[25,0] LIBER XXV.
[25,1] I.
1. Et hanc quidem noctem nullo siderum fulgore splendentem, ut solet in artis
rebus et dubiis, exegimus, nec sedere quoquam auso nec flectere in quietem
lumina prae timore. ubi uero primum dies inclaruit, radiantes loricae limbis
circumdatae ferreis et corusci thoraces longe prospecti adesse regis copias
indicabant.
2. hocque uiso accensum properantem congredi militem dirimente fluuio breui
prohibuit imperator, et non procul a uallo ipso inter excursatores nostros et
Persicos proelio acri conserto Machameus cecidit ductor unius agminis nostri.
cui propugnaturus Maurus frater, dux postea Phoenices, cum germani trucidasset
interfectorem, obuium quemque perterrens, infirmatus et ipse umerum telo,
pallescentem morte propinqua Machameum extrahere pugna uiribus ualuit magnis.
3. Et cum fatiscerent uix toleranda aestuum magnitudine crebrisque congressibus
partes, ad ultimum hostiles turmae graui sunt repulsa discussae. hinc
recedentibus nobis longius Saraceni nostrorum metu peditum repedare conpulsi,
paulo post innexi Persarum multitudine ocius inruebant, Romana inpedimenta
rapturi, uerum uiso imperatore ad alas subsidiarias reuerterunt:
4. qua ex regione profecti ad Hucumbra nomine uillam peruenimus, ubi per biduum
omnibus ad usum congruis, et satietate quaesita frumenti, ultra spem recreati
discessimus, et confestim absque his, quae tempus uehi permisit, reliqua flammis
exusta sunt.
5. Postridie exercitu sedatius procedente, extremos, qui eo die forte cogendorum
agminum officia sustinebant, nec opinantes Persae adorti negotio leui
interfecissent, ni proximus equitatus noster hoc ocius intellecto per patulas
ualles late diffusus tantam molem discriminis, uulneratis, qui superuenerant,
reppulisset.
6. in hac cecidit pugna Adaces nobilis satrapa, legatus quondam ad Constantium
principem missus ac benigne susceptus, cuius exuuiis interfector Iuliano oblatis
remuneratus est ut decebat.
7. eodem die Tertiacorum a equestris numerus a legionibus incusatus est quod,
cum ipsae hostium aduersas inrumperent acies, illi paulatim dilapsi alacritatem
paene totius minuissent exercitus.
8. unde ad indignationem iustam imperator erectus ademptis signis hastisque
diffractis omnes eos, qui fugisse arguebantur, inter inpedimenta et sarcinas et
captiuos agere iter inposuit, ductore eorum, qui solus fortiter decertarat,
aliae turmae adposito, cuius tribunus turpiter proelium deseruisse
conuincebatur.
9. abiecti sunt autem sacramento etiam alii quattuor ob flagitium simile
uexillationum tribuni: hoc enim correctionis moderamine leniori inpendentium
consideratione difficultatum contentus est imperator.
10. Progressi itaque septuaginta stadia, attenuata rermn omnium copia, herbis
frumentisque crematis, ex flammis ipsis raptas fruges et pabula, ut quisque
uehere potuit, conseruauit.
11. hoc etiam loco relicto cum ad tractum Maranga appellatum omnis uenisset
exercitus, prope lucis confinia inmensa Persarum apparuit multitudo cum Merene
equestris magistro militiae filiisque regis duobus et optimatibus plurimis.
12. erant autem omnes cateruae ferratae ita per singula membra densis lamminis
tectae, ut iuncturae rigentes conpagibus artuum conuenirent, humanorumque
uultuum simulacra ita capitibus diligenter apta, ut inbracteatis corporibus
solidis ibi tantum incidentia tela possint haerere, qua per cauernas minutas et
orbibus oculorum adfixas parcius uisitur, uel per supremitates narium angusti
spiritus emittuntur.
13. quorum pars contis dimicatura stabat immobilis, ut retinaculis aereis fixam
existimares, iuxtaque sagittarii, cuius artis fiducia ab incunabulis ipsis gens
praeualuit maxima, tendebant diuaricatis brachiis flexiles arcus, ut nerui
mammas praestringerent dexteras, spicula sinistris manibus cohaererent, summaque
peritia digitorum pulsibus argutum sonantes harundines euolabant uulnera
perniciosa portantes.
14. post hos elephantorum fulgentium formidandam speciem et truculentos hiatus
uix mentes pauidae perferebant, ad quorum stridorem odoremque et insuetum
aspectum magis equi terrebantur.
15. quibus insidentes magistri manubriatos cultros dexteris manibus inligatos
gestabant, acceptae apud Nisibin memores cladis, et si ferociens animal uires
exuperasset regentis, ne reuersum per suos, ut tunc acciderat, conlisam
sterneret plebem, uertebram, quae caput a ceruice disterminat, ictu maximo
terebrabant. exploratum est enim aliquando ab Hasdrubale Hannibalis fratre ita
citius uitam huius modi adimi beluarum.
16. quibus non sine magno terrore perspectis, stipatus armatarum cohortium
globis cum primatibus fidentissimus imperator ut flagitabat maior uis et
atrocior, lunari acie sinuatisque lateribus occursuros hosti manipulos
instruebat.
17. et ne sagittariorum procursus nostrorum cuneos disiectaret, inlatis
concitatius signis spiculorum impetum fregit, datoque ad decernendum sollemniter
signo denseti Romani pedites confertas hostium frontes nisu protruserunt
acerrimo.
18. et feruente certaminum mole, clipeorum sonitus et uirorum armorumque lugubre
sibilantium fragor, nihil perpetiens iam remissum, campos cruore et corporum
strage contexit, effusius cadentibus Persis, quibus saepe languidis in conflictu
artius pes pede conlatus grauiter obsistebat, pugnare fortiter eminus consuetis
et, si inclinatas suorum copias senserint, cedendo in modum imbrium pone uersus
directis sagittis hostes a persequendi fiducia deterrere. pulsis igitur pondere
magnarum uirium Parthis miles solis cursu flammeo diu lassatus, signo in
receptum dato in tentoria repedat ad audenda deinceps maiora sublatus.
19. In hoc proelio Persarum maior, ut dictum est, apparuit strages, nostrorum
admodum leuis. eminuit tamen inter uarios certaminum casus Vetranionis mors uiri
pugnacis, qui legionem Ziannorum regebat.
[25,2] II.
1. Post quae triduo indutiis destinato, dum suo quisque uulneri medetur uel
proximi, commeatibus nos destitutos inedia cruciabat iam non ferenda: et quoniam
frugibus exustis et pabulis homines in discrimen ultimum uenerant et iumenta, ex
eo cibo, quem animalia tribunorum uehebant et comitum, imae quoque militum plebi
penitus indigenti pars distributa est magna.
2. et imperator, cui non cuppediae ciborum ex regio more sed sub columellis
tabernaculi paruis cenaturo, pultis portio parabatur exigua, etiam munifici
fastidienda gregario, quicquid ad ministeria postulabatur, per contubernia
paupertina sui securus egessit.
