[27,0] LIBER XXVII.
[27,1] I.
1. Dum per eoum orbem haec, quae narrauimus, diuersi rerum expediunt casus,
Alamanni post aerumnosas iacturas et uulnera, quae congressi saepe Iuliano
Caesari pertulerunt, uiribus tandem resumptis licet inparibus pristinis, ob
causam expositam supra Gallicanos limites formidati iam persultabant. statimque
post Kalendas Ianuarias, cum per glaciales tractus hiemis rigidum inhorresceret
sidus, cuneatim egressa multitudo licentius uagabatur.
2. horum portioni primae Charietto, tunc per utramque Germaniam comes,
occursurus cum milite egreditur ad bella ineunda promptissimo, adscito in
societatem laboris Seueriano itidem comite inualido et longaeuo, qui apud
Cabillona Diuitensibus praesidebat et Tungricanis.
3. proinde confertius agmine in unum coacto ponteque breuioris aquae firma
celeritate transmisso, uisos eminus barbaros Romani sagittis aliisque leuibus
iaculis incessebant, quae illi reciprocis iactibus ualide contorquebant.
4. ubi uero turmae congressae strictis conflixere mucronibus, nostrorum acies
impetu hostium acriore concussa nec resistendi nec faciendi fortiter copiam
repperit, cunctis metu conpulsis in fugam, cum Seuerianum uidissent equo
deturbatum missilique telo per os fixum.
5. ipse denique Charietto dum cedentes obiectu corporis et uocis iurgatorio sonu
audentius retinet, pudendumque diluere dedecus fiducia diu standi conatur,
oppetit telo letali confixus.
6. post cuius interitum Erulorum Batauorumque uexillum direptum, quod insultando
tripudiantes barbari crebro sublatum altius ostendebant, post certamina receptum
est magna.
[27,2] II.
1. Qua clade cum ultimo maerore conperta conrecturus secius gesta Dagalaifus a
Parisiis mittitur. eoque diu cunctante causanteque diffusos per uaria barbaros
semet adoriri non posse, accitoque paulo post ut cum Gratiano etiam tum priuato
susciperet insignia consulatus, Iouinus equitum magister accingitur, et
instructus paratusque, cautissime obseruans utrumque sui agminis latus, uenit
prope locum Scarponna, ubi inopinus maiorem barbarorum plebem antequam armaretur
temporis breui puncto praeuentam ad internecionem extinxit.
2. exultantes innoxii proelii gloria milites ad alterius globi perniciem ducens
sensimque incedens rector eximius speculatione didicit fida, direptis propius
uillis uastatoriam manum quiescere prope flumen, iamque aduentans, abditusque in
ualle densitate arbustorum obscura, uidebat lauantes alios, quosdam comas
rutilantes ex more potantesque non nullos.
3. et nanctus horam inpendio tempestiuam, signo repente per lituos dato,
latrocinalia castra perrupit contraque Germani nihil praeter inefficaces minas
iactanter sonantes et fremitum, nec expedire arma dispersa nec conponere aciem
nec resurgere in uires permittebantur urgente uictore. quocirca forati pilis et
gladiis cecidere conplures absque his, quos uersos in pedes texere flexuosi
tramites et angusti.
4. Hoc prospero rerum effectu, quem uirtus peregerat et fortuna, aucta fiducia
Iouinus militem ducens, diligenti speculatione praemissa, in tertium cuneum, qui
restabat, propere castra commouit, et maturato itinere omnem prope Catelaunos
inuenit ad congrediendum promptissimum.
5. et uallo oportune metato suisque pro temporis copia cibo recreatis et somno,
primo aurorae exortu in aperta planitie conposuit aciem dilatatam arte sollerti,
ut spatiis amplioribus occupatis aequiperare Romani hostium multitudinem
apparerent, inferiores numero, licet uiribus pares.
6. signo itaque per bucinas dato cum pede conlato res agi coepisset, insueta
uexillorum splendentium facie territi stetere Germani. quibus hebetatis parumper
reparatisque confestim, ad usque diei extimum concertatione protenta ualidius
inminens miles fructum rei bene gestae sine dispendio quaesisset, ni
Balchobaudes armaturarum tribunus magniloquentia socordi coalitus, propinquante
iam uespera cessisset incondite. quem si secutae residuae cohortes abissent, ad
tristes exitus eo usque negotium uenerat, ut nec acta nuntiaturus quisquam
posset superesse nostrorum.
7. sed resistens animorum acri robore miles ita lacertis eminuit, ut hostium
quattuor milibus sauciis sex alia interficeret milia, ipse uero non amplius
mille ducentis amitteret, ducentis tantum modo uulneratis.
8. noctis itaque aduentu proelio iam dirempto, refectisque uiribus fessis prope
confinia lucis ductor egregius in agminis quadrati figuram producto exercitu,
cum conperisset occultantibus tenebris barbaros lapsos, securus insidiarum per
aperta camporum sequebatur et mollia, calcando semineces et constrictos, quos
uulneribus frigorum asperitate contractis dolorum absumpserat magnitudo.
9. exin progressus ulterius, reuertens, ubi nullum repperat, didicit regem
hostilium agminum cum paucis captum ab Ascariis, quos ipse per iter aliud ad
diripienda tentoria miserat Alamannica, suffixum patibulo. ideoque iratus in
tribunum animaduertere statuit ausum hoc inconsulta potestate superiore fecisse,
eumque damnasset, ni militari impetu commissum facinus atrox documentis
euidentibus constitisset.
10. Et post haec redeunti Parisios post claritudinem recte gestorum imperator
laetus occurrit, eumque postea consulem designauit, illo uidelicet ad gaudii
cumulum accedente, quod isdem diebus Procopii susceperat caput a Valente
transmissum.
11. praeter haec alia multa narratu minus digna conserta sunt proelia per
tractus uarios Galliarum, quae superfluum est explicare, cum neque operae
pretium aliquod eorum habuere prouentus, nec historiam producere per minutias
ignobiles decet.
[27,3] III.
1. Hoc tempore uel paulo ante noua portenti species per Annonariam apparuit
Tusciam, idque quorsum euaderet prodigialium rerum periti penitus ignorarunt. in
oppido enim Pistoriensi prope horam diei tertiam spectantibus multis asinus
tribunali escenso audiebatur destinatius rugiens, et stupefactis omnibus, qui
aderant, quique didicerant referentibus aliis, nulloque coniectante uentura,
postea, quod portendebatur, euenit.
