus interdictis inbutos, ita ut ferarum occulta uestigia doctus obseruare
uenator, multos intra casses lugubres includebat, quosdam ueneficiorum notitia
pollutos, alios ut adpetitoribus inminuendae conscios maiestatis.
3. et ne uel coniugibus maritorum uacaret miserias flere, inmittebantur
confestim qui signatis domibus inter scrutinia suppellectilis poenis addicti,
incantamenta quaedam anilia uel ludibriosa subderent amatoria, ad insontium
perniciem concinnata: quibus in iudicio recitatis, ubi non lex, non religio, non
aequitas ueritatem a mendaciis dirimebat, indefensi bonis ablatis, nullo
contacti delicto, promiscue iuuenes aliique membris omnibus capti ad supplicia
sellis gestatoriis ducebantur.
4. inde factum est per orientales prouincias ut omnes metu similium exurerent
libraria omnia: tantus uniuersos inuaserat terror. namque ut pressius loquar,
omnes ea tempestate uelut in Cimmeriis tenebris reptabamus, paria conuiuis
Siculi Dionysii pauitantes, qui cum epulis omni tristioribus fame saginarentur,
ex summis domorum laqueariis, in quibus discumbebant, setis nexos equinis et
occipitiis incumbentes gladios perhorrebant.
5. Tunc et Bassianus procerum genere natus, notarius militans inter primos,
quasi praenoscere altiora conatus, licet ipse de qualitate partus uxoris
consuluisse firmaret, ambitioso necessitudinum studio, quibus tegebatur, morte
ereptus, patrimonio opimo exutus est.
6. Inter fragores tot ruinarum Heliodorus, tartareus ille malorum omnium cum
Palladio fabricator, mathematicus, ut memorat uulgus, conloquiis ex aula regia
praepigneratus abstrusis, iam funebres aculeos excitabat, omni humanitatis
inuitamento ad prodenda, quae sciret uel fingeret, lacessitus.
7. nam et sollicitius cibo mundissimo fouebatur, et ad largiendum paelicibus
merebat aes conlaticium graue, et incedebat passim ac late os circumferens
uultuosum, omnibusque formidatus, ea fiducia sublatior, quod ad lupanar, quo,
sicut ipse uoluit, liberius seruabatur, cubiculariis officiis praepositus,
adsidue propalam uentitabat, elogia parentis publici praeferens futura pluribus
luctuosa.
8. perque eum ut forensium causarum patronum, quid in primis orationis partibus
conlocaret, ut proficere possit facilius et ualere, quibusue figurarum commentis
splendida loca adtemptare debeat praemonebatur.
9. Et quoniam longum est quod cruciarius ille conflauit, hoc unum edisseram,
quam praecipiti confidentia patriciatus columina ipsa pulsauit. qui ex
clandestinis, ut dictum est, regiorum confabulationibus inmaniter adrogans, et
ipsa uilitate ad facinus omne uenalis, egregium illud par consulum Eusebium et
Hypatium germanos fratres, Constanti principis quondam adfines, ad cupidinem
altioris fortunae erectos et consuluisse et agitasse quaedam super imperio
detulit, addens itineri ad mendacium ficte constructo, quod Eusebio, etiam
principalia indumenta parata sint.
10. quibus haustis auenter, fremebundus et minax, cui nihil licere debuerat,
quia omnia sibi licere etiam iniusta existimabat, inremisse ab extremis regionum
interuallis exhibitis omnibus, quos solutus legibus accusator perduci debere
profunda securitate mandarat, suscipi quaestionem criminose praecepit.
11. cumque nodosis coartationibus aequitate diu iactata, et nexibili
adseueratione perditi nebulonis durante, nullam confessionem exprimere tormenta
grauia potuissent, ablegatosque ab omni huius modi, conscientia ipsa uiros
ostenderet claros, calumniator quidem ita ut antea honorabiliter colebatur, illi
uero exilio et pecuniariis adflicti dispendiis, paulo postea, reddita sibi
multa, sunt reuocati, dignitatibus integris et splendore.
12. Nec tamen post haec tam paenitenda repressius actum est uel pudenter, non
reputante alta nimium potestate, quod recte institutis ne cum inimicorum quidem
incommodis in delicta conuenit ruere uoluntaria, nihilque sit tam iniquum quam
ad ardua imperii supercilia etiam acerbitatem naturae adiungi
13. sed Heliodoro - incertum morbo an quadam excogitata ui - mortuo (nolim
dicere: utinam nec ipsa res loqueretur!) funus eius per uespillones elatum
pullati praecedere honorati conplures, inter quos et fratres iussi sunt
consulares.
14. ibi tunc rectoris imperii caries tota stoliditatis apertius est profanata,
qui cum abstinere inconsolabili malo rogaretur, obnixe inflexibilis mansit, ut
uideretur aures occlusisse ceris quasi scopulos Sirenios transgressurus.
15. superatus tamen precibus destinatis tandem, nudatis capitibus infaustam
bustuarii libitinam ad usque sepulcrum incedentes et pedibus, quosdam etiam
conplicatis articulis, praeire mandauit. horret nunc reminisci quo iustitio
humilitati tot rerum apices uisebantur, et praecipue consulares post scipiones
et trabeas et fastorum monumenta mundana.
16. inter quos omnes ex adulescentia uirtutum pulchritudine commendabilis noster
Hypatius praeminebat, uir quieti placidique consilii, honestatem lenium morum
uelut ad perpendiculum librans, qui et maiorum claritudini gloriae fuit et ipse
posteritatem mirandis actibus praefecturae geminae decorauit.
17. Accesserat hoc quoque eodem tempore ad Valentis ceteras laudes, quod cum in
aliis ita saeuiret infeste, ut poenarum moras aegre ferret finiri cum morte,
Pollentianum tribunum malitia quendam exsuperantem, isdem diebus conuictum
confessumque, quod exsecto uiuae mulieris uentre atque intempestiuo partu
extracto, infernis manibus excitis de permutatione imperii consulere ausus est,
familiaritatis contuitu, ordine omni musante abire iussit inlaesum, salutem et
inuidendas opes et militiae statum integrum retenturum.