3. ipse autem ad sollicitam suspensamque quietem paulisper protractus cum somno
ut solebat depulso, ad aemulationem Caesaris Iulii quaedam sub pellibus scribens
obscuro noctis altitudine sensus cuiusdam philosophi teneretur, uidit
squalidius, ut confessus est proximis, speciem illam Genii publici, quam, cum ad
Augustum surgeret culmen, conspexit in Galliis, uelata cum capite Cornucopia per
aulaea tristius discedentem.
4. et quamquam ad momentum haesit stupore defixus, omni tamen superior metu
uentura decretis caelestibus commendabat, relictoque humi strato cubili, adulta
iam excitus nocte et numinibus per sacra depulsoria supplicans, flagrantissimam
ffcem cadenti similem uisam, aeris parte sulcata, euanuisse existimauit,
horroreque perfusus est, ne ita aperte minax Martis apparuerit sidus.
5. Erat autem nitor igneus iste, quem diaissonta nos appellamus, nec cadens
umquam nec terram contingens. corpora enim qui credit caelitus posse labi,
profanus merito iudicatur et demens. fit autem hic habitus modis conpluribus, e
quibus sufficiet pauca monstrare
6. scintillas quidam putant ab aetherio candentes uigore, parumque porrectius
tendere sufficientes, extingui, uel certe radiorum flammas iniectas nubibus
densis acri scintillare contactu, aut cum lumen aliquod cohaeserit nubi. id enim
in stellae speciem figuratum decurrit quidem dum uiribus ignium sustentatur:
amplitudine uero spatiorum exinanitum in aerium soluitur corpus ad substantiam
migrans, cuius adtritu incaluit nimio.
7. Confestim itaque ante lucis primitias Etrusci haruspices accersiti
consultique, quid astri species portenderet noua, uitandum esse cautissime
responderunt nequid tunc temptaretur: ex Tarquitianis libris in titulo de rebus
diuinis id relatum esse monstrantes, quod face in caelo uisa committi proelium
uel simile quicquam non oportebit.
8. quo etiam id inter alia multa spernente orabant haruspices saltem aliquot
horis profectionem differri, et ne hoc quidem sunt adepti imperatore omni
uaticinandi scientiae reluctante, sed exorto iam die promota sunt castra.
[25,3] III.
1. Hinc nos egressos Persae cum saepe adflicti peditum stabiles pugnas
horrerent, structis insidiis occulte comitabantur, altrinsecus uiantes cateruas
a celsis collibus explorando, ut id suspicans miles ad usque perpetuum diem nec
uallum erigeret nec sudibus se communiret.
2. dumque teguntur firmiter latera et exercitus pro locorum situ quadratis
quidem sed laxis incedit agminibus, inuasa subito terga pone uersus arma
cogentium principi indicatur, etiam tum inermi ad speculanda anteriora
progresso.
3. qua concitus clade oblitus loricae, scuto inter tumultum adrepto, properans
ultimis ferre suppetias, reuocatur alio metu, qui etiam antesignanos, unde
discesserat, paria perpeti nuntiabat.
4. quae dum sine respectu periculi sui redintegrare festinat, ex alia parte
cataphractorum Parthicus globus centurias adoritur medias, ac sinistro cornu
inclinato acriter superfusus, faetorem stridoremque elephantorum inpatienter
tolerantibus nostris contis et multiplicatis missilibus decernebat.
5. uerum principe uolitante inter prima discrimina proeliorum exiliuit nostra
succinctior armatura, auersorumque Persarum et beluarum suffragines concidebat
et dorsa.
6. quos cum Iulianus cauendi inmemor diffluxisse trepidos, elatis uociferando
manibus aperte demonstrans, irasque sequentium excitans, audenter effunderet
semet in pugnam, clamabant hinc inde candidati, quos disiecerat terror, ut
fugientium molem tamquam ruinam male conpositi culminis declinaret, et -
incertum unde - subita equestris hasta, cute brachii eius praestricta, costis
perfossis haesit in ima iecoris fibra.
7. quam dum auellere dextra manu conatur, acuto utrimque ferro digitorum neruos
sensit excisos, et prouolutus iumento praesentiumque ueloci concursu relatus in
castra, medicinae ministeriis fouebatur.
8. moxque ubi lenito paulisper dolore timere desiit, magno spiritu contra
exitium certans arma poscebat et equum, ut reuiso proelio suorum fiduciam
repararet ac uideretur sui securus alienae salutis sollicitudine uehementer
adstringi: eo uigore licet in negotio dispari, quo Epaminondas ille dux inclitus
letaliter apud Mantiniam saucius et reuectus ex acie conquirebat sollicite
scutum. quod cum uidisset propius, laetior ui uulneris interiit, et qui animam
intrepidus amittebat, iacturam clipei formidauit.
9. sed cum uires parum sufficerent uoluntati sanguinisque profluuio uexaretur,
mansit immobilis, ideo spe deinceps uiuendi absumpta, quod percunctando Phrygiam
appellari locum ubi ceciderat conperit. hic enim obiturum se praescripta
audierat sorte .
10. reducto ad tentoria principe, incredibile dictu est, quo quantoque ardore
miles ad uindictam ira et dolore feruentior inuolabat, hastis ad scuta
concrepans, etiam mori si tulisset fors obstinatus. et quamuis offundebatur
oculis altitudo pulueris, et aestus calescens officeret alacritati membrorum,
tamen uelut exauctoratus amisso ductore sine sui parsimonia ruebat in ferrum.
11 . contra animosius :Persae sagittarum uolantium crebritate conspectum sui
rapiebant oppositis, quos elephanti tardius praecedentes magnitudine corporum
stridorumque horrore pauorem iumentis incutiebant et uiris.
12. concursus itaque armatorum et cadentium gemitus, equorum flatus, tinnitus
ferri procul audiebatur, quamdiu satietate uulnerum partibus fessis nox diremit
certamina iam tenebrosa.
13. quinquaginta tum Persarum optimates et satrapae cum plebe maxima ceciderunt,
inter has turbas Merena et Nohodare potissimis ducibus interfectis. obstupescat
magniloquentia uetustatis diuersis in locis proelia uiginti Marcelli Sicinium
Dentatum adiciat ornatum militarium multitudine coronarum: miretur super his
Sergium, qui uiciens et ter uulneratus est in uariis pugnis, ut fertur, cuius
posteritatis ultimus Catilina claras gloriarum adoreas sempiternis maculis
obumbrauit. deformabat tamen tristitia laetiores euentus.
14. dum haec enim post discessum ducis ubique aguntur, exercitus cornu dextro
defatigato et Anatolio interfecto, qui tunc erat officiorum magister, Sallustius
praefectus actus in exitium praeceps et opera sui apparitoris ereptus,
Phosphorio amisso consiliario, qui ei aderat, casu euasit et fuga: quidamque
milites per multa discrimina occupato castelli uicini praesidio post diem
denique tertium iungi exercitui potuerunt.