2. Terentius enim humili genere in urbe natus et pistor ad uicem praemii, quia
peculatus reum detulerat Orfitum ex praefecto, hanc eandem prouinciam
correctoris administrauerat potestate. eaque confidentia deinceps inquietius
agitans multa, in nauiculariorum negotio falsum admisisse conuictus, ut
ferebatur, perit carnificis manu, regente Claudio Romam .
3. Multo tamen antequam hoc contingeret, Symmachus Aproniano successit, inter
praecipua nominandus exempla doctrinarum atque modestiae, quo instante urbs
sacratissima otio copiisque abundantius solito fruebatur et ambitioso ponte
exultat atque firmissimo quem condidit ipse, et magna ciuium laetitia dedicauit
ingratorum, ut res docuit apertissima.
4. qui consumptis aliquot annis domum eius in transtiberino tractu pulcherrimam
incenderunt, ea re perciti quod uilis quidam plebeius finxerat, illum dixisse
sine indice ullo uel teste, libenter se uino proprio calcarias extincturum, quam
id uenditurum pretiis, quibus sperabatur.
5. aduenit post hunc urbis moderator Lampadius ex praefecto praetorio, homo
indignanter admodum sustinens si, etiam cum spueret, non laudaretur, ut id
quoque prudenter praeter alios faciens, sed non numquam seuerus et frugi.
6. hic cum magnificos praetor ederet ludos et uberrime largiretur, plebis
nequiens tolerare tumultum, indignis multa donari saepe urgentis, ut liberalem
se sed multitudinis ostenderet contemptorem, accitos a Vaticano quosdam egentes
opibus ditauerat magnis.
7. uanitatis autem eius exemplum, ne latius euagemur, hoc unum sufficiet poni
leue quidem sed cauendum iudicibus. per omnia enim ciuitatis membra, quae
diuersorum principum exornarunt inpensae, nomen proprium inscribebat, non ut
ueterum instaurator sed conditor. quo uitio laborasse Traianus dicitur princeps,
unde eum herbam parietinam iocando cognominarunt.
8. Hic praefectus exagitatus et motibus crebris, uno omnium maximo, cum collecta
plebs infima domum eius prope Constantinianum lauacrum iniectis facibus
incenderat et malleolis, ni uicinorum et familiarum ueloci concursu a summis
tectorum culminibus petita saxis et tegulis abscessisset.
9. eaque ui territus ipse primitus crebrescentis seditionis in maius secessit ad
Muluium pontem - quem struxisse superior dicitur Scaurus - adlenimenta ibidem
tumultus opperiens, quem causa concitauerat grauis.
10. aedificia erigere exoriens noua, uel uetusta quaedam instaurans, non ex
titulis solitis parari iubebat inpensas sed, si ferrum quaerebatur aut plumbum
aut aes aut quicquam simile, apparitores inmittebantur, qui uelut ementes
diuersa raperent species, nulla pretia persoluendo, unde accensorum iracundiam
pauperum damna deflentium crebra aegre potuit celeri uitare digressu.
11. aduenit successor eius ex quaesitore palatii Viuentius integer et prudens
Pannonius, cuius administratio quieta fuit et placida, copia rerum omnium
adfluens. sed hunc quoque discordantis populi seditiones terruere cruentae, quae
tale negotium excitauere.
12. Damasus et Vrsinus supra humanum modum ad rapiendam episcopalem sedem
ardentes, scissis studiis asperrime conflictabantur ad usque mortis uulnerumque
discrimina adiumentis utriusque progressis, quae nec corrigere sufficiens
Viuentius nec mollire, coactus ui magna secessit in suburbanum.
13. et in concertatione superauerat Damasus, parte, quae ei fauebat, instante.
constatque in basilica Sicinini, ubi ritus Christiani est conuenticulum, uno die
centum triginta septem reperta cadauera peremptorum, efferatamque diu plebem
aegre postea delenitam.
14. Neque ego abnuo, ostentationem rerum considerans urbanarum, huius rei
cupidos ob impetrandum, quod appetunt, omni contentione laterum iurgari debere,
cum id adepti, futuri sint ita securi ut ditentur oblationibus matronarum,
procedantque uehiculis insidentes circumspecte uestiti, epulas curantes profusas
adeo ut eorum conuiuia regales superent mensas.
15. qui esse poterant beati re uera, si magnitudine urbis despecta, quam uitiis
opponunt, ad imitationem antistitum quorundam prouincialium uiuerent, quos
tenuitas edendi potandique parcissime, uilitas etiam indumentorum et supercilia
humum spectantia perpetuo numini uerisque eius cultoribus ut puros commendant et
uerecundos. hactenus deuiasse sufficiet, nunc ad rerum ordines reuertamur.
[27,4] IV.
1. Dum aguntur ante dicta per Gallias et Italiam, noui per Thracias exciti sunt
procinctus. Valens enim ut consulto placuerat fratri, cuius regebatur arbitrio,
arma concussit in Gothos ratione iusta pemotus, quod auxilia misere Procopio
ciuilia bella coeptanti ergo conuenit pauca super harum origine regionum et situ
transcurrere per breuem excessum.
2. Erat Thraciarum descriptio facilis, si ueteres concinerent stili, quorum
obscura uarietas quoniam opus ueritatem professum non iuuat, sufficiet ea, quae
uidisse meminimus, expedire.
3. has terras inmensa quondam camporum placiditate aggerumque altitudine fuisse
porrectas, Homeri perennis auctoritas docet, aquilonem et zephyrum {uentos}
exinde flare fingentis, quod aut fabulosum est, aut tractus antehac diffusi
latissime, destinatique nationibus feris, cuncti Thraciarum uocabulo
censebantur.
4. et partem earum habitauere Scordisci, longe nunc ab isdem prouinciis
disparati, saeui quondam et truces, ut antiquitas docet, hostiis captiuorum
Bellonae litantes et Marti, humanumque sanguinem in ossibus capitum cauis
bibentes auidius, quorum asperitate post multiplices pugnarum aerumnas saepe res
Romana uexata postremo omnem amisit exercitum cum rectore.
5. Sed ut nunc cernimus, eadem loca formata in cornuti sideris modum effingunt
theatri faciem speciosam. cuius in summitate occidentali montibus praeruptis
densitate Succorum patescunt angustiae, Thracias dirimentes et Daciam.
6. partem uero sinistram arctois obnoxiam stellis Haemimontanae celsitudines
claudunt et Hister, qua Romanum cespitem lambit, urbibus multis et castris
contiguus et castellis.
7. per dextrum, quod australe est, latus scopuli tenduntur Rhodopes, unde eoum
iubar exsurgit, finitur in fretum; cui undosius ab Euxino ponto labenti,
pergentique fluctibus reciprocis ad Aegaeum, discidium panditur terrarum
angustum.