18. O praeclara informatio doctrinarum, munere caelesti indulta felicibus, quae
uel uitiosas naturas saepe excoluisti! quanta in illa caligine temporum
correxisses, si Valenti scire per te licuisset nihil aliud esse imperium, ut
sapientes definiunt, nisi curam salutis alienae bonique esse moderatoris,
restringere potestatem, resistere cupiditati omnium rerum et inplacabilibus
iracundiis, nosseque, ut Caesar dictator aiebat, miserum esse instrumentum
senectuti recordationem crudelitatis, ideoque de uita et spiritu hominis, qui
pars mundi est et animantium numerum complet, laturum sententiam diu multumque
cunctari oportere, nec praecipiti studio, ubi inreuocabile factum est, agitari,
ut exemplum est illud antiquitati admodum notum.
19. apud proconsulem Asiae Dolabellam Smyrnaea materfamilias filium proprium et
maritum uenenis necasse confessa, quod filium ex alio matrimonio ab eis occisum
conperisset et conperendinata, cum consilium, ad quod res ex more delata est,
anceps, quid inter ultionem et scelus statui debeat, haesitaret, ad Areopagitas
missa est Athenienses iudices tristiores, quorum aequitas deorum quoque iurgia
dicitur distinxisse. hi causa cognita centesimo post anno cum accusatore
mulierem adesse iusserunt, ne aut absoluerent ueneficam aut ultrix
necessitudinum puniretur. ita numquam tardum existimatur, quod est omnium
ultimum.
20. Post commissa iniquitatibus uariis ante dicta, et inpressas foede corporibus
liberis, quae supperuixerant, notas, inconiuens Iustitiae oculus arbiter et
uindex perpetuus rerum uigilauit adtente. namque caesorum ultimae dirae,
perpetuum numen ratione querelarum iustissima commouentes, Bellonae accenderant
faces, ut fides oraculi firmaretur, quod nihil inpune praedixerat perpetrari.
21. Dum haec, quae supra digesta sunt, Antiochiae Parthico fragore cessante per
intestinas dilatantur aerumnas, coetus furiarum horrificus post inconuolutos
multiplices casus ab eadem urbe digressus, ceruicibus Asiae totius insedit hoc
modo.
22. Festinus quidam Tridentinus ultimi sanguinis et ignoti, in ne xum
germanitatis a Maximino dilectus ut sodalis et contogatus, decernentibus fatis
ad orientem transgressus est, ibique administrata Syria magisterioque memoriae
peracto, bona lenitudinis et reuerentia reliquit exempla, unde regere Asiam
proconsulari potestate exorsus, uelificatione tranquilla, ut aiunt, ferebatur ad
gloriam.
23. audiens autem Maximinum optimo cuique exitialem, obtrectabat subinde actibus
eius ut perniciosis et foedis. sed cum impie peremptorum exsequiis
suffragantibus ad praefecturam uenisse hominem conperisset inmeritum, exarsit ad
agenda sperandaque similia, et histrionis ritu mutata repente persona, studio
nocendi concepto incedebat oculis intentis ac rigidis, praefecturam autumans
adfore prope diem, si ipse quoque se contaminasset insontium poenis.
24. et quamquam sint multa et uaria, quae, ut leuius interpretemur, egit
asperrime: pauca tamen dici sufficiet, quae sunt nota ac peruulgata, ad
aemulationem eorum commissa, quae facta sunt Romae. ratio enim eadem est ubique
recte secusue gestorum, etiam si magnitudo sit dissimilis rerum.
25. philosophum quendam Coeranium, haut exilis meriti uirum, ea causa
tormentorum inmanitate multa occidit, quod ad coniugem suam familiariter
scribens, id sermone addiderat Graeco sy de noei kai stephe ten tylen, quod dici
prouerbialiter solet, ut audiens altius aliquid agendum agnoscat.
26. anum quandam simplicem, interuallatis febribus mederi leni carmine
consuetam, occidit ut noxiam, postquam filiam suam ipso conscio curauit accita.
27. in chartis cuiusdam municipis clari scrutari ex negotio iussis, genitura
Valentis cuiusdam inuenta est, repellensque calumnias is, cuius intererat, cum
obiectaretur ei, quam ob rem constellationem principis collegisset, fratrem suum
fuisse Valentem, dudumque obisse documentorum plena fide monstrare pollicitus,
inexspectato ueritatis indicio laniatis lateribus trucidatus est.
28. uisus adulescens in balneis admouere marmori manus utriusque digitos
alternatim et pectori, septemque uocales litteras numerasse, ad stomachi
remedium prodesse id arbitratus: in iudicium tractus, percussus est gladio post
tormenta.
[29,3] III.
1. His et mihi uertenti stilum in Gallias confunditur ordo seriesque gestorum,
inter multa et saeua Maximinum reperiens iam praefectum, qui potestate late
diffusa scaeuum imperatori accesserat incentiuum, maiestati fortunae miscenti
licentiam grauem. quisquis igitur dicta considerat, perpendat etiam cetera, quae
tacentur, ueniam daturus ut prudens, si non cuncta conplectimur, quae
consiliorum prauitas crimina in maius exaggerando commisit.
2. adulescente enim acerbitate, rationum inimica rectarum, trux suopte ingenio
Valentinianus, post eiusdem Maximini aduentum, nec meliora monente ullo nec
retentante, per asperos actus uelut aestu quodam fluctuum ferebatur et
procellarum, adeo ut irascentis saepe uox et uultus et incessus mutaretur et
color. quam rem indicia uaria testantur et certa, e quibus pauca sufficiet poni.
3. Adultus quidam ex his, quos paedagogianos appellant, ad obseruandam
uenaticiam praedam Spartanum canem retinere dispositus, ante praedictum tempus
absoluit, adsultu eius euadere conantis adpetitus et morsu: ideoque necatus ad
exitium fustibus, eadem humatus est die.