15. Quae dum ita aguntur, Iulianus in tabernaculo iacens circumstantes adlocutus
est demissos et tristes: «aduenit, o socii, nunc abeundi tempus e uita inpendio
tempestiuum, quam reposcenti naturae ut debitor bonae fidei redditurus exulto,
non ut quidam opinantur adflictus et maerens, philosophorum sententia generali
perdoctus, quantum corpore sit beatior animus, et contemplans, quotiens condicio
melior a deteriore secernitur, laetandum esse potius quam dolendum. illud quoque
aduertens quod etiam dii caelestes quibusdam piissimis mortem tamquam summum
praemium persoluerunt.
16. munus autem id mihi delatum optime scio, ne difficultatibus subcumberem
arduis, neue me proiciam umquam aut prosternam, expertus quod dolores omnes ut
insultant ignauis, ita persistentibus cedunt.
17. nec me gestorum paenitet aut grauis flagitii recordatio stringit uel cum in
umbra et angulis amendarer, uel post principatum susceptum: quem tamquam a
cognatione caelitum defluentem inmaculatum, ut existimo, conseruaui, et ciuilia
moderatius regens et examinatis rationibus bella inferens et repellens, tametsi
prosperitas simul utilitasque consultormn non ubique concordent, quoniam
coeptorum euentus superae sibi uinclicant potestates.
18. reputans autem iusti esse finem imperii, oboedientium commodum et salutem,
ad tranquilliora semper ut nostis propensior fui, licentiam omnem actibus meis
exterminans, rerum corruptricem et morum, gaudensque abeo gestiensque ubicumque
me uelut imperiosa parens consideratis periculis obiecit res publica, steti
fundatus, turbines calcare fortuitorum adsuefactus.
19. nec fateri pudebit, interiturum me ferro dudum didici fide fatidica
praecinente. ideoque sempiternum ueneror numen quod non clandestinis insidiis
nec longa morborum asperitate uel damnatorum fine decedo, sed in medio cursu
florentium gloriarum hunc merui clarum e mundo digressum. aequo enim iudicio
iuxta timidus est et ignauus, qui cum non oportet, mori desiderat, et qui
refugiat, cum sit oportunum.
20. hactenus loqui uigore uirium labente sufficiet. super imperatore uero
creando caute reticeo, ne per inprudentiam dignum praeteream, aut nominatum quem
habilem reor, anteposito forsitan alio, in discrimen ultimum trudam. ut alumnus
autem rei publicae frugi, opto bonum post me reperiri rectorem».
21. Post haec placide dicta familiares opes iunctioribus uelut supremo
distribuens stilo, Anatolium quaesiuit officiorum magistrum, quem cum beatum
fuisse Sallustius respondisset praefectus, intellexit occisum acriterque amici
casum ingemuit, qui elate ante contempserat suum.
22. et flentes inter haec omnes qui aderant auctoritate integra etiam tum
increpabat, humile esse caelo sideribusque conciliatum lugeri principem dicens.
23 quibus ideo iam silentibus ipse cum Maximo et Prisco philosophis super
animorum sublimitate perplexius disputans, hiante latius suffossi lateris
uulnere et spiritum tumore cohibente uenarum, epota gelida aqua, quam petiit
medio noctis horrore, uita facilius est absolutus anno aetatis altero et
tricensimo, natus apud Constantinopolim, a pueritia usque parentis obitu
destitutus Constanti, quem post fratris Constantini excessum inter conplures
alios turba consumpsit imperii successorum, et Basilina matre, iam inde a
maioribus nobili.
[25,4] IV.
1. Vir profecto heroicis connumerandus ingeniis, claritudine rerum et coalita
maiestate conspicuus. cum enim sint, ut sapientes definiunt, uirtutes quattuor
praecipuae, temperantia prudentia iustitia fortitudo, eisque accedentes
extrinsecus aliae, scientia rei militaris, auctoritas felicitas atque
liberalitas, intento studio coluit omnes ut singulas.
2. Et primum ita inuiolata castitate enituit ut post amissam coniugem nihil
umquam uenereum agitaret: illud aduertens, quod apud Platonem legitur, Sophoclem
tragoediarum scriptorem aetate grandaeuum interrogatum ecquid adhuc feminis
misceretur, negantem id adiecisse, quod gauderet harum rerum amorem ut rabiosum
quendam effugisse dominum et crudelem.
3. item ut hoc propositum ualidius confirmaret, recolebat saepe dictum lyrici
Bacchylidis, quem legebat iucunde id adserentem quod ut egregius pictor uultum
speciosum effingit, ita pudicitia celsius consurgentem uitam exornat. quam labem
in adulto robore iuuentutis ita caute uitauit, ut ne suspicione quidem tenus
libidinis ullius uel citerioris uitae ministris incusaretur, ut saepe contingit.
4. Hoc autem temperantiae genus crescebat in maius iuuante parsimonia ciborum et
somni, quibus domi forisque tenacius utebatur. namque in pace uictus eius
mensura atque tenuitas erat recte noscentibus admiranda, uelut ad pallium mox
reuersuri, per uarios autem procinctus stans interdum more militiae cibum breuem
uilemque sumere uisebatur.
5. ubi uero exigua dormiendi quiete recreasset corpus laboribus induratum,
expergefactus explorabat per semet ipsum uigiliarum uices et stationum, post
haec serias ad artes confugiens doctrinarum.
6. et si nocturna lumina, inter quae lucubrabat, potuissent uoces ullae testari,
profecto ostenderant inter hunc et quosdam principes multum interesse, quem
norant uoluptatibus ne ad necessitatem quidem indulsisse naturae .
7. Dein prudentiae eius indicia fuere uel plurima, e quibus explicari sufficiet
pauca. armatae rei scientissimus et togatae, ciuilitati admodum studens, tantum
sibi adrogans quantum a contemptu et insolentia distare existimabat: uirtute
senior quam aetate: studiosus cognitionum omnium et indeclinabilis aliquotiens
iudex: censor moribus regendis acerrimus, placidus, opum contemptor, mortalia
cuncta despiciens, postremo id praedicabat, turpe esse sapienti, cum habeat
animum, captare laudes ex corpore.
8. Quibus autem iustitiae inclaruit bonis, multa significant, primo quod erat
pro rerum et hominum distinctione sine crudelitate terribilis, deinde quod
paucorum discrimine uitia cohibebat, tum autem quod minabatur ferro potius quam
utebatur.
9. postremo ut multa praeteream, constat eum in apertos aliquos inimicos
insidiatores suos ita consurrexisse mitissime, ut poenarum asperitatem genuina
lenitudine castigaret.
10. Fortitudinem certaminum crebritas ususque bellorum ostendit et patientia
frigorum inmanium et feruoris quoque. corporis munus a milite, ab imperatore
uero animi poscitur. ipse trucem hostem ictu confecit audacter congressus, ac
nostros cedentes obiecto pectore suo aliquotiens cohibuit solus: regnaque
furentium Germanorum excindens et in puluere uaporato Persidis augebat fiduciam
militis dimicans inter primos.