8. ex angulo tamen orientali Macedonicis iungitur conlimitiis per artas
praecipitesque uias, quae cognominantur Acontisma : cui proxima Arethusa
cursualis est statio, in qua uisitur Euripidis sepulcrum, tragoediarum
sublimitate conspicui, et Stagira, ubi Aristotelem, ut Tullius ait, fundentem
aureum flumen accepimus natum
9. haec quoque priscis temporibus loca barbari tenuere, morum sermonumque
uarietate dissimiles. e quibus praeter alios ut inmaniter efferati memorantur
Odrysae, ita humanum fundere sanguinem adsueti ut, cum hostium copia non
daretur, ipsi inter epulas post cibi satietatem et potus suis uelut alienis
corporibus inprimerent ferrum.
10. Verum aucta re publica, dum consulare uigeret imperium, has gentes antehac
semper indomitas uagantesque sine cultu uel legibus, Marcus Didius ingenti
destinatione pressit, Drusus intra fines continuit proprios, Minucius prope
amnem Hebrum a celsis Odrysarum montibus fluentem, superatos proelio strauit,
post quos residui ab Appio Claudio pro consule sunt infesta concertatione
deleti. oppida enim in Bosporo sita et Propontide classes optinuere Romanae.
11 . aduenit post hos imperator Lucullus, qui cum durissima gente Bessorum
conflixit omnium primus, eodemque impetu Haemimontanos acriter resistentes
oppressit. quo inminente Thraciae omnes in dicionem ueterum transiere nostrorum,
hocque modo post procinctus ancipites rei publicae sex prouinciae sunt
quaesitae.
12. Inter quas prima ex fronte, quae Illyriis est confinis, Thracia speciali
nomine appellatur; quam Philippopolis, Eumolpias uetus, et Beroea amplae
ciuitates exornant. post hanc Haemimontus Hadrianopolim habet, quae dicebatur
Uscudama, et Anchialon, ciuitates magnas. dein Mysia, ubi Marcianopolis est a
sorore Traiani principis ita cognominata, et Dorostorus et Nicopolis et Odyssus,
iuxtaque Scythia, in qua celebriora sunt {aliis} oppida Dionysopolis et Tomi et
Calatis. Europa omnium ultima praeter municipia urbibus nitet duabus, Apris et
Perintho, quam Heracleam posteritas dixit.
13. Rhodopa huic adnexa Maximianopolim habet et Maroneam et Aenum, qua condita
et relicta Aeneas Italiam auspiciorum prosperitate perpetua post diuturnos
occupauit errores.
14. Constat autem, ut uulgauere rumores adsidui, omnes paene agrestes, qui per
regiones praedictas montium circumcolunt altitudines, salubritate uirium et
praerogatiua quadam uitae longius propagandae nos anteire, idque inde contingere
arbitrantur, quod conluuione ciborum abstinent calidisque et perenni uiriditate
roris asperginibus gelidis corpora constringente, aurae purioris dulcedine
potiuntur, radiosque solis suapte natura uitales primi omnium sentiunt nullis
adhuc maculis rerum humanarum infectos. his ita digestis pedem referamus ad
coepta.
[27,5] V.
1. Procopio superato in Phrygia internarumque dissensionum materia consopita,
Victor magister equitum ad Gothos est missus cogniturus aperte, quam ob causam
gens amica Romanis foederibusque ingenuae pacis obstricta armorum dederat
adminicula bellum principibus legitimis inferenti. qui ut factum firma
defensione purgarent, litteras eiusdem obtulere Procopii, ut generis
Constantiniani propinquo imperium sibi debitum sumpsisse commemorantis, ueniaque
dignum adserentes errorem.
2. Quibus eodem referente Victore conpertis Valens parui pendens excusationem
uanissimam in eos signa commouit, motus aduentantis iam praescios, et pubescente
uere quaesito in unum exercitu, prope Daphnen nomine munimentum est castra
metatus, ponteque contabulato supra nauium foros flumen transgressus est Histrum
resistentibus nullis.
3. iamque sublatus fiducia cum ultro citroque discurrens nullum inueniret, quem
superare poterat uel terrere: omnes enim formidine perciti militis cum apparatu
ambitioso propinquantis, montes petiuere Serrorum arduos et inaccessos nisi
perquam gnaris.
4. ne {igitur} aestate omni consumpta sine ullo remearet effectu, Arintheo
magistro peditum misso cum praedatoriis globis familiarum rapuit partem, quae
antequam ad dirupta uenirent et flexuosa capi potuerunt per plana camporum
errantes. hocque tantum, quod fors dederat, impetrato redit cum suis innoxius
nec inlato graui uulnere nec accepto.
5. Anno secuto ingredi terras hostiles pari alacritate conatus fusius Danubii
gurgitibus uagatis inpeditus mansit immobilis prope Carporum uicum statiuis
castris ad usque autumnum locatis emensum, unde quia nihil agi potuit dirimente
magnitudine fluentorum, Marcianopolim ad hiberna discessit.
6. Simili pertinacia tertio quoque anno per Nouidunum nauibus ad transmittendum
amnem conexis, perrupto barbarico, continuatis itineribus longius agentes
Greuthungos bellicosam gentem adgressus est, postque leuiora certamina
Athanaricum ea tempestate iudicem potentissimum ausum resistere cum manu, quam
sibi crediderit abundare, extremorum metu coegit in fugam, ipseque cum omnibus
suis Marcianopolim rediuit ad hiemem agendam ut in illis tractibus habilem.
7. Aderant post diuersos triennii casus finiendi belli materiae tempestiuae.
prima quod ex principis diuturna permansione metus augebatur hostilis, dein quod
conmerciis uetitis ultima necessariorum inopia barbari stringebantur. adeo ut
legatos supplices saepe mittentes uenialem poscerent pacem.
8. quibus imperator rudis quidem, uerum spectator adhuc aequissimus rerum,
antequam adulationum perniciosis inlecebris captus rem publicam funeribus
perpetuo deflendis adfligeret, in commune consultans pacem dare oportere
decreuit.
9. missique uicissim Victor et Arintheus, qui tunc equestrem militiam curabant
et pedestrem cum propositis condicionibus adsentiri Gothos docuissent litteris
ueris, praestituitur conponendae paci conueniens locus. et quoniam adserebat
Athanaricus sub timenda exsecratione iuris iurandi se esse obstrictum,
mandatisque prohibitum patris ne solum calcaret aliquando Romanorum, et adigi
non poterat, indecorumque erat et uile ad eum imperatorem transire; recte
noscentibus placuit nauibus remigio directis in medium flumen, quae uehebant cum
armigeris principem, gentisque iudicem inde cum suis, foederari, ut statutum
est, pacem.