4. praepositum fabricae oblato thorace polito faberrime, praemiumque ideo
exspectantem, ea re praecepit occidi, quod pondus paulo minus habuit species
ferrea quam ille firmarat. Epiroten aliquem ritus Christiani
presbyterum --- item Octauianum ex proconsule
--- offensarum auctore licet tardius redire ad sua permisso.
5. Constantianus strator paucos militares equos ex his ausus mutare, ad quos
probandos missus est in Sardiniam, eodem iubente lapidum ictibus oppetit
crebris. Athanasius fauorabilis tunc auriga, suspectus ei uulgari leuitate, ut
uiuus incendi iuberetur, si quid temptasset huius modi; non multo postea
ueneficiis usus merebatur, nullaque delata uoluptatum artifici uenia, ignibus
aboleri praeceptus est.
6. Africanus causarum in urbe defensor adsiduus, post administratam prouinciam
ad regendam aliam adspirauit, cuius suffragatori magistro equitum Theodosio id
petenti, subagresti uerbo pius respondit imperator: "abi," inquit "comes, et
muta ei caput, qui sibi mutari prouinciam cupit" et hoc elogio perit homo
disertus ad potiora festinans ut multi.
7. Claudium et Sallustium ex Iouianorum numero, ad usque tribunatus dignitates
progressos, accusabat quidam uilitate ipsa despectus, quod, cum imperium
Procopius adfectasset, aliqua pro eo locuti sunt bona. cumque nihil quaestiones
reperirent adsiduae, mandare magistris equitum auditoribus princeps, ut agerent
Claudium in exilium et Sallustium pronuntiarent capitis reum, pollicitus, quod
eum reuocabit ad supplicium raptum ; hocque ita, ut statutum est, obseruato, nec
Sallustius morte exemptus est, nec Claudius, nisi post eiusdem Valentiniani
obitum deportationis maestitia liberatus ---
---
longe recusauerit, cum illi saepissime torquerentur.
8. replicatis igitur quaestionibus dense, et quibusdam ui nimia tormentorum
absumptis, ne uestigia quidem ulla delatorum reperta sunt criminum. in hoc
negotio protectores, ad exhibendas missi personas de fustibus praeter solitum
caesi.
9. Horrescit animus omnia recensere, simulque reformidat, ne ex professo
quaesisse uideamur in uitia principis, alia commodissimi. illud tamen nec
praeteriri est aequum nec sileri, quod cum duas haberet ursas saeuas hominum
ambestrices, Micam auream et Innocentiam, cultu ita curabat enixo, ut earum
caueas prope cubiculum suum locaret, custodesque adderet fidos, uisuros
sollicite nequo casu ferarum deleretur luctificus calor. Innocentiam denique
post multas, quas eius laniatu cadauerum uiderat sepulturas, ut bene meritam in
siluas abire dimisit innoxiam, exop- --- simile sedit ---.
[29,4] IV.
1. Et haec quidem morum eius et propositi cruenti sunt documenta uerissima.
sollertiae uero circa rem publicam usquam digredientis nemo eum uel obtrectator
peruicax incusabit, illud contemplans, quod maius pretium operae forsitan
regendis uerius milite barbaris quam pellendis. et cum dedisset ---
---
e speculis, siquis hostium se commouisset, desuper uisus obruebatur.
2. Agitabatur autem inter multiplices curas id omnium primum et potissimum, ut
Macrianum regem auctum inter mutationes crebras sententiarum, iamque in nostros
adultis uiribus exsurgentem, ui superstitem raperet uel insidiis, ut multo ante
Vadomarium Iulianus: et prouisis, quae negotium poscebat et tempus, cognitoque
transfugarum indiciis, ubi conprehendi nihil operiens poterit ante dictus,
tacite, quantum concessit facultas, nequi conserendo officeret ponti, iunxit
nauibus Rhenum.
3. et antegressus contra Mattiacas aquas primus Seuerus, qui pedestrem curabat
exercitum, perpensa militum paucitate territus stetit timens, ne resistere
nequiens inruentium opprimeretur hostilium agminum mole.
4. et quia suspicabatur uenalia ducentes mancipia scurras, casu illic repertos,
id, quod uiderant, excursu celeri nuntiare, cunctos mercibus direptis occidit.
5. aduentu itaque plurium copiarum animati iudices, castrisque ad tempus
breuissimum fixis, quia nec sarcinale iumentum quisquam nec tabernaculum habuit
praeter principem, cui tapetes......suffecerant pro tentorio, parumper ob
tenebras morati nocturnas, exiliente procinctu pergebant ulterius, itinerum
gnaris ducentibus, frequenti equitatu cum Theodosio rectore praeire disposito,
ne quid lateret ---
---
tempore iaceat, extento strepitu suorum est inpeditus quibus adsidue mandans, ut
rapinis et incendiis abstinerent, inpetrare non potuit. ignium enim crepitu
dissonisque clamoribus satellites exciti, idque, quod acciderat, suspicati,
carpento ueloci inpositum regem angusto aditu circumfractis collibus abdiderunt.
6. hac Valentinianus gloria defraudatus nec sua culpa nec ducum sed
intemperantia militis, quae dispendiis grauibus saepe rem Romanam adflixit, ad
usque quinquagesimum lapidem terris hostilibus inflammatis, redit Treueros
maestus.
7. ubi tamquam leo ob ceruum amissum uel capream morsus uacuos concrepans, dum
hostium disiecta frangeret timor, in Macriani locum Bucinobantibus, quae contra
Mogontiacum gens est Alamanna, regem Fraomarium ordinauit, quem paulo postea,
quoniam recens excursus eundem penitus uastauerat pagum, in Brittannos
translatum potestate tribuni Alamannorum praefecerat numero, multitudine
uiribusque ea tempestate florenti: Bitheridum uero et Hortarium nationis eiusdem
primates item regere milites iussit, e quibus Hortarius proditus relatione
Florenti Germaniae ducis contra rem publicam quaedam ad Macrianum scripsisse
barbarosque optimates, ueritate tormentis expressa, conflagrauit flamma poenali.
[29,5] V.