11. castrensium negotiorum scientiam plura declarant et nota: ciuitatum
oppugnationes et castellorum inter ipsos discriminum uertices, acies figura
multiformi conpositae, salubriter et caute castra metata, praetenturae
stationesque agrariae tutis rationibus ordinatae.
12. auctoritas adeo ualuit, ut dilectus artissime, dum timetur, ac si
periculorum socius et laborum et inter concertationes acerrimas animaduerti
iuberet in desides, et Caesar adhuc sine stipendio regeret militem feris
oppositum gentibus, ut dudum est dictum; adlocutusque tumentes armatos,
discessurum ad uitam minaretur priuatam, ni tumultuare desisterent.
13. denique id pro multis nosse sufficiet: exhortatum eum simplici contione
militem Gallicanum pruinis adsuetum et Rheno, peragratis spatiis regionum
extentis per tepentem Assyriam ad usque confinia traxisse Medorum.
14. Felicitas ita eminuit ut ipsis quodammodo ceruicibus Fortunae aliquam diu
bonae gubernatricis euectus uictoriosis cursibus difficultates superstaret
inmensas. et postquam ex occidua plaga digressus est, et quoad fuit in terris,
quieuere nationes omnes immobiles ac si quodam caduceo leniente mundana.
15. Liberalitatis eius testimonia plurima sunt et uerissima, inter quae indicta
sunt tributorum admodum leuia, coronarium indultum, remissa debita multa
diuturnitate congesta, aequata fisci iurgia cum priuatis, uectigalia ciuitatibus
restituta cum fundis absque his, quos uelut iure uendidere praeteritae
potestates, quodque numquam augendae pecuniae cupidus fuit, quam cautius apud
dominos seruari existimabat, id aliquotiens praedicans Alexandrum Magnum, ubi
haberet thesauros interrogatum, «apud amicos» beniuole respondisse.
16. Digestis bonis, quae scire potuimus, nunc ad explicanda eius uitia ueniamus,
licet dicta sint carptim. leuioris ingenii, uerum hoc instituto rectissimo
temperabat, emendari se cum deuiaret a fruge bona permittens.
17. linguae fusioris et admodum raro silentis, praesagiorum sciscitationi nimiae
deditus, ut aequiperare uideretur in hac parte principem Hadrianum,
superstitiosus magis quam sacrorum legitimus obseruator, innumeras sine
parsimonia pecudes mactans, ut aestimaretur, si reuertisset de Parthis, boues
iam defuturos, Marci illius similis Caesaris, in quem id accipimus dictum:
hoi Boes hoi leukoi Markoi toi Kaisari chairein
an pali nikeseis, ammes apolometha.
18. Vulgi plausibus laetus, laudum etiam ex minimis rebus intemperans adpetitor,
popularitatis cupiditate cum indignis loqui saepe adfectans.
19. Verum tamen cum haec essent, aestimari poterat, ut ipse aiebat, uetus illa
Iustitia, quam offensam uitiis hominum Aratus extollit in caelum, eo imperante
redisse rursus ad terras, ni quaedam ad arbitrium agens interdum ostenderet se
dissimilem sui.
20. namque et iura condidit non molesta, absolute quaedam iubentia fieri uel
arcentia, praeter pauca. inter quae erat illud inclemens quod docere uetuit
magistros rhetoricos et grammaticos Christianos, ni transissent ad numinum
cultum.
21. illud quoque itidem parum ferendum quod municipalium ordinum coetibus
patiebatur iniuste quosdam adnecti uel peregrinos uel ab his consortiis
priuilegiis aut origine longe discretos.
22. Figura talis utique membrorum. mediocris erat staturae, capillis perquam
pexis et mollibus, hirsuta barba in acutum desinente uestitus, uenustate
oculorum micantium flagrans, qui mentis eius argutias indicabant, superciliis
decoris et naso rectissimo ore paulo maiore, labro inferiore demisso, opima et
incurua ceruice, umeris uastis et latis, ab ipso capite usque unguium summitates
liniamentorum recta conpage, unde uiribus ualebat et cursu.
23. Et quoniam eum obtrectatores nouos bellorum tumultus ad perniciem rei
communis insimulant concitasse, sciant docente ueritate perspicue, non Iulianum
sed Constantinum ardores Parthicos succendisse, cum Metrodori mendaciis auidius
adquiescit, ut dudum rettulimus plene:
24. unde caesi ad internecionem exercitus nostri, capti militares aliquotiens
numeri, urbes excisae, rapta munimenta uel diruta, prouinciae grauibus inpensis
exhaustae, et ad effectum tendentibus minis cuncta petebantur a Persis ad usque
Bithynos et litora Propontidis.
25. at in Galliis bellorum tenore gliscente, diffusis per nostra Germanis,
iamque Alpibus ad uastandam Italiam perrumpendis nihil, multa et nefanda
perpessis hominibus, praeter lacrimas supererat et terrores, ubi et
praeteritorum recordatio erat acerba et expectatio tristior inpendentium. quae
omnia iuuenis iste ad occiduam plagam specie Caesaris missus, regesque pro
mancipiis agitans ignobilibus cuncta paene mira dictu celeritate correxit.
26. itaque ut orientem pari studio recrearet, adortus est Persas, triumphum
exinde relaturus et cognomentum, si consiliis eius et factis inlustribus decreta
caelestia congruissent.
27. et cum sciamus experimento adeo quosdam ruere inprouidos, ut bella interdum
uicti et naufragi repetant maria, et ad difficultates redeant, quibus succubuere
saepissime, sunt qui reprehendant paria repetisse principem ubique uictorem.
[25,5] V.
1. Nec fuit post haec lamentis aut fletibus locus. corpore enim curato pro copia
rerum et temporis, ut, ubi ipse olim statuerat, conderetur, principio lucis
secutae, quae erat quintum Kalendas Iulias, hostibus ex omni latere circumfusis,
collecti duces exercitus, aduocatisque legionum principiis et turmarum, super
creando principe consultabant.
2. discissique studiis turbulentis Arintheus et Victor et e palatio Constanti
residui de parte sua quendam habilem scrutabantur, contra Neuitta et Dagalaifus
proceresque Gallorum uirum talem ex conmilitio suo quaeritabant.
3. quae dum ambiguntur, nulla uariante sententia itum est uoluntate omnium in
Sallustium, eoque causante morbos et senectutem, honoratior aliquis miles aduertens
destinatius reluctantem «ecquid ageretis» ait «si id bellum uobis curandum
commisisset absens, ut saepe factum est, imperator? nonne posthabitis ceteris
militem instantibus aerumnis eriperetis? id nunc agite, et si Mesopotamiam
uidere licuerit, utriusque exercitus consociata suffragia legitimum principem
declarabunt».
4. Inter has exiguas ad tantam rem moras, nondum pensatis sententiis,
tumultuantibus paucis, ut in rebus extremis saepe est factum, Iouianus eligitur
imperator, domesticorum ordinis primus, paternis meritis mediocriter
conmendabilis. erat enim Varroniani notissimi comitis filius, haut dudum post
depositum militiae munus ad tranquilliora uitae digressi.
5. et confestim indumentis circumdatus principalibus, subitoque productus e
tabernaculo per agmina iam discurrebat proficisci parantia.