10. hocque conposito et acceptis obsidibus Valens Constantinopolim redit, ubi
postea Athanaricus proximorum factione genitalibus terris expulsus, fatali sorte
decessit et ambitiosis exsequiis ritu sepultus est nostro.
[27,6] VI.
1. Inter haec Valentiniano magnitudine quassato morborum, agitanteque extrema,
conuiuio occultiore Gallorum, qui aderant in conmilitio principis, ad imperium
Rusticus Iulianus tunc magister memoriae poscebatur, quasi adflatu quodam
furoris bestiarum more humani sanguinis auidus, ut ostenderat, cum proconsulari
potestate regeret Africam.
2. in praefectura enim urbana, quam adhuc administrans extinctus est, tempus
anceps metuens tyrannidis, cuius arbitrio tamquam inter dignorum inopiam ad id
escenderat culmen, lenis uideri cogebatur et mollior.
3. contra hos nitebantur aliqui studiis altioribus in fauorem Seueri, magistri
tunc peditum, ut apti ad hoc impetrandum, qui licet asper esset et formidatus,
tolerabilior tamen fuit et praeferendus modis omnibus ante dicto.
4. Sed dum haec cogitantur in cassum, imperator remediis multiplicibus
recreatus, uixque se mortis periculo contemplans extractum, Gratianum filium
suum adulto iam proximum, insignibus principatus ornare meditabatur.
5. et paratis omnibus militeque firmato, ut animis id acciperet promptis, cum
Gratianus uenisset, progressus in campum, tribunal escendit, splendoreque
nobilium circumdatus potestatum, dextra puerum adprehensum productumque in
medium oratione contionaria destinatum imperatorem exercitui commendabat.
6. ´Faustum erga me uestri fauoris indicium, hunc loci principalis circumferens
habitum, quo potior aliis iudicatus sum multis et claris: consiliorum sociis
uotorumque auspicibus uobis, pietatis officium adgrediar tempestiuum, prospera
deo spondente, cuius sempiternis auxiliis stabit Romana res inconcussa.
7. accipite igitur, quaeso, placidis mentibus, uiri fortissimi, desiderium
nostrum, id reputantes quod haec, quae fieri caritatis sanciunt iura, non tantum
transire uoluimus per conscientiam uestram, uerum etiam probata firmari ut
congrua nobis et profutura.
8. Gratianum hunc meum adultum, quem diu uersatum inter liberos uestros commune
diligitis pignus, undique muniendae tranquillitatis publicae causa in augustum
sumere conmilitium paro, si propitia caelestis numinis uestraeque maiestatis
uoluntas parentis amorem iuuerit praeeuntem: non rigido cultu ab incunabulis
ipsis ut nos educatum, nec tolerantia rerum coalitum asperarum, nec capacem
adhuc Martii pulueris, ut uidetis, sed familiae suae laudibus maiorumque factis
praestantibus concinentem, potioribus - inuidiae metu dicitur - protinus
surrecturum, ut enim mihi uideri solet, mores eius et adpetitus licet nondum
maturos saepe pensanti.
9. ineunte adulescentia quoniam humanitate et studiis disciplinarum sollertium
est expolitus, librabit suffragiis puris merita recte secusue factorum: faciet,
ut sciant se boni intellegi: in pulchra facinora procursabit signis militaribus
et aquilis adhaesurus: solem niuesque et pruinas et sitim perferet et uigilias:
castris, si necessitas adegerit aliquotiens, propugnabit: salutem pro
periculorum sociis obiectabit: et quod pietatis summum primumque {munus} est,
rem publicam ut domum paternam diligere poterit et auitam.
10. Nondum finita oratione, dictis cum adsensu laeto auditis pro suo quisque
loco et animo milites alius alium anteire festinans tamquam utilitatis et
gaudiorum participes Gratianum declararunt Augustum, classicorum amplissimo sonu
blandum fragorem miscentes armorum.
11 . quo uiso maiore fiducia Valentinianus exultans corona indumentisque
supremae fortunae ornatum filium osculatus, iamque fulgore conspicuum,
adloquitur aduertentem, quae dicebantur.
12. ´En inquit ´habes, mi Gratiane, amictus, ut sperauimus omnes, augustos, meo
conmilitonumque nostrorum arbitrio delatos ominibus faustis. accingere igitur
pro rerum urgentium pondere ut patris patruique collega, et adsuesce inpauidus
penetrare cum agminibus peditum gelu peruios Histrum et Rhenum, armatis tuis
proximus stare, sanguinem spiritumque considerate pro his inpendere, quos regis,
nihil alienum putare quod ad Romani imperii pertinet salutem.
13. haec pro tempore praecepisse sufficiet, cetera monere non desinam. nunc
reliqui uos estis, rerum maximi defensores, quos rogo et obtestor, ut
adcrescentem imperatorem fidei uestrae commissum seruetis adfectione fundata.
14. His dictis sollemnitate omni firmatis Eupraxius Caesariensis Maurus,
magister ea tempestate memoriae, primus omnium exclamauit ´familia Gratiani hoc
meretur statimque promotus quaestor multa et prudentibus aemulanda bonae
fiduciae reliquit exempla, nusquam a statu naturae discedens intrepidae, sed
constans semper legumque similis, quas omnibus una eademque uoce loqui in
multiplicibus aduertimus causis: qui tunc magis in suscepta parte iustitiae
permanebat cum eum recta monentem exagitaret minax imperator et nimius.
15. consurrectum est post haec in laudes maioris principis et nouelli, maximeque
pueri, quem oculorum flagrantior lux commendabat uultusque et reliqui corporis
iucundissimus nitor et egregia pectoris indoles: quae imperatorem implesset cum
ueterum lectissimis conparandum, si per fata proximosque licuisset, qui uirtutem
eius etiam tum instabilem obnubilarunt actibus prauis.
16. In hoc tamen negotio Valentinianus morem institutum antiquitus supergressus
non Caesares sed Augustos germanum nuncupauit et filium beniuole satis. nec enim
quisquam antehac adsciuit sibi pari potestate collegam praeter principem Marcum
qui Verum adoptiuum fratrem absque diminutione aliqua maiestatis imperatoriae
socium fecit.
[27,7] VII.
1. His ex sententia rectoris et militum ordinatis uix dies intercessere pauci,
cum Mamertinum praefectum praetorio ab urbe regressum, quo quaedam perrexerat
correcturus, Auitianus ex uicario peculatus detulerat reum.