1. Abhinc inter ---
---
proximo haec narratione disseri continua placuit, ne, dum negotiis longe
discretis et locis alia subseruntur, cognitio multiplex necessario confundatur.
2. Nubel uelut regulus per nationes Mauricas potentissimus uita digrediens, et
legitimos et natos e concubinis reliquit filios, e quibus Zammac comiti nomine
Romano acceptus, latenter a fratre Firmo peremptus discordias excitauit et
bella. eius enim necem ulcisci inpensiore studio properans comes, ad
insidiatoris perniciem multa ciebat et formidanda. utque rumores distulerunt
adsidui, nauabatur opera diligens in palatio, Romani quidem relationes multa et
aspera congerentes in Firmum libenter suscipi recitarique principi, in earum
fauorem concinentibus multis: ea uero, quae contra Firmus salutis tuendae gratia
docebat crebro per suos, accepta diutius occultari, Remigio tunc officiorum
magistro, adfine amicoque Romani, inter potiores imperatoris necessitates haec
uelut minima et superflua non nisi oportune legi posse adseuerante.
3. Quae cum ad obruendam defensionem suam agitari aduerteret Maurus, ultimorum
metu iam trepidans, ne amendatis, quae praetendebat, ut perniciosus et contumax
condemnatus occideretur, ab imperii dicione desciuit et adiumenta
--- -tium ad uastandum
---.
4. Quare ne hostis inplacabilis incrementis uirium adulescerent, ad abolendum
cum comitatensis auxilio militis pauci Theodosius magister equitum mittitur,
cuius uirtutes ut inpetrabilis ea tempestate prae ceteris nitebant: Domitii
Corbulonis et Lusii ueterum simillimi, quorum prior sub Nerone, alter Traiano
rem regente Romanam pluribus inclaruere fortibus factis.
5. proinde ab Arelate secundis egressus auspiciis, emeatoque mari cum classe,
quam ductabat, nullo de se rumore praegresso, defertur ad Sitifensis Mauritaniae
litus, quod appellant accolae Igilgitanum. ibique inuentum casu Romanum leniter
adlocutus, misit ad uigilias ordinandas et praetenturas, parum super his, quae
uerebatur, increpitum.
6. quo ad Caesariensem digresso Gildonem Firmi fratrem et Maximum misit
correpturos Vincentium, qui curans Romani uicem, inciuilitatis eius erat
particeps et furtorum.
7. recepto itaque tardius milite, quem amplitudo morabatur maris, Sitifim
properans, Romanum cum domesticis custodiendum protectoribus conmitti mandauit,
agensque in oppido sollicitudine diducebatur ancipiti, multa cum animo uersans,
qua uia quibusue conmentis per exustas caloribus terras pruinis adsuetum duceret
militem, uel hostem caperet discursatorem et repentinum insidiisque potius
clandestinis quam proeliorum stabilitate confisum.
8. Quod ubi Firmo leui rumore, dein apertis est indiciis cognitum, spectatissimi
ducis aduentu praestrictus, ueniam cum concessione praeteritorum, missis
oratoribus poscebat et scriptis, docentibus eum non sponte sua ad id erupisse,
quod norat scelestum sed iniquitate grassante licentius, ut monstrare
pollicebatur.
9. quibus lectis paceque obsidibus acceptis promissa, duc recensendas legiones,
quae Africam tuebantur, ire pergebat ad Pancharianam stationem, quo conuenire
praeceptae sunt. ibi magnificis uerbis atque prudentibus spe cunctorum erecta,
reuersus Sitifim, concitato indigena milite cum eo, quem ipse perduxerat, aegre
perpetiens moras ad procinctus ire ocius festinabat.
10. inter residua autem multa et clara id amorem eius auxerat in inmensum, quod
a prouincialibus commeatum exercitui prohibuit dari, messes et condita hostium
uirtutis nostrorum horrea esse, fiducia memorans speciosa.
11. His ita cum laetitia possessorum dispositis, ad Tubusuptum progressus,
oppidum Ferrato contiguum monti, legationem secundam Firmi repudiauit, quae
obsides, ut ante statutum est, non duxerat secum. unde omnibus pro loco et
tempore cautius exploratis, concito gradu Tyndensium gentem et Masinissensium
petit leuibus armis instructas, quas Mascizel et Dius fratres Firmi ductabant.
12. cum essent hostes iam in contuitu membris omnibus celeres, post missilia
hinc inde crebrius iacta committitur certamen asperrimum, interque gemitus
mortis et uulnerum audiebantur barbarorum ululabiles fletus captorum et
caesorum, pugnaque dirempta plures agri populati sunt et incensi.
13. inter quos clades eminuere fundi Petrensis, excisi radicitus, quem Salmaces
dominus, Firmi frater, in modum urbis exstruxit. hoc successu uictor elatus mira
uelocitate Lamfoctense oppidum occupauit, inter gentes positum ante dictas, ubi
abunde rei cibariae copiam condi effecit, ut, si pergens interius alimentorum
offendisset penuriam, iuberet e propinquo conuectari.
14. quae dum ita procedunt, Mascizel reparatis uiribus nationum confinium
adminicula ductans, conserta manu cum nostris, fusis e parte suorum pluribus,
ipse equi pernicitate aegre discrimine mortis exemptus est.
15. Fessus aerumnis gemini proelii Firmus, imoque aestuans corde, nequid ultimae
rationis omitteret, Christiani ritus antistites oraturos pacem cum obsidibus
misit. qui quoniam suscepti lenius, pollicitique uictui congrua militibus, ut
praeceptum est, laeta rettulere responsa: praemissis muneribus Maurus ipse
fidentius ad Romanum perrexerat ducem, equo insidens apto ad ancipites casus,
cumque prope uenisset, fulgore signorum et terribili uultu Theodosi
praestrictus, iumento desiluit, curuataque ceruice humi paene adfixus,
temeritatem suam flebiliter incusabat, pacem obsecrando cum uenia.