6. et quoniam acies ad usque lapidem quartum porrigebatur, antesignani clamare
quosdam Iouianum audientes Augustum, eadem multo maius sonabant: gentilitate
enim prope perciti nominis, quod una littera discernebat, Iulianum recreatum arbitrati sunt deduci magnis fauoribus ut
solebat. uerum cum incuruus ille uisus et longior aduentaret, suspicati quod
acciderat in lacrimas effusi sunt omnes et luctum.
7. quod si grauis quidam aequitatis spectator in ultimo rerum spiritu factum
criminatur inprouide, nauticos idem iustius incusabit, amisso perito nauigandi
magistro, saeuientibus flabris et mari, quod clauos regendae nauis cuilibet
periculi socio conmiserunt.
8. his ita caeco quodam iudicio fortunae peractis, Iouianorum signifer, quos
Varronianus rexerat dudum, cum nouo dissidens principe etiam tum priuato, ut
patris eius obtrectator molestus, periculum ex inimico metuens iam communia
supergresso, discessit ad Persas, ac data dicendi copia quae sciret, docet
Saporem iam propinquantem, extincto quem uerebatur, turbine concitato calonum ad
umbram imperii Iouianum adhuc protectorem adscitum, inertem quendam et mollem.
hoc ille audito, quod semper trepidis uotis expetebat et inopina prosperitate
elatus, multitudine ex regio equitatu adiuncta his, qui dimicauere nobiscum,
celeri disposuit gradu agminis nostri inuadi terga postremi.
[25,6] VI.
1. Quae dum ultro citroque ordinantur, hostiis pro Iouiano extisque inspectis,
pronuntiatum est eum omnia perditurum, si intra uallum remansisset ut cogitabat,
superiorem uero fore profectum.
2. proinde egredi iam coeptantes adoriuntur nos elephantis praeuiis Persae, ad
quorum fremitum accessumque terribilem equis inter initia turbatis et uiris,
Iouiani et Herculiani occisis beluis paucis, cataphractis equitibus acriter
restiterunt.
3. dein legiones Iouiorum atque Victorum laborantibus suis ferentes auxilium,
elephantos duo strauerunt cum hostium plebe non parua, et in laeuo proelio uiri
periere fortissimi, Iulianus et Macrobius et Maximus legionum tribuni, quae tunc
primas exercitus obtinebant.
4. hisque sepultis ut rerum angustiae permiserunt, prope confinia noctis cum ad
castellum Sumere nomine citis passibus tenderemus, iacens Anatolii corpus est
agnitum quod tumultuaria opera terrae mandatum est. hic et milites sexaginta cum
palatinis recepimus, quos in munimentum uacuum coxfugisse rettulimus.
5. Secuto deinde die pro captu locorum reperta in ualle castra ponuntur, uelut
murali ambitu circumclausa, praeter unum exitum eundemque patentem, undique in
modum mucronum praeacutis sudibus fixis.
6. hocque uiso e saltibus nos hostes diuersitate telorum et uerbis turpibus
incessebant ut perfidos et lectissimi principis peremptores: audierant enim ipsi
quoque referentibus transfugis, rumore iactato incerto, Iulianum telo cecidisse
Romano.
7. ausi denique inter haec equitum cunei, porta perrupta praetoria, prope ipsum
tabernaculum principis aduenire, occisis multis suorum et uulneratis ui repulsi
sunt magna.
8. Egressi exinde proxima nocte Charcham occupauimus locum, ideo tuti, quod
riparum aggeribus humana manu structis, ne Saraceni deinceps Assyriam
persultarent, nostrorum agmina nullus ut ante uexabat.
9. cumque his Kalendis Iuliis stadiis triginta confectis, ciuitatem nomine Duram
aduentaremus, fatigatis iumentis, uectores eorum nouissimi pedibus incedentes, a
Saracena multitudine circumsaepti protinus interissent, ni expeditiores turmae
nostrorum opem laborantibus attulissent.
10. hos autem Saracenos ideo patiebamur infestos, quod salaria muneraque plurima
a Iuliano ad similitudinem praeteriti temporis accipere uetiti, questique apud
eum, solum audierant, imperatorem bellicosum et uigilantem ferrum habere, non
aurum.
11. in hoc loco Persarum obstinatione tritum est quadriduum. nam progredientes
nos sequebantur crebris lacessitionibus retrahentes, et cum staremus ut
pugnaturi, gradum sensim referentes, moris diuturnis excruciabant. iamque, ut
solent extrema metuentibus etiam ficta placere, fama circumlata fines haut
procul limitum esse nostrorum, exercitus uociferans inmodeste dari sibi copiam
transeundi Tigridis flagitabat.
12. quibus oppositus cum rectoribus imperator, tumentemque iam canis exortu
sideris amnem ostendens, ne se periculosis committerent gurgitibus exorabat,
nandi inperitos adserens esse conplures, simulque adiciens hostiles manus hinc
inde margines superfusi fluminis occupasse.
13. sed cum haec saepe congeminando refragaretur in cassum, milesque conclamans
magno contentionis fragore minaretur extrema, id impetratur aegerrime, ut mixti
cum arctois Germanis Galli amnem primi omnium penetrarent, ut his magnitudine
fluentorum abreptis residuorum pertinacia frangeretur, aut si id perfecissent
innocui, transitus fidentior temptaretur.
14. electique sunt ad id negotium habiles, qui maxima prae ceteris flumina
transmeare in regionibus genuinis a prima pueritia sunt instituti, et cum
latendi copiam nocturna quies daret, tamquam e transenna simul emissi, spe
citius ripas occupauere contrarias, Persarumque conculcatis pluribus et
truncatis, quos loca seruare dispositos securitas placido uinxerat somno,
efficacis audaciae signum elatis manibus contortisque sagulis ostendebant.
15. hoc longe conspecto ardens ad transitum miles ea mora tantum modo tenebatur
quod utribus e caesorum animalium coriis coagmentare pontes architecti
promittebant.
[25,7] VII.
1. Quae dum uanis conatibus agitantur, rex Sapor et procul absens et cum prope
uenisset, exploratorum perfugarumque ueris uocibus docebatur fortia facta
nostrorum, foedas suorum strages et elephantos, quot numquam rex ante meminerat,
interfectos, exercitumque Romanum continuis laboribus induratum post casum
gloriosi rectoris non saluti suae, ut memorabat, consulere sed uindictae,
difficultatemque rerum instantium aut uictoria summa aut morte memorabili
finiturum.
2. ob quae reputabat multa et formidanda: diffusum abunde militem per prouincias
leui tessera colligi posse, expertus et sciens populum suum post amissam maximam
plebem ultimis terroribus deformatum, simul conperiens in Mesopotamia relictum
haut multo minorem exercitum.
3. quae super omnia hebetarunt eius anxiam mentem uno parique natatu quingenti
uiri transgressi tumidum flumen incolumes, custodibusque confossis, reliquos
consortes suos ad similem fiduciam concitantes.