2. cui ideo Vulcatius successit Rufinus omni ex parte perfectus et uelut apicem
senectutis honoratae praetendens, sed lucrandi oportunas occasiones
occultationis spe numquam praetermittens.
3. qui nanctus copiam principis, Orfitum ex praefecto urbis solutum exilio,
patrimonii redintegrata iactura remitti fecit in lares.
4. Et quamquam Valentinianus homo propalam ferus inter imperitandi exordia ut
asperitatis opinionem molliret, impetus truces retinere non numquam in potestate
animi nitebatur, serpens tamen uitium et dilatum, aliquamdiu licentius erupit ad
perniciem plurimorum, quod auxit ira acerbius efferuescens. hanc enim ulcus esse
animi diuturnum interdumque perpetuum prudentes definiunt, nasci ex mentis
mollitia consuetum, id adserentes argumento probabili, quod iracundiores sunt
incolumibus languidi, et feminae maribus, et iuuenibus senes, et felicibus
aerumnosi.
5. Eminuit tamen per id tempus inter alias humilium neces mors Dioclis ex comite
largitionum Illyrici, quem ob delicta leuia flammis iussit exuri ; et Diodori ex
agente in rebus, triumque adparitorum potestatis uicariae per Italiam ob id
necatorum atrociter, quod apud eum questus est comes Diodorum quidem aduersus se
ciuiliter implorasse iuris auxilium, officiales uero iussu iudicis ausos monere
proficiscentem ut responderet ex lege. quorum memoriam apud Mediolanum colentes
nunc usque Christiani, locum ubi sepulti sunt Ad Innocentes adpellant.
6. Dein cum in negotio Maxentii cuiusdam Pannonii, ob exsecutionem a iudice
recte maturari praeceptam, trium oppidorum ordines mactari iussisset,
interpellauit Eupraxius tunc quaestor et ´parcius inquit ´agito, piissime
principum: hos enim, quos interfici tamquam noxios iubes, ut martyras, id est
diuinitati acceptos, colet religio Christiana.
7. cuius salutarem fiduciam praefectus imitatus Florentius cum in re quadam
uenia digna audisset, eum percitum ira iussisse itidem ternos per ordines urbium
interfici plurimarum ´ecquid agetur ait ´si oppidum aliquod curiales non
haberet tantos? inter reliqua id quoque suspendi debet, ut, cum habuerit,
occidantur.
8. ad hanc inclementiam illud quoque accedebat dictu dirum et factu quod, siquis
eum adisset iudicium potentis inimici declinans, aliumque sibi postulans dari,
hoc non inpetrato ad eundem, quem metuebat, licet multa praetenderet iusta,
remittebatur. itemque aliud audiebatur horrendum quod, ubi debitorum aliquem
egestate obstrictum nihil reddere posse dicebatur, interfici debere
pronuntiabat.
9. Haec autem et similia licenter ideo altiore fastu quidam principes agunt,
quod amicis emendandi secus cogitata uel gesta copiam negant, inimicos loqui
terrent amplitudine potestatis. nulla uacat quaestio prauitatum apud eos, qui,
quod uelint fieri, maximas putant esse uirtutes.
[27,8] VIII.
1. Profectus itaque ab Ambianis, Treuerosque festinans, nuntio percellitur
graui, qui Brittannias indicabat barbarica conspiratione ad ultimam uexatas
inopiam, Nectaridumque comitem maritimi tractus occisum, et Fullofauden ducem
hostilibus insidiis circumuentum.
2. quibus magno cum horrore conpertis Seuerum etiam tum domesticorum comitem
misit, si fors casum dedisset optatum, correcturum sequius gesta: quo paulo
postea reuocato Iouinus eadem loca profectus, Prouertuidem celeri gradu
praemisit, adminicula petiturus exercitus ualidi. id enim instantes necessitates
flagitare firmabant.
3. postremo ob multa et metuenda, quae super eadem insula rumores adsidui
perferebant, electus Theodosius illuc properare disponitur, officiis Martiis
felicissime cognitus, adscitaque animosa legionum et cohortium pube, ire
tendebat praeeunte fiducia speciosa.
4. Et quoniam, cum Constantis principis actus conponerem, motus adulescentis et
senescentis oceani situmque Brittanniae pro captu uirium explanaui, ad ea, quae
digesta sunt semel, reuolui superfluum duxi, ut Vlixes Homericus apud Phaeacas
ob difficultatem nimiam replicare formidat.
5. illud tamen sufficiet dici, quod eo tempore Picti in duas gentes diuisi,
Dicalydonas et Verturiones, itidemque Attacotti bellicosa hominum natio et
Scotti per diuersa uagantes multa populabantur, Gallicanos {uero} tractus Franci
et Saxones isdem confines, quo quisque erumpere potuit terra uel mari, praedis
acerbis incendiisque et captiuorum funeribus hominum uiolabant.
6. Ad haec prohibenda, si copiam dedisset fortuna prosperior, orbis extrema dux
efficacissimus petens cum uenisset ad Bononiae litus, quod a spatio controuerso
terrarum angustiis reciproci distinguitur maris, attolli horrendis aestibus
adsueti, rursusque sine ulla nauigantium noxa in speciem conplanari camporum,
exinde transmeato lentius freto, defertur Rutupias stationem ex aduerso
tranquilla unda.
7. Cum consecuti Bataui uenissent et Heruli Iouiique et Victores, fidentes
uiribus numeri, egressus tendensque ad Lundinium
uetus oppidum, quod Augustam posteritas appellauit, diuisis plurifariam globis
adortus est uagantes hostium austatorias manus, graues onere sarcinarum, et
propere fusis, qui uinctos homines agebant et pecora, praedam excussit, quam
tributarii perdidere miserrimi.
8. isdemque restituta omni praeter partem exiguam, inpensam militibus fessis,
mersam difficultatibus summis antehac ciuitatem, sed subito, quam salus sperari
potuit recreatam, in ouantis speciem laetissimus introiit.
9. Vbi ad audenda maiora prospero successu elatus, tutaque scrutando consilia,
futuri morabatur ambiguus, diffusam uariarum gentium plebem et ferocientem
inmaniter, non nisi per dolos occultiores et inprouisos excursus superari posse,
captiuorum confessionibus et transfugarum indiciis doctus.
10. denique edictis propositis inpunitateque promissa desertores ad procinctum
uocabat et multos {alios} per diuersa libero commeatu dispersos. quo monitu ut
rediere plerique, incentiuo percitus retentusque anxiis curis, Ciuilem nomine
recturum Brittannias pro praefectis ad se poposcerat mitti, uirum acrioris
ingenii sed iusti tenacem et recti, itidemque Dulcitium, ducem scientia rei
militaris insignem.