16. susceptusque cum osculo, quoniam id rei publicae conducebat, bonae spei iam
plenus, sufficientia praebuit alimenta, et quibusdam propinquis suis ad obsidum
uicem relictis abscessit, captiuos, ut spoponderat, redditurus, quos primis
turbarum exordiis rapuit: biduoque post Icosium oppidum, cuius supra docuimus
conditores, militaria signa et coronam sacerdotalem cum ceteris quae
interceperat, nihil cunctatus restituit, ut praeceptum est.
17. Exinde cum discursis itineribus magnis Tiposam noster dux introiret, legatis
Mazicum, qui se consociauerant Firmo, suppliciter obsecrantibus ueniam, animo
elato respondit se in eos ut perfidos arma protinus commoturum.
18. quibus minantis periculi metu defixis reuertique iussis ad sua, Caesarea
mire tendebat urbem opulentam quondam et nobilem, cuius itidem originem in
Africae situ digessimus plene, eamque ingressus cum omnem paene incendiis late
dispersis uidisset exustam, horridasque canitie silices, primam et secundam
legionem ad tempus ibi locari disposuit, ut fauillarum egerentes aceruos,
agitarent ibi praesidium, ne repetito barbarorum impetu uastaretur.
19. Quae cum rumores ueri distulissent et crebri, prouinciae rectores
tribunusque Vincentius e latibulis, quibus sese commiserant, egressi, tandem
intrepidi ad ducem ocius peruenerunt. quibus ille gratanter uisis atque
susceptis, agens etiam apud Caesaream, fide rerum diligentius explorata,
conperit Firmum per speciem pauentis et supplicis tectiore consilio id moliri ut
nihil hostile metuentem exercitum in modum tempestatis subitae conturbaret.
20. quam ob rem conuersus hinc uenit ad municipium Sugabarritanum Transcellensi
monti adcline, ubi inuentos equites quartae Sagittariorum cohortis, quae ad
rebellem defecerat, ut contentum se supplicio leniori monstraret, omnes
contrusit ad infimum militiae gradum, eosque et Constantianorum peditum partem
Tigauias uenire iusserat cum tribunis, e quibus unus torquem pro diademate
capiti inposuit Firmi.
21. dumque haec aguntur, reuerterunt Gildo et Maximus, Bellen e principibus
Mazicum et Fericium gentis praefectum ducentes, qui factionem iuuerant quietis
publicae turbatoris ---
producerent uinctos.
22. quo ita ut statutum est facto, lucis primo exortu ipse egressus cum
inuenisset eos in exercitu circumsaeptos: "quid de istis nefariis" inquit
"proditoribus fieri oportere, contubernales deuoti, censetis?", secutusque
adclamationem rogantium sanguine uindicari, eos qui inter Constantianos
merebant, prisco more militibus dedit occidendos, Sagittariorum uero primoribus
manus incidit, residuos supplicio capitali multauit, ad aemulationem Curionis
acerrimi illius ducis, qui Dardanorum ferociam in modum Lernaeae serpentis
aliquotiens renascentem hoc genere poenarum extinxit.
23. sed obtrectatores maliuoli uetus factum laudantes, hoc ut dirum uituperant
et asperrimum, Dardanos hostes memorantes interneciuos, et iuste, quae
sustinuere, perpessos, hos uero subsignanos milites debuisse lenius corrigi, ad
unum prolapsos errorem. quos scientes forsitan admonemus, hanc cohortem et facto
fuisse et exemplo aduersam.
24. ante dictos Bellen et Fericium, quos duxerat Gildo, tribunumque
Sagittariorum Curandium ea re iussit occidi, quod nec ipse umquam cum hostibus
congredi uoluit, nec suos ut pugnarent hortari. agebat autem haec Tullianum
illud aduertens quod ,salutaris rigor uincit inanem speciem clementiae",
25. Exin profectus, fundum nomine Gaionatis, muro circumdatum ualido,
receptaculum Maurorum tutissimum arietibus admotis euertit, et caesis omnibus
incolis moenibusque conplanatis, ad Tingitanum castellum progressus, per
Ancorarium montem Mazicas in unum collectos inuasit, iam tela reciprocantes
uolitantia grandinis ritu.
26. et cum esset utrimque discursum, agmina uiribus armisque incitata nostrorum
non perferentes Mazices, licet bellicosum genus et durum, diuersis stragibus
inplicati foedo diffluxere terrore, ruentesque in fugam caesi sunt absque his,
qui reperta copia discedendi, supplici prece ueniam, quam dari tempus
flagitauerat, inpetrarunt.
27. Suggen eorum ductorem ---
---
Romano successerat, in Sitifensem Mauritaniam ire disposito ad agitanda
praesidia, ne prouincia peruaderetur, ipse praeteritis elatior casibus gentem
petit Musonum, quam conscientia rapinarum et caedum actibus congregauerat Firmi,
ut sperabatur maiora mox adepturi.
28. Progressusque aliquantum iuxta Addense municipium comperit, dissonas cultu
et sermonum uarietate nationes plurimas unum spirantibus animis, inmanium
exordia concitare bellorum, adigente hortanteque maxima spe praemiorum sorore
Firmi nomine Cyria, quae abundans diuitiis et destinatione feminea, nisibus
magnis instituit iuuare germanum.
29. quocirca Theodosius ueritus, ne Marti sese committeret inpari, congressusque
multitudini inmensae cum paucis - tria enim armatorum milia ductabat atque
quingentos - amitteret uniuersos, inter pudorem cedendi pugnandique ardorem
gradiens retro paulatim, trudente pondere plebis abscessit.
30. hocque euentu barbari nimium quantum elati sequentesque pertinaciter
---
certare necessitate --- semet ipsum et ad internecionem perdiderat
cunctos, ni gentium turbulenta concussio procul Mazicum uisis auxiliis, quos
anteibant quidam Romani, arbitrata in se impetum agminum ferri conplurium, uersa
in pedes aperuisset nostris exitus antehac intersaeptos.
31. exinde cum militem ducens incolumem Theodosius ad fundum uenisset nomine
Mazucanum, exustis desertoribus paucis, aliisque ad sagittariorum exemplum,
quibus manus ademptae sunt, contruncatis, Tipatam mense Februario uenit.