4. Haec inter cum neque pontes conpaginari paterentur undae torrentes, et
absumptis omnibus quae mandi poterant utilibus, exacto miserabiliter biduo,
furebat inedia iraque percitus miles, ferro properans quam fame ignauissimo
genere mortis absumi.
5. Erat tamen pro nobis aeternum dei caelestis numen, et Persae, praeter sperata
priores, super fundanda pace oratores Surenam et optimatetm alium mittunt,
animos ipsi quoque despondentes, quos omnibus paene proeliis pars Romana
superior grauius quassabat in dies.
6. condiciones autem ferebant difliciles et perplexas, fingentes humanorum
respectu reliquias excrcitus redire sinere clementissimum regem, quae iubet si
impleuerit cum primatibus Caesar.
7. Contra hos cum Sallustio praefecto mittitur Arintheus, et dum deliberatur
examinatius quid fieri deberet, dies quattuor sunt euoluti inedia cruciabiles et
omni supplicio tristiores.
8. quo temporis spatio antequam hi mitterentur, si exabusus princeps paulatim
terris hostilibus excessisset, profecto uenisset ad praesidia Corduenae, uberis
regionis et nostrae, ex eo loco, in quo haec agebantur, centesimo lapide
disparatae.
9. Petebat autem rex obstinatius, ut ipse aiebat, sua dudum a Maximiano erepta,
ut docebat autem negotium pro redemptione nostra quinque regiones
Transtigritanas: Arzanenam et Moxoenam et Zabdicenam itidemque Rehimenam et
Corduenam cum castellis quindecim et Nisibin et Singaram et Castra Maurorum,
munimentum perquam oportunum.
10. et cum pugnari deciens expediret, ne horum quicquam dederetur, adulatorum
globus instabat timido principi, Procopii metuendum subserens nomen, eumque
adfirmans, nisi rediret, cognito Iuliani interitu cum intacto milite, quem
regebat, nouas res nullo renitente facile moliturum.
11. hac perniciosa uerborum ille adsiduitate nimia succensus, sine cunctatione
tradidit omnia quae petebantur, difficile hoc adeptus ut Nisibis et Singara sine
incolis transirent in iura Persarum, a munimentis uero alienandis reuerti ad
nostra praesidia Romani permitterentur.
12. quibus exitiale aliud accessit et inpium, ne post haec ita conposita Arsaci
poscenti contra Persas ferretur auxilium, amico nobis semper et fido. quod
ratione gemina cogitatum est, ut puniretur homo, qui Chiliocomum mandatu
uastauerat principis, et remaneret occasio, per quam subinde licenter
inuaderetur Armenia. unde postea contigit ut uiuus caperetur idem Arsaces, et
Armeniae maximum latus Medis conterminans, et Artaxata inter dissensiones et
turbamenta raperent Parthi.
13. Quo ignobili decreto firmato, nequid committeretur per indutias contrarium
pactis, obsidatus specie uiri celebres altrinsecus dantur Nemota et Victor ex
parte nostrorum et Bellouaedius, insignium numerorum tribuni, ex parte uero
diuersa Bineses e numero nobilium optimatum, tresque alii satrapae non obscuri.
14. foederata itaque pace annorum triginta, eaque iuris iurandi religionibus
consecrata, reuersi itineribus aliis, quoniam loca contigua flumini ut
confragosa uitabantur et aspera, potus inopia premebamur et cibi.
[25,8] VIII.
1. Et pax specie humanitatis indulta in perniciem est uersa multorum, qui fame
ad usque spiritum lacerati postremum, ideoque latenter progressi, aut inperitia
nandi gurgite fluminis absorbebantur, aut si undarum ui superata uenirent ad
ripas, rapti a Saracenis uel Persis, quos, ut diximus paulo ante, exturbauere
Germani, cadebantur ut pecora uel longius amendati sunt uenundandi.
2. ubi uero transeundi amnis aperte signum dedere buccinae concrepantes, inmane
quo quantoque ardore temere rapiendo momenta periculorum semet quisque reliquis
omnibus anteponens, uitare multa et terribilia festinabat, et pars cratibus
temere textis iumenta retinentes hinc inde natantia, alii supersidentes utribus,
quidam diuersa in necessitatis abrupto uersantes undarum occursantium fluctus
obliquis meatibus penetrabant.
3. imperator ipse breuibus lembis, quos post exustam classem docuimus
remansisse, cum paucis transuectus eadem nauigia ultro citroque discurrere
statuit dum omnes conueheremur. tandemque uniuersi praeter mersos ad ulteriores
uenimus margines, fauore superi numinis discrimine per difficiles casus
extracti.
4. Dum nos inpendentium aerumnarum opprimit timor, conpertum est procursatorum
indicio, Persas pontem iungere procul e nostro conspectu, ut post firmatam pacem
et foedera, sopitis belli turbinibus incuriosius gradientes aegros et animalia
peterent diu defatigata, uerum cum se proditos aduertissent, a conatu nefario
destiterunt.
5. hac etiam suspicione iam liberi properantesque itineribus magnis prope Hatram
uenimus, uetus oppidum in media solitudine positum, olimque desertum, quod
eruendum adorti temporibus uariis Traianus et Seuerus principes bellicosi cum
exercitibus paene deleti sunt, ut in eorum actibus has quoque digessimus partes.
6. unde cognito per porrectam planitiem ad usque lapidem septuagensimum in
regionibus aridis nec aquam inueniri posse praeter salsam at faetidam, nec ad
uictum aliquid nisi abrotonum et absinthium et dracontium, aliaque herbarum
genera tristissima; uasa quae portabantur aquis impleta sunt dulcibus, et
mactatis camelis iumentisque aliis alimenta quaesita sunt licet noxia.
7. Et uia sex dierum emensa, cum ne gramina quidem inuenirentur, solacia
necessitatis extremae, dux Mesopotamiae Cassianus et tribunus Mauricius pridem
ob hoc missus ad Vr nomine Persicum uenere castellum, cibos ferentes ex his quos
relictus cum Procopio et Sebastiano exercitus parcius uictitans conseruarat.
8. hinc Procopius alter notarius et Memoridus militaris tribunus ad tractus
Illyricos mittuntur et Galliarum, nuntiaturi Iuliani mortem et Iouianum post
eius obitum ad culmen augustum euectum.
9. quibus mandauerat princeps ut Lucillianum socerum suum post depositum
militiae munus digressum ad otium, morantemque eo tempore apud Sirmium, oblatis
magisterii equitum et peditum codicillis, quos isdem tradiderat, properare
Mediolanum urgerent, res firmaturum ancipites, et, quod magis metuebatur, si
casus noui quidam exsurgerent opponendum.
10. quibus secretiores addiderat litteras, Lucillianum itidem monens, ut quosdam
lectos exploratae industriae fideique duceret secum, adminiculis eorum usurus
pro incidentium captu negotiorum.
11. prudentique consilio Malarichum ex familiaribus negotiis, agentem etiam tum
in Italia, missis insignibus Iouino iussit succedere armorum magistro per
Gallias, gemina utilitate praespeculata, ut et dux meriti celsioris ideoque
suspectus abiret e medio, et homo inferioris spei ad sublimiora prouectus
auctoris sui nutantem adhuc statum studio fundaret ingenti.