[27,9] IX.
1. Haec in Brittanniis agebantur. Africam uero iam inde ab exordio Valentiniani
imperii exurebat barbarica rabies, per procursus audentiores et crebris caedibus
et rapinis intenta quam rem militaris augebat socordia et aliena inuadendi
cupiditas maximeque Romani nomine comitis.
2. qui uenturi prouidus transferendaeque in alios inuidiae artifex, saeuitia
morum multis erat exosus, hac praecipue causa quod superare hostes in uastandis
prouinciis festinabat, adfinitate Remigii {tunc} magistri officiorum confisus,
quo praua et contraria referente princeps - ut prae se ferebat ipse -
cautissimus lacrimosa dispendia diutius ignorauit Afrorum.
3. Gestorum autem per eas regiones seriem plenam et Rurici praesidis
legatorumque mortem et cetera luctuosa cum adegerit ratio, diligentius
explicabo.
4. et quoniam adest liber locus dicendi quae sentimus, aperte loquimur: hunc
imperatorem omnium primum in maius militares fastus ad damna rerum auxisse
communium, dignitates opesque eorum sublimius erigentem, et quod erat publice
priuatimque dolendum, indeflexa saeuitia punientem gregariorum errata, parcentem
potioribus, qui tamquam peccatis indulta licentia ad labes delictorum inmanium
consurgebant; qui ex eo anhelantes ex nutu suo indistanter putant omnium pendere
fortunas.
5. horum flatus et pondera inuentores iuris antiqui mollientes etiam insontes
quosdam aliquotiens suppliciis aboleri censuere letalibus. quod saepe contingit,
cum ob multitudinis crimina non nulli sortis iniquitate plectuntur innoxii: id
enim non numquam ad priuatorum pertinuit causas.
6. At in Isauria globatim per uicina digressi praedones, oppida uillasque uberes
libera populatione uexantes magnitudine iacturarum Pamphyliam adflictabant et
Cilicas. quos cum nullis arcentibus interneciue cuncta disperdere Asiae uicarius
ea tempestate Musonius aduertisset, Athenis Atticis antehac magister rhetoricus,
deploratis nouissime rebus, luxuque adiumento militari marcente, adhibitis
semiermibus paucis, quos Diogmitas appellant, unum grassatorum cuneum, si
patuisset facultas, adoriri conatus, per angustum quendam transiens deuexitatis
anfractum, ad ineuitabiles uenit insidias, et ibi cum his confossus est quos
ducebat.
7. tali successu latrones praetumidos palantesque per uaria confidentius,
interfectis aliquibus, ad latebrosa montium saxa quae incolunt excitae tandem
copiae contruserunt; ubi cum eis nec quiescendi nec inueniendi ad uictum utilia
copia laxaretur, per indutias pacem sibi tribui poposcerunt, Germanicopolitanis
auctoribus, quorum apud eos ut signiferae manus, semper ualuere sententiae,
obsidibusque datis, ut imperatum est, immobiles diu mansere, nihil audentes
hostile.
8. Haec inter Praetextatus praefecturam urbis sublimius curans, per integritatis
multiplices actus et probitatis, quibus ab adulescentiae rudimentis inclaruit,
adeptus est id quod raro contingit, ut cum timeretur, amorem non perderet
ciuium, minus firmari solitum erga iudices formidatos.
9. cuius auctoritate iustisque ueritatis suffragiis tumultu lenito, quem
Christianorum iurgia concitarunt, pulsoque Vrsino, alta quies parta, proposito
ciuium Romanorum aptissima, et adulescebat gloria praeclari rectoris plura et
utilia disponentis.
10. namque et Maeniana sustulit omnia, fabricari Romae priscis quoque uetita
legibus, et discreuit ab aedibus sacris priuatorum parietes isdem inuerecunde
conexos, ponderaque per regiones instituit uniuersas, cum auiditati multorum ex
libidine trutinas conponentium occurri nequiret. in examinandis uero litibus
ante alios id impetrauit quod laudando Brutum Tullius refert, ut cum nihil ad
gratiam faceret, omnia tamen grata uiderentur {esse}, quae factitabat.
[27,10] X.
1. Sub idem fere tempus Valentiniano ad expeditionem caute, ut rebatur,
profecto, Alamannus regalis Rando nomine, diu praestruens quod cogitabat,
Mogontiacum praesidiis uacuam cum expeditis ad latrocinandum latenter inrepsit.
2. et quoniam casu Christiani ritus inuenit celebrari sollemnitatem,
inpraepedite cuiusque modi fortunae uirile et muliebre secus cum supellectili
non parua indefensum abduxit.
3. Paruo inde post interuallo inopina rei Romanae spes laetiorum adfulsit. cum
enim Vithicabius rex, Vadomarii filius specie quidem molliculus et morbosus sed
audax et fortis, ardores in nos saepe succenderet bellicos, opera nauabatur
inpensior ut qualibet concideret strage.
4. et quia temptatus aliquotiens nullo genere potuit superari uel prodi, fraude
citerioris uitae ministri, studio sollicitante nostrorum occubuit, cuius post
necem aliquatenus hostiles torpuere discursus. interfector tamen prae metu
poenarum, quas uerebatur si patuisset negotium, ad Romanum solum se celeri
transtulit gradu.
5. Parabatur post haec lentioribus curis et per copias multiformes in Alamannos
expeditio solitis grauior, destinatius id publica tutela poscente, quoniam
reparabilis gentis motus timebantur infidi: milite nihilo minus accenso, cui ob
suspectos eorum mores nunc infimorum et supplicum, paulo post ultima
minitantium, nullae quiescendi dabantur indutiae.
6. Contracta igitur undique mole maxima cateruarum, armis et subsidiis rei
cibariae diligenter instructa, accitoque Sebastiano comite cum Illyriis et
Italicis numeris, quos regebat, anni tempore iam tepente Valentinianus cum
Gratiano Rhenum transiit, uisoque nemine, indiuisis agminibus quadratis ipse
medius incedebat, Iouino et Seuero magistris rei castrensis altrinsecus ordinum
latera seruantibus, ne repentino inuaderentur adsultu.
7. protinusque inde ductantibus itinerum callidis, exploratis accessibus, per
regiones longo itu porrectas sensim gradiens miles inritatior ad pugnandum uelut
repertis barbaris minaciter infrendebat, et quoniam aliquod diebus emensis
nullus potuit qui resisteret inueniri, cuncta satorum et tectorum, quae
uisebantur, iniecta cohortium manu uorax flamma uastabat praeter alimenta, quae
colligi dubius rerum euentus adigebat et custodiri.