32. ubi diutius agens ut antiquus ille Cunctator pro negotio consultabat,
commentis potius et prudentia quam periculosis congressibus hostem pugnacem et
inpetrabilem iactu telorum, si fors copiam dederit, oppressurus.
33. mittebat tamen adsidue suadendi quosdam peritos ad gentes circumsitas,
Baiuras Cantaurianos Auastomates Cafaues Dauaresque et finitimos alios, nunc
timore, nunc nummis eos ad societatem alliciens ueniamque petulantiae interdum
promittendo cum ---
per ambages et moras hostem frangentem suos impetus oppressurus, ut quondam
Pompeius Mithridatem.
34. Qua causa declinans perniciem proximam Firmus, licet praesidiorum
magnitudine communitus, relicta plebe, quam coegerat magna mercede, quoniam
latendi copiam nocturna quies dedit, Caprarienses montes longe remotos
penetrauit, et diruptis rupibus inaccessos.
35. cuius abitu clandestino multitudo dispersa, sine rectore particulatim
diffluens, inuadendi eius castra nostris copiam dedit. hisque direptis, et
interfectis, qui resistebant, uel in deditionem acceptis, regionum maxima parte
uastata, gentibus, per quas transibat dux consultissimus, adposuit fidei
conpertae praefectos.
36. hac inopina sequendi confidentia territus perduellis, seruis comitantibus
paucis, digressu celeri consulturus saluti, nequo praepediretur obstaculo,
abiecit pretiosarum sarcinas specierum, quas auexerat secum. uxorem namque
fessam labore continuo et per ancipitis
---.
37. Theodosius nullique adeuntium parcens, mundiore uictu stipendioque milite
recreato, Caprariensibus Abannisque eorum uicinis proelio leui sublatis, ad
municipium properauit ...... ense: uerisque nuntiis doctus barbaros occupasse
iam tumulos, per anfracta undique spatia in sublime porrectos, nullique peruios
nisi indigenis locorum perquam gnaris, repedando dedit hostibus facultatem per
indutias licet breues Aethiopum iuxta agentium adminiculis augeri uel maximis.
38. qui concateruatis copiis fremituque minaci sine sui respectu ruentes in
pugnam, auerterunt eum inaestimabilium turmarum specie dira perterrefactum,
statimque redintegratis animis, commeatus uehens abunde, reuertit et conglobatis
suis scutaque in formidabilem mouentibus gestum, controuersas isdem opposuit
manus.
39. quamquam igitur inmite quiddam barbaricis concrepantibus armis manipuli
furentium inminebant, ipsi quoque parmas genibus inlidentes: tamen ut pugnator
ille cautus et prudens, militis paucitate diffisus, audacter agmine quadrato
incedens, ad ciuitatem nomine Contensem flexit iter intrepidus, ubi captiuos
nostros Firmus ut in munimento abstruso locarat et celso: cunctisque receptis in
proditores satellitesque memorati animaduertit acriter, ut solebat.
40. Hoc ei magni numinis adiumento gerenti prosperrime, uerus indicat explorator
confugisse ad Isaflensium populum Firmum: ad quem resposcendum una cum fratre
Mazuca ceterisque necessitudinibus illuc ingressus, cum adipisci non posset,
genti bellum indixit.
41. et proelio atroci commisso, ferocientibus barbaris ultra modum, aciem in
rotundo habitu figuratam opponit, adeoque Isaflenses pondere cateruarum
urgentium inclinati sunt, ut plurimi caderent, et ipse Firmus ferox et saepe in
suam perniciem praeceps equo auferretur in fugam, per saxa et rupes discurrere
citius adsueto, Mazuca uero frater eius caperetur letaliter saucius.
42. qui Caesaream mitti dispositus, ubi saeua inusserat monumenta facinorum
pessimorum, dilatato uulneris hiatu decessit. caput tamen eius auulsum residuo
corpore, cum magno uisentium gaudio urbi inlatum est ante dictae.
43. post haec Isaflensium gentem, quae obstitit, superatam dux nobilis
incommodis multis, ut aequitas poscebat, adflixit. ibi Euasium potentem
municipem Florumque eius filium et quosdam alios, per secretiora consilia
temeratorem quietis iuuisse confutatos aperte, flammis absumpsit.
44. Exindeque pergens interius, nationem Iubalenam spiritu adgressus ingenti,
ubi natum Nubelem patrem didicerat Firmi, repulsus altitudine montium et
flexuosis angustiis stetit. et quamlibet facto in hostem impetu, pluribusque
peremptis aperuerit uiam, formidans tamen sublimia collium ad insidiandum
aptissima, ducens suos incolumes reuertit ad Audiense castellum: ubi Iesalensium
gens fera semet dedit, uoluntaria auxilia praestare spondens et commeatus.
45. His et eius modi gloriosis actibus exultans amplissimus ductor, ipsum otii
turbatorem petebat ualido uirium nisu, ideoque prope munimentum nomine Medianum
diu consistens, per multas prudentesque sententiarum uias eundem sibi prodi
posse sperabat.
46. haecque cogitationibus anxiis altioreque prospiciens cura, rursus ad
Isaflenses hostem conperit reuertisse: quos nihil moratus, ut antea, agminibus
adoritur incitatis. cui rex Igmazen nomine, spectatus per eos tractus opibusque
insignis, progressus obuiam confidenter: "cuius loci es tu" inquit "uel quid
acturus huc uenisti? responde." quem Theodosius fundata mente intuens toruum:
"comes" ait "Valentiniani sum, orbis terrarum domini, ad opprimendum latronem
funereum missus: quem nisi statim reddideris, ut inuictus statuit imperator,
peribis funditus cum gente, quam regis." quo audito Igmazen post conuicia multa,
quae congessit in ducem, ira doloreque perculsus abscessit.