12. iussum est autem ad implenda haec perrecturis extollere seriem gestorum in
melius, et rumores quaqua irent uerbis diffundere concinentibus, procinctum
Parthicum exitu prospero terminatum, additisque festinando itineri noctibus,
prouinciarum militiaeque rectoribus insinuare noui principis scripta, omniumque
sententiis occultius sciscitatis remeare uelociter cum responsis, ut conperto
quid in longinquis agatur, principatus corroborandi matura consilia quaerantur
et cauta.
13. Hos tabellarios fama praegrediens, index tristiorum casuum uelocissima, per
prouincias uolitabat et gentes, maximeque omnium Nisibenos acerbo dolore
perculsit, cum urbem Sapori deditam conperissent, cuius iram metuebant et
simultates, recolentes quae adsidue pertulerit funera, eam saepius oppugnare
conatus.
14. constabat enim orbem eoum in dicionem potuisse transire Persidis, nisi haec
ciuitas habili situ et moenium magnitudine restitisset. miseri tamen licet
maiore uenturi pauore constringerentur, spe tamen sustentari potuerunt exigua,
hac scilicet, quod uelut suopte motu uel exoratus eorum precibus imperator eodem
statu retinebit urbem, orientis firmissimum claustrum.
15. Dum gestorum seriem ubique rumores diffunditant uarii, in exercitu absumptis
commeatibus paucis, quos aduectos praediximus, in corpore sua necessitas erat
humana uertenda, ni iumentorum caro caesorum aliquatenus perdurasset, unde
effectum est, ut et armorum pleraque proicerentur et sarcinarum. adeo enim
atroci tabuimus fame, ut, si usquam modius unus farinae fuisset repertus, quod
raro contigerat, aureis decem mutaretur ut minus.
16. Profecti exinde Thilsaphata uenimus, ubi Sebastianus atque Procopius cum
tribunis principiisque militum sibi ad tuendam Mesopotamiam commissorum, ut
poscebat sollemnitas, occurrerunt. et sequebantur benigne suscepti.
17. post quae itinere festinato, Nisibi cupide uisa, extra urbem statiua castra
posuit princeps, rogatusque enixe precante multiplici plebe, ut ingressus
palatium more succederet principum, pertinaciter reluctatus est, erubescens
agente se intra muros, urbem inexpugnabilem iratis hostibus tradi.
18. ibi tunc uespera tenebrante raptus a cena Iouianus primus inter notarios
omnes, quem in obsidione ciuitatis Maiozamalchae per cuniculum docuimus euasisse
cum aliis, ductusque ad deuium locum et praeceps actus in puteum siccum obrutus
est saxorum multitudine superiacta, hanc profecto ob causam quod Iuliano
perempto ipse quoque nominatus a paucis ut imperio dignus nec post creatum
Iouianum egit modeste, sed susurrans super negotio quaedam audiebatur,
inuitabatque ad conuiuia subinde militares.
[25,9] IX.
1. Postridie Bineses, unus ex Persis, quem inter alios excellere diximus,
mandata regis conplere festinans, promissa flagitabat instanter, et principe
permittente Romano, ciuitatem ingressus, gentis suae signum ab arce extulit,
submigrationem e patria ciuibus nuntians luctuosam.
2. et uertere solum extemplo omnes praecepti, manusque tendentes orabant ne
inponeretur sibi necessitas abscedendi, ad defendendos penates se solos
sufficere sine adiumentis publicis adfirmantes et milite, satis confisi
adfuturam iustitiam pro genitali sede dimicaturis, ut experti sunt saepe. et
haec quidem suppliciter ordo et populus precabatur sed uentis loquebantur in
cassum imperatore, ut fingebat alia metuens, periurii piacula declinante.
3. tum Sabinus fortuna et genere inter municipes clarus ore uolubili replicabat,
Constantium inmani crudescente bellorum materia superatum a Persis interdum,
deductumque postremo per fugam cum paucis ad Hibitam stationem intutam, panis
frusto uixisse precario ab anu quadam agresti porrecto, nihil tamen ad diem
perdidisse supremum, et Iouianum inter exordia principatus prouinciarum muro
cessisse, cuius obices iam inde a uetustate innoxiae permanserunt.
4. cumque nihil promoueretur, iuris iurandi religionem principe destinatius
praetendente, cum oblatam ei coronam aliquamdiu recusans, coactus denique
suscepisset, Siluanus quidam causarum defensor confidentius exclamauit «ita»
inquit «imperator, a ciuitatibus residuis coroneris». quo uerbo exasperatus,
intra triduum omnes iussit excedere moenibus, detestantes rerum praesentium
statum.
5. Adpositis itaque conpulsoribus, mortem, siqui distulerit egredi,
minitantibus, moenia permixta sunt lamentis et luctu et per omnia ciuitatis
membra una uox cunctorum erat gementium, cum laceraret crines matrona exul
fuganda laribus, in quibus nata erat et educata, orbataque mater liberis uel
coniuge uiduata, procul ab eorum manibus pelleretur, et turba flebilis, postes
penatium amplexa uel limina, lacrimabat.
6. exin uariae complentur uiae qua quisque poterat dilabentium. properando enim
multi furabantur opes proprias, quas uehi posse credebant, contempta reliqua
supellectili pretiosa et multa. hanc enim reliquerunt penuria iumentorum.
7. Tu hoc loco, Fortuna orbis Romani, merito incusaris, quae difflantibus
procellis rem publicam excussa regimenta perito rei gerendae ductori,
consummando iuueni porrexisti, quem nullis ante actae uitae insignibus in huius
modi negotiis cognitum, nec uituperari est aequum nec laudari.
8. illud tamen ad medullas usque bonorum peruenit quod, dum extimescit aemulum
potestatis, dumque in animo per Gallias et Illyricum uersat quosdam saepe
sublimiora coeptasse, famam aduentus sui praeuenire festinans, indignum imperio
facinus amictu periurii fugiendi commisit, Nisibi prodita, quae iam inde a
Mithridatici regni temporibus, ne oriens a Persis occuparetur, uiribus restitit
maximis.
9. numquam enim ab urbis ortu inueniri potest annalibus replicatis, ut arbitror,
terrarum pars ulla nostrarum ab imperatore uel consule hosti concessa, sed ne ob
recepta quidem, quae direpta sunt, uerum ob amplificata regna triumphales
glorias fuisse delatas.
10. unde Publio Scipioni ob recuperatas Hispanias, Fuluio Capua post diuturna
certamina superata et Opimio post diuersos exitus proeliorum Fregellanis tunc
interneciuis hostibus ad deditionem conpulsis, triumphi sunt denegati.
11. id etiam memoriae nos ueteres docent, in extremis casibus icta cum dedecore
foedera, postquam partes uerbis iurauere conceptis, repetitione bellorum ilico
dissoluta, ut temporibus priscis apud Furcas Caudinas sub iugum legionibus
missis in Samnio, et per Albinum in Numidia sceleste pace cogitata, et auctore
turpiter pactionis festinatae Mancino dedito Numantinis.