8. post haec leniore gressu princeps ulterius tendens cum prope locum uenisset,
cui Solicinio nomen est, uelut quadam obice stetit, doctus procursantium
relatione uerissima barbaros longe conspectos.
9. qui nullam ad tuendam salutem uiam superesse cernentes, nisi se celeri
defendissent occursu, locorum gnaritate confisi unum spirantibus animis montem
occupauere praecelsum, per confragosos colles undique praeruptum et inuium
absque septentrionali latere, unde facilem habet deuexitatem et mollem. signis
ilico fixis ex more, cum undique ad arma conclamaretur, imperio principis et
ductorum stetit regibilis miles, uexillum opperiens extollendum: quod erat
oportune subeundae indicium pugnae.
10. ergo quia spatium deliberandi aut exiguum dabatur aut nullum, hinc
inpatientia militis perterrente, inde horrenda circumsonantibus Alamannis, id
consilium ratio celeritatis admisit, ut arctoam montium partem, quam clementer
diximus esse procliuem, Sebastianus cum suis occuparet, fugientes Germanos, si
fors ita tulisset, leui negotio confossurus: quo, ut placuit, maturato
Gratianoque apud signa Iouianorum retro detento, cuius aetas erat etiam tum
proeliorum inpatiens et laborum, Valentinianus ut dux cunctator et tutus
centurias et manipulos capite intecto conlustrans, nullo potentium in
conscientiam arcani adhibito, remota multitudine stipatorum, speculatum radices
aggerum auolauit cum paucis, quorum industriam norat et fidem, praedicans, ut
erat sui adrogans aestimator, inueniri posse aliam uiam ducentem ad arduos
cliuos praeter eam, quam inspexere proculcatores.
11. per ignota itaque et palustres uligines deuius tendens insidiatricis manus
locatae per obliqua subito oppetisset adcursu, ni necessitatis adiumento
postremo per labilem limum incitato iumento digressus, legionum se gremiis
inmersisset post abruptum periculum, cui adeo proximus fuit, ut galeam eius
cubicularius ferens auro lapillisque distinctam, cum ipso tegmine penitus
interiret nec postea uiuus reperiretur aut interfectus.
12. Proinde quiete reficiendis corporibus data, signoque erecto, quod solet ad
pugnam hortari, tubarum minacium accendente clangore, fidentissimo impetu acies
motas prompte ante alios praeiere duo iuuenes lecti in principiis adeundi
discriminis, Saluius et Lupicinus, Scutarius unus, alter e schola Gentilium,
fragore terribili concitantes: hastasque crispando cum ad rupium obiecta
uenissent, trudentibusque Alamannis euadere ad celsiora conarentur, aduenit omne
pondus armorum, isdemque antesignanis per hirta dumis et aspera magno uirium
nisu in editas sublimitates erepsit.
13. acri igitur partium spiritu conflictus cuspidibus temptatur infestis, et
hinc arte belli doctior miles, inde licet feroces sed incauti barbari dexteris
coiere conlatis, quos latius sese pandens exercitus infusis utrimque cornibus
adflictabat, per fremitus territos et equorum hinnitus et tubas.
14. nihilominus tamen ipsi adsumpta fiducia restiterunt, aequataque parumper
proeliorum sorte, haud parua mole certatum est, dum turmarum funeribus mutuis
res gerebatur.
15. disiecti denique Romanorum ardore metuque turbati, miscentur ultimis primi,
dumque in pedes uersi discedunt, uerrutis hostilibus forabantur et pilis.
postremo dum anheli currunt et fessi, pandebant sequentibus poplites et suras et
dorsa. stratis denique multis, lapsorum partem Sebastianus cum subsidiali manu
locatus post montium terga trucidauit ex incauto latere circumuentam: dispersi
ceteri siluarum se latebris amendarunt.
16. In hac dimicatione nostri quoque oppetiere non contemnendi. inter quos
Valerianus fuit domesticorum omnium primus, et Natuspardo quidam Scutarius,
exsertus ita bellator, ut Sicinio ueteri conparetur et Sergio. hisque tali
casuum diuersitate perfectis milites ad hiberna, imperatores Treueros
reuerterunt.
[27,11] XI.
1. Per haec tempora Vulcatio Rufino absoluto uita, dum administrarat, ad
regendam praefecturam praetorianam ab urbe Probus
accitus, claritudine generis et potentia et opum amplitudine cognitus orbi
Romano, per quem uniuersum paene patrimonia sparsa possedit, iuste an secus non
iudicioli est nostri.
2. hunc quasi genuina quaedam, ut fingunt poetae, fortuna uehens praepetibus
pinnis, nunc beneficum ostendebat et amicos altius erigentem, aliquotiens
insidiatorem dirum et per cruentas noxium simultates. et licet potuit, quoad
uixit, ingentia largiendo, et interuallando potestates adsiduas, erat tamen
interdum timidus ad audaces, contra timidos celsior, ut uideretur cum sibi
fideret, de cothurno strepere tragico, et ubi paueret, omni humilior socco.
3. atque ut natantium genus elemento suo expulsum haut tam diu spirat in terris,
ita ille marcebat absque praefecturis, quas ob iurgia familiarum ingentium
capessere cogebatur, numquam innocentium per cupiditates inmensas, utque multa
perpetrarent inpune, dominum suum mergentium in rem publicam.
4. namque fatendum est: numquam illa magnanimitate coalitus clienti uel seruo
agere quicquam iussit inlicitum, sed si eorum quemquam crimen ullum conpererat
admisisse, uel ipsa repugnante iustitia, non explorato negotio sine respectu
boni honestique defendebat. quod uitium reprehendens ita pronuntiat Cicero ´
quid enim interest inter suasorem facti et probatorem? aut quid refert utrum
uoluerim fieri an gaudeam factum?.
5. suspiciosus tamen, et munitus suopte ingenio fuit et subamarum adridens
blandiensque interdum, ut noceat.
6. id autem perspicuum est in eius modi moribus malum, tum maxime cum celari
posse existimatur; ita inplacabilis et directus, ut si laedere quemquam
instituisset, nec exorari posset nec ad ignoscendum erroribus inclinari, ideoque
aures eius non cera sed plumbis uidebantur obstructae. in summis diuitiarum et
dignitatum culminibus anxius et sollicitus, ideoque semper leuibus morbis
adflictus. hae per occidentales plagas series rerum fuere gestarum.
[27,12] XII.