47. et secutae principio lucis, utrimque occursurae sibi ad confligendum
processerunt acies minacissimae, et barbarorum uiginti paene milia in ipsis
locata sunt frontibus, occultatis pone terga subsidialibus globis, ut
adsurgentes paulatim nostros multitudine clauderent insperata: hisque Iesalenses
auxiliares accessere quam plures, quos adiumenta et commeatus nostris docuimus
promisisse.
48. contra Romani, quamuis admodum pauci, tamen fortibus animis uictoriisque
antegressis elati, densatis lateribus, scutisque in testudinis formam
cohaerenter aptatis restiterunt gradibus fixis, et a sole orto usque ad diei
extimum pugna protenta, paulo ante uesperam uisus est Firmus, equo celsiori
insidens, sago puniceo porrectius panso milites clamoribus magnis hortari, ut
dedant Theodosium oportune, truculentum eum adpellans et dirum et suppliciorum
saeuum repertorem, si discriminibus eximi uellent, quae perferebant.
49. hae insperatae uoces ad dimicandum quosdam acrius incitarunt, alios deserere
proelium inlexerunt. proinde ubi noctis aduenit quies prima, partibus tenebrarum
obuolutis horrore, dux reuersus ad Duodiense castellum, militesque recognoscens,
eos quos a pugnandi proposito pauor et uerba detorserant Firmi, diuerso genere
poenarum extinxit: alios ademptis dexteris, quosdam uiuos conbustos.
50. excubiasque agens cura peruigili, barbarorum aliquos ausos, cum apparere non
possent, post occasum lunae castra sua temptare, fudit, uel inruentes audentius
capit. digressus exinde passibus citis, Iesalenses ut ambiguae fidei per
tramites adortus obliquos, unde parum sperari potuit, ad penuriam uastauit
extremam, perque Caesariensis Mauritaniae oppida reuersus Sitifim, Castorem et
Martinianum rapinarum flagitiorumque Romani participes, ad interitum tortos
incendit.
51. Redintegratur post haec cum Isaflensibus bellum, primoque conflictu
barbarorum pluribus pulsis et interfectis, rex eorum Igmazen, uincere antehac
adsuetus, terrore fluctuans mali praesentis, nihilque commerciis uetitis ad
uitam spei sibi restare, si obstinatius egerit, arbitratus, quantum caute fieri
potuit et occulte, prorupit ex acie solus, uisumque Theodosium suppliciter
petit, ut Masillam Mazicum optimatem ad se uenire iuberet.
52. per quem, ut rogauerat, missum, clandestinis conloquiis monuit ducem suopte
ingenio pertinacem, ut ad praebendam sibi copiam agendi, quae uellet,
popularibus suis acriter inmineret, eosque adsiduitate pugnandi mutaret in
metum, promptos quidem ad perduellis fauorum sed iacturis multiplicibus fessos.
53. paruit Theodosius dictis et crebritate certaminlum Isaflenses ita protriuit,
ut isdem labentibus moue pecudum, Firmus latenter euaderet, et auiis et
diuturnis latebris amendandus, inibi, dum de fuga consultat, tentus ab Igmazene
custodiretur.
54. et quoniam obscurius gesta didicerat per Masillam, in extremis rebus unum
remedium superesse contemplans, calcare uiuendi cupiditatem uoluntaria statuit
morte: uinoque consulto distentis et crapulentis, silenti nocte oppressis
altiore somno custodibus, peruigil ipse inpendentis aerumnae terrore, insonis
gradibus relicto cubili, manibus repens et pedibus longius sese discreuit,
repertumque funicu]um, quem finiendae uitae parauere casus, de clauo parieti
adfixo suspendit, ubi collo inserto animam absque mortis cruciabilibus
exhalauit.
55. Quod dolenter ferens Igmazen, ereptamque sibi gloriam gemens, quia non
contigerat ad castra Romana uiuum ducere perduellem, interposita fide publica
per Masillam, ipse camelo necati cadauer inpositum ferens, cum tentoria
exercitus aduentaret ad Subicarense castellum locata, in iumentum transtulit
sarcinale, et Theodosio obtulit exultanti.
56. qui conuocatis armatis simul atque plebeiis, interrogatisque an agnoscerent
uultum, cum eiusdem esse sine ulla didicisset ambage, ibi paulisper moratus
Sitifim triumphanti similis redit, aetatum ordinumque omnium celebrabili fauore
susceptus.
[29,6] VI.
1. Dum hoc puluere per Mauritaniam dux ante dictus anhelat et Africam, Quadorum
natio motu est excita repentino, parum nunc formidanda, sed inmensum quantum
antehac bellatrix et potens, ut indicant properata quondam raptu procliui,
obsessaque ab isdem ac Marcomannis Aquileia Opitergiumque excisum et cruenta
conplura perceleri acta procinctu, uix resistente perruptis Alpibus Iuliis
principe serio, quem ante docuimus, Marco. et erat, ut barbaris, ratio iusta
querelarum.
2. Valentinianus enim studio muniendorum limitum glorioso quidem sed nimio ab
ipso principatus initio flagrans, trans flumen Histrum in ipsis Quadorum terris
quasi Romano iuri iam uindicatis aedificari praesidiaria castra mandauit: quod
accolae ferentes indigne, suique cautiores, legatione tenus interim et susurris
arcebant.
3. sed Maximinus in omne auidus nefas et genuinos mitigare nequiens flatus,
quibus praefecturae accesserat tumor, increpabat Aequitium per Illyricum eo
tempore magistrum armorum ut peruicacem et desidem, nec dum opere, quod maturari
dispositum est, consummato: addebatque ut consulens in commune quod, si paruo
suo Marcelliano deferretur potestas per Valeriam ducis, munimentum absque ulla
causatione consurgeret.
4. utrumque mox est impetratum. qui promotus profectusque cum uenisset ad loca,
intempestiue turgens ut filius, nullis adfatibus delinitis his, quos numquam
temptatae cupiditatis figmenta regionum suarum faciebant extorres, opus paulo
ante inchoatum adgreditur, admissa copia rogandi suspensum.