12. Proinde extractis ciuibus et urbe tradita missoque tribuno Constantio, qui
munimenta praesidiaria cum regionibus Persicis optimatibus adsignaret, cum
Iuliani supremis Procopius mittitur, ea ut superstes ille mandarat, humaturus in
suburbano Tarsensi.
13. qui ad exsequendum profectus confestim corpore sepulto discessit, nec
inueniri usquam potuit studio quaesitus ingenti, nisi quod multo postea apud
Constantinopolim uisus est subito purpuratus.
[25,10] X.
1. His hoc modo peractis discursisque itineribus Antiochiam uenimus, ubi per
continuos dies uelut offenso numine multa uisebantur et dira, quorum euentus
fore luctificos gnari rerum prodigialium praecinebant.
2. nam et Maximiani statua Caesaris, quae locata est in uestibulo regiae, amisit
repente sphaeram aeream formatam in speciem poli, quam gestabat, et cum horrendo
stridore sonuerunt in consistorio trabes, et uisa sunt interdiu sidera
cometarum, super quorum natura ratiocinantes physici uariant.
3. quidam enim eos hoc nomine ideo existimant appellari, quod tortos ignes
spargunt ut crines, in unum stellis multiplicibus congregatis. alii eos
arbitrantur ex halitu sicciore terrarum ignescere paulatim in sublimiora
surgente. quidam currentes radios solis densiore nube obiecta digredi ad
inferiora prohibitos, splendore infuso corpori crasso, lucem uelut stellis
distinctam mortali conspectu monstrare. sedit quorundam opinioni, hanc speciem
tunc apparere, cum euecta solito celsius nubes aeternorum ignium uicinitate
conluceat, uel certe stellas esse quasdam ceteris similes, quarum ortus
obitusque, quibus sint temporibus praestituti, humanis mentibus ignorari. plura
alia de cometis apud peritos mundanae rationis sunt lecta, quae digerere nunc
uetat aliorsum oratio properans.
4. Moratum paulisper Antiochiae principem, curarumque ponderibus diuersis
adflictum exeundi mira cupiditas agitabat: proinde nec iumento parcens nec
militi, flagrante hieme inde profectus, signis, ut dictum est, uetantibus
plurimis, Tarsum urbem Cilicum nobilem introiit, cuius originem docuimus supra.
5. exindeque egredi nimiu m properans, exornari sepulchrum statuit Iuliani, in
pomerio situm itineris, quod ad Tauri montis angustias ducit, cuius suprema et
cineres, siqui tunc iuste consuleret, non Cydnus uidere deberet, quamuis
gratissimus amnis et liquidus, sed ad perpetuandam gloriam recte factorum
praeterlambere Tiberis intersecans urbem aeternam diuorumque ueterum monumenta
praestringens.
6. Deinde Tarso profectus extentis itineribus uenit oppidum Cappadociae Tyana,
ubi ei reuersi Procopius notarius et Memoridus tribunus occurrunt, gestorumque
aperiunt textum, hinc, ut ordo poscebat, exorsi, quod Lucillianus Mediolanum
ingressus cum Seniaucho et Valentiniano tribunis, quos duxerat secum, cognito
quod Malarichus recusauit suscipere magisterium, effuso cursu petierat Remos.
7. et tamquam in alto gentis silentio extra calcem, ut dicitur, procurrebat, et
intempestiue, parum etiam tum firmatis omnibus, ex actuario ratiociniis
scrutandis incubuit, qui fraudum conscius et noxarum ad militaria signa
confugit, finxitque Iuliano superstite in res nouas quendam medium surrexisse,
cuius fallaciis turbo militaris acerrime concitus Lucillianum et Seniauchum
occidit. Valentinianum enim paulo postea principem, trepidum et quo confugeret
ambigentem, Primitiuus hospes tutius amendarat.
8. his ita tristibus laetum aliud addebatur, missos a Iouino milites aduentare,
quos capita scholarum ordo castrensis appellat, nuntiantes aequo animo Iouiani
imperium amplecti exercitum Gallicanum.
9. Quibus conpertis, Valentiniano, qui cum isdem redierat, regenda Scutariorum
secunda committitur schola, et Vitalianus domesticorum consortio iungitur,
Erulorum e numero miles, qui multo postea auctus comitis dignitate male rem per
Illyricum gessit, confestimque mittitur in Gallias Arintheus ferens litteras ad
Iouinum, ut constanter ageret suum obtinens locum, eique mandatum est ut
animaduerteretur in concitorem tumultus, auctoresque seditionis ad comitatum
uincti transmitterentur.
10. post quae, ut uidebatur expedire, disposita apud Aspuna Galatiae municipium
breue Gallicani milites uisi principi, ingressique consistorium, post audita
gratanter, quae pertulerant, munerati redire iubentur ad signa.
11. Et cum introisset Ancyram imperator, paratis ad pompam pro tempore
necessariis, consulatum iniit adhibito in societatem trabeae Varroniano filio
suo admodum paruulo, cuius uagitus pertinaciter reluctantis, ne in curuli sella
ueheretur ex more, id quod mox accidit portendebat.
12. Hinc quoque Iouianum celeri gradu praescriptus uitae finiendae dies exegit.
cum enim uenisset Dadastanam, qui locus Bithyniam distinguit et Galatas,
exanimatus inuentus est nocte. super cuius obitu dubietates emersere conplures
13. fertur enim recenti calce cubiculi illiti ferre odorem noxium nequiuisse,
uel extuberato capite perisse succensione pruna rum inmensa, aut certe ex
colluuione ciborum auida cruditate distentus. decessit autem anno tricensimo
aetatis et tertio. cumque huic et Aemiliano Scipioni uitae exitus similis
euenisset, super neutrius morte quaestionem conperimus agitatam.
14. Incedebat autem motu corporis graui, uultu laetissimo, oculis caesiis, uasta
proceritate et ardua, adeo ut diu nullum indumentum regium ad mensuram eius
aptum inueniretur. et aemulari malebat Constantium, agens seria quaedam
aliquotiens post meridiem, iocarique palam cum proximis adsuetus.
15. Christianae legis idem studiosus et non numquam honorificus, mediocriter
eruditus, magisque beniuolus, et perpensius, ut apparebat ex paucis, quos
promouerat, iudices electurus; edax tamen et uino Venerique indulgens, quae
uitia imperiali uerecundia forsitan correxisset.
16. dicebatur autem Varronianus pater eius monitu cuiusdam somnii dudum
praescisse quod euenit, idque duobus amicis commisisse fidissimis, illo adiecto
quod ipsi quoque deferretur trabea consularis. sed inpetrato uno adipisci non
potuit aliud. audita enim filii celsiore fortuna, antequam eum uideret, fatali
praeuentus est morte.
17. et quia huic nomini amplissimum magistratum portendi per quietem praedictum
est seni, Varronianus nepos eius infans etiam tum cum Iouiano patre declaratus
est ut supra rettulimus consul.
|