1. Rex uero Persidis longaeuus ille Sapor, et ab ipsis imperitandi exordiis
dulcedini rapinarum addictus, post imperatoris Iuliani excessum et pudendae
pacis icta foedera, cum suis paulisper nobis uisus amicus, calcata fide sub
Iouiano pactorum, iniectabat Armeniae manum, ut eam uelut placitorum abolita
firmitate, dicioni iungeret suae.
2. et primo per artes fallendo diuersas, nationem omnem renitentem dispendiis
leuibus adflictabat, sollicitans quosdam optimatum et satrapas, alios excursibus
occupans inprouisis.
3. dein per exquisitas periuriisque mixtas inlecebras captum regem ipsum Arsacen
adhibitumque in conuiuium iussit ad latentem trahi posticam, eumque effossis
oculis uinctum catenis argenteis, quod apud eos honoratis uanum suppliciorum
aestimatur esse solacium, exterminauit ad castellum Agabana nomine, ubi
discruciatus cecidit ferro poenali.
4. deinde nequid intemeratum perfidia praeteriret, Sauromace pulso, quem
auctoritas Romana praefecit Hiberiae, Aspacurae cuidam potestatem eiusdem
detulit gentis diademate addito, ut arbitrio se monstraret insultare nostrorum.
5. quibus ita studio nefando perfectis, Cylaci spadoni et Artabanni, quos olim
susceperat perfugas, commisit Armeniam - horum alter ante gentis praefectus,
alter magister fuisse dicebatur armorum - isdemque mandarat, ut Artogerassam
intentiore cura excinderent, oppidum muris et uiribus ualidum, quod thesauros et
uxorem cum filio tuebatur Arsacis.
6. iniere, ut statutum est, obsidium duces. et quoniam munimentum positum in
asperitate montana, rigente tunc caelo niuibus et pruinis adiri non poterat,
eunuchus Cylaces aptusque ad muliebria palpamenta, Artabanne adscito, prope
moenia ipsa fide non amittendae salutis accepta propere uenit, et cum socio ad
interiora susceptus ut postulauit, suadebat minaciter defensoribus et reginae,
motum Saporis inclementissimi omnium lenire deditione ueloci.
7. multis post haec ultro citroque dictitatis, heiulanteque muliere truces
mariti fortunas, proditionis acerrimi conpulsores in misericordiam flexi
mutauere consilium, et spe potiorum erecti, secretis conloquiis ordinarunt hora
praestituta nocturna, reclusis subito portis ualidam manum erumpere, uallumque
hostile caedibus adgredi repentinis, ut lateant id temptantes, polliciti se
prouisuros.
8. quibus religione firmatis egressi, biduumque ad deliberandum, quid capessere
debeant, sibi concedi clausos petisse adseuerantes, in desidiam obsessores
traduxerunt et uigiliis, quibus ob securitatem altiore stertitur somno,
ciuitatis aditu reserato iuuentus exiluit uelox, passibusque insonis expeditis
mucronibus repens, cum castra nihil metuentium inuasissent, iacentes multos
nullis resistentibus trucidarunt.
9. haec inopina defectio necesque insperatae Persarum, inter nos et Saporem
discordiarum excitauere causas inmanes, illo etiam accedente, quod Arsacis
filium Papam suadente matre cum paucis e munimento digressum, susceptumque
imperator Valens apud Neocaesaream morari praecepit, urbem Polemoniaci ponti
notissimam, liberali uictu curandum et cultu. Qua humanitate Cylaces et
Artabannes illecti, missis oratoribus ad Valentem, auxilium eundemque Papam sibi
regem tribui poposcerunt.
10. sed pro tempore adiumentis negatis, per Terentium ducem Papa reducitur in
Armeniam, recturus interim sine ullis insignibus gentem, quod ratione iusta est
obseruatum ne fracti foederis nos argueremur et pacis.
11. Hoc conperto textu gestorum Sapor ultra hominem efferatus, concitis
maioribus copiis Armenias aperta praedatione uastabat. cuius aduentu territus
Papa itidemque Cylaces et Artabannes, nulla circumspectantes auxilia, celsorum
montium petiuere secessus, limites nostros disterminantes et Lazicam, ubi per
siluarum profunda et flexuosos colles mensibus quinque delitescentes regis
multiformes lusere conatus.
12. qui operam teri frustra contemplans, sidere flagrante brumali, pomiferis
exustis arboribus castellisque munitis et castris, quae ceperat superata, uel
prodita cum omni pondere multitudinis Artogerassam circumsaeptam et post uarios
certaminum casus lassatis defensoribus patefactam incendit: Arsacis uxorem
erutam inde cum thesauris abduxit.
13. Quas ob causas ad eas regiones Arintheus cum exercitu mittitur comes,
suppetias laturus Armeniis, si eos exagitare procinctu gemino temptauerint
Persae.
14. Inter quae Sapor inmensum quantum astutus et, cum sibi conduceret, humilis
aut elatus, societatis futurae specie Papam ut incuriosum sui per latentes
nuntios increpabat quod maiestatis regiae uelamento Cylaci seruiret et
Artabanni, quos ille praeceps blanditiarum inlecebris interfecit, capitaque
caesorum ad Saporem ut ei morigerus misit.
15. Hac clade late diffusa, Armenia omnis perisset ni propugnatoris Arinthei
aduentu territi Persae eam incursare denuo distulissent, hoc solo contenti quod
ad imperatorem misere legatos petentes nationem eandem, ut sibi et Iouiano
placuerat, non defendi.
16. quibus repudiatis Sauromaces pulsus, ut ante diximus, Hiberiae regno, cum
duodecim legionibus et Terentio remittitur, et eum amni Cyro iam proximum
Aspacures orauit ut socia potestate consobrini regnarent, causatus ideo se nec
cedere nec ad partes posse transire Romanas, quod Vltra eius filius obsidis lege
tenebatur adhuc apud Persas.
17. Quae imperator doctus, ut concitandas ex hoc quoque negotio turbas consilio
prudentiaque molliret, diuisioni adquieuit Hiberiae, ut eam medius dirimeret
Cyrus, et Sauromaces Armeniis finitima retineret et Lazis, Aspacures Albaniae
Persisque contigua.
18. His percitus Sapor, pati se exclamans indigna, quod contra foederum textum
iuuarentur Armenii, et euanuit legatio, quam super hoc miserat corrigendo,
quodque se non adsentiente nec conscio diuidi placuit Hiberiae regnum: uelut
obseratis amicitiae foribus, uicinarum gentium auxilia conquirebat, suumque
parabat exercitum, ut reserata caeli temperie subuerteret omnia, quae ex re sua
struxere Romani.
|