5. denique Gabinium regem, nequid nouaretur modeste poscentem, ut adsensurus
humanitate simulata cum aliis ad conuiuium conrogauit, quem digredientem post
epulas, hospitalis officii sanctitate nefarie uiolata, trucidari securum fecit.
6. Cuius rei tam atrocis disseminatus rumor ilico per diuersa et Quados et
gentes circumsitas efferauit, regisque flentes interitum, in unum coactae misere
uastatorias manus, quae Danubium transgressae, cum nihil exspectaretur hostile,
occupatam circa messem agrestem adortae sunt plebem, maioreque parte truncata,
quicquid superfuit, domum cum multitudine uarii pecoris abduxerunt.
7. euenisset profecto tunc inexpiabile scelus, numerandum inter probrosas rei
Romanae iacturas - paulo enim afuit, quin filia caperetur Constanti cibum sumens
in publica uilla, quam appellant Pistrensem, cum duceretur Gratiano nuptura - ni
fauore propitii nmninis praesens Messalla prouinciae rector eam iudiciali
carpento inpositam ad Sirmium uicensimo sexto lapide disparatam cursu reduxisset
effuso.
8. Hoc casu prospero regia uirgine periculo miserae seruitutis exempta, cuius
nisi potuisset impetrari redemptio captae, magnas inussisset rei publicae
clades, latius se cum Sarmatis Quadi pandentes, ad raptus et latrocinia gentes
aptissimae, praedas hominum uirile et muliebre secus agebant et pecorum,
uillarum cineribus exustarum caesorumque incolentium exultantes aerumnis, quos
necopinantes sine ulla parsimonia deleuerunt.
9. per omnia itaque propinqua malorum similium dispersa formidine, praefectus
praetorio agens tunc apud Sirmium Probus, nullis bellorum terroribus adsuetus,
rerum nouarum lugubri uisu praestrictus, oculosque uix attollens, haerebat diu,
quid capesseret ambigens: et cum paratis uelocibus equis noctem proximam
destinasset in fugam, monitus tutiore consilio mansit inmobilis.
10. didicerat enim omnes secuturos confestim, qui moenibus claudebantur,
tegendos latebris oportunis: quod si contigisset, impropugnata ciuitas uenisset
in manus hostiles.
11. proinde parumper lenito pauore, ad arripienda, quae urgebant, acri animo
adsurgens, retersit obrutas ruderibus fossas, murorumque maximam partem pacis
diuturnitate contemptam et subuersam ad usque celsarum turrium minas expediit,
studio aedificandi coalitus: hac ratione opere uelociter absoluto, quod inpensas
aedificandi causa theatri dudum congestas sufficientes ad id, quod efficere
maturabat, inuenit. atque huic spectato consilio salutare addidit aliud, et
sagittariorum cohortem e statione proxima, adfuturam obsidio, si uenisset,
acciuit.
12. His uelut obicibus barbari ab oppugnanda urbe depulsi, parum ad has
calliditates dimicandi sollertes, sarcinisque inpediti praedarum, ad Aequitii
uertuntur indaginem. et cum ad Valeriae spatia longe remota secessisse raptorum
didicissent indiciis, illuc properato petierant. gradu frendentes, hacque ex
causa iugulo eius intenti, quod per ipsum circumuentum regem existimabant
insontem.
13. quibus concito cursu ruentibus infestius, obuiam legiones motae sunt duae,
Pannonica et Moesiaca, ualida proeliis manus: quae si conspirasset, abierat
procul dubio uictrix. sed dum discretim grassatores adoriri festinant, ortis
inter se discordiis inpediti de honore certabant et dignitate.
14. quo intellecto Sarmatae sagacissimi, non exspectato certandi signo sollemni,
Moesiacam primam incessunt, dumque milites arma tardius per tumultum expediunt,
interfectis plurimis aucti fiducia, aciem perrupere Pannonicam, disiectaque
agminis mole, geminatis ictibus omnem paene delessent, ni periculo mortis
aliquos citum extraxisset effugium.
15. Inter haec fortunae dispendia tristioris dux Moesiae Theodosius iunior,
prima etiam tum lanugine iuuenis, princeps postea perspectissimus, Sarmatas
Liberos ad discretionem seruorum rebellium appellatos, conlimitia nostra ex alio
latere inuadentes, aliquotiens expulit et adflixit, congressibus densis
adtritos, adeoque obsistentes fortissime turbas confluentes oppressit, ut
caesorum plurium alites iuste sanguine satiaret et feras.
16. unde residui tumore iam deflagrante metuentes, ne idem dux uirtutis, ut
apparuit, expeditae, in primo finium aditu incursantes cuneos sterneret aut
fugaret, uel insidias per siluarum locaret occulta, post multos perrumpendi
conatus subinde temptatos in cassum, abiecta pugnandi fiducia concessionem
petiuere praeteritorum et ueniam, uictique ad tempus indultae foederibus pacis
nihil egere contrarium, eo maxime timore perculsi quod ad tutelam Illyrici
Gallicani militis ualidum accesserat robur.
17. Dum haec tot ac talia per turbines agitantur adsiduos, Claudio regente urbem
aeternam, Tiberis, qui media intersecans moenia, cloacis et fluuiis abundantibus
multis Tyrreno mari miscetur, effusione imbrium exuberans nimia et supra amnis
speciem pansus, omnia paene contexit.
18. et stagnantibus ciuitatis residuis membris, quae tenduntur in planitiem
molliorem, monti soli et quicquid insularum celsius eminebat, a praesenti metu
defendebatur: et ne multi inedia contabescerent, undarum magnitudine nusquam
progredi permittente, lembis et scaphis copia suggerebatur abunde ciborum at
uero ubi tempestas molliuit et flumen retinaculis ruptis redit ad solitum
cursum, absterso metu nihil postea molestum exspectabatur.
19. hic ipse praefectus egit admodum quiete, nullam seditionem super querela
iusta perpessus, et instaurauit uetera plurima. inter quae porticum excitauit
ingentem lauacro Agrippae contiguam, Euentus Boni cognominatam ea re, quod huius
numinis prope uisitur templum.
|
