[30,0] LIBER XXX.
[30,1] I.
1. Inter has turbarum difficultates, quas perfidia ducis rege Quadorum excitauit
occiso per scelus, dirum in oriente committitur facinus, Papa Armeniorum rege
clandestinis insidiis obtruncato: cuius materiae impio conceptae consilio hanc
primordialem fuisse nouimus causam.
2. consarcinabant in hunc etiam tum adultum crimina quaedam apud Valentem
exaggerentes male sollertes homines, dispendiis saepe communibus pasti. inter
quos erat Terentius dux demisse ambulans, semperque submaestus, sed, quoad
uixerat, acer dissensionum instinctor.
3. qui adscitis in societatem gentilibus paucis, ob flagitia sua suspensis in
metum, scribendo ad comitatum adsidue Cylacis necem replicabat et Artabanis,
addens eundem iuuenem ad superbos actus elatum nimis esse in subiectos inmanem.
4. unde quasi futurus particeps suscipiendi tunc pro instantium rerum ratione
tractatus, idem Papa regaliter uocatus, et apud Tarsum Ciliciae obsequiorum
specie custoditus, cum neque ad imperatoris castra accipi nec urgentis aduentus
causam scire cunctis reticentibus posset, tandem secretiore indicio conperit,
per litteras Romano rectori suadere Terentium, mittere prope diem alterum
Armeniae regem, ne odio Papae speque quod reuertetur, natio nobis oportuna
deficeret ad iura Persarum, eam rapere ui uel metu uel adulatione flagrantium.
5. Quae reputans ille, inpendere sibi praesagiebat exitium graue. et doli iam
prudens, neque aliam nisi cito discessu salutis reperiens uiam, suadentibus his,
quibus fidebat, conglobatis trecentis comitibus secutis eum e patria, cum equis
uelocissimis, ut in magnis solet dubiisque terroribus, audacter magis quam
considerate pleraque diei parte emensa egressus cuneatim properabat intrepidus.
6. cumque eum prouinciae moderator, apparitoris, qui portam tuebatur percitus
festinato studio, repperisset in suburbanis, ut remaneret enixius obsecrabat, et
parum hoc impetrato, mortis auersus est metu.
7. nec minus paulo postea legionem secutam iamque aduentantem ipse cum
promptissimis retrorsus excurrens, fundensque in modum scintillarum sagittas,
sed uoluntate errans, ita in fugam conpulit ut cum tribuno milites uniuersi
perterrefacti uiuidius quam uenerant remearent ad muros.
8. exin solutus omni formidine, biduo et binoctio exanclatis itinerum laboribus
magnis, cum ad flumen uenisset Euphraten, et inopia nauium uoraginosum amnem
uado transire non posset, nandi imprudentia pauentibus multis, ipse omnium
maxime cunctabatur: et remansisset, ni cunctis uersantibus uaria, id reperire
potuisset effugium in necessitatis abrupto tutissimum.
9. lectulos in uillis repertos binis utribus suffulserunt, quorum erat abundans
prope in agris uinariis copia: quibus singulis proceres insisidentes et regulus
ipse, iumenta trahentes, praeruptos undarum occursantium fluctus obliquatis
meatibus declinabant: hocque commento tandem ad ulteriorem ripam post extrema
discrimina peruenerunt.
10. residui omnes equis inuecti natantibus, et circumluente flumine saepe
demersi iactatique, infirmati periculoso madore expelluntur ad contrarias
margines, ubi paulisper refecti expeditius quam diebus praeteritis incedebant.
11. Hoc nuntiato princeps ante dicti fuga perculsus, quem elaqueatum fidem
rupturum existimabat, cum sagittariis mille succinctis et leuibus Danielum
mittit et Barzimerem reuocaturos eum, comitem unum, alterum Scutariorum
tribunum.
12. hi locorum gnaritate confisi, quod ille properans ut peregrinus et insuetus,
maeandros faciebat et gyros, conpendiosis uallibus eius itinera praeuenerunt, et
diuisis inter se copiis, clausere uias proximas duas, trium milium interuallo
distinctas, ut transiturus per utramuis caperetur inprouidus: sed euanuit
cogitatum hoc casu.
13. uiator quidam ad citeriora festinans cum cliuum armato milite uidisset
oppletum, per posterulam tramitem medium squalentem frutectis et sentibus
uitabundus excedens, in Armenios incidit fessos, et ductus ad regem, arcano
semone solum, quae uiderat, docet ac retinetur intactus.
14. moxque metu dissimulato eques mittitur clandestinus ad dextrum itineris
latus, diuersoria paraturus et cibum, quo paulum progresso, in laeuum tractum
item talia facturus ire iubetur ocissime, alterum aliorsum nesciens missum.
15. quibus ita utiliter ordinatis, rex ipse cum suis, dumeta per quae uenit
relegente eo rursus monstranteque hispidam et iumento onusto exiguam callem post
terga relictis militibus euolauit, qui captis eius ministris, missis ad mentes
obseruantium praestringendas, quasi uenaticiam praedam modo non porrectis
brachiis exspectabant. dumque hi uenturum operiuntur, ille regno incolumis
restitutus et cum gaudio popularium summo susceptus fide grandi remansit
inmobilis, iniuriis, quas pertulerat, omnibus demussatis.
16. Danielus post haec et Barzimeres cum lusi iam iam reuertissent, probrosis
lacerati conuiciis ac si inertes et desides, ut hebetatae primo adpetitu
uenenatae serpentes, ora exacuere letalia, cum primum potuissent, lapso pro
uirium copia nocituri.
17. et leniendi causa flagitii sui uel fraudis, quam meliore consilio
pertulerunt, apud imperatoris aures rumorum omnium tenacissimas incessebant
falsis criminibus Papam, incentiones Circeas in uertendis debilitandisque
corporibus miris modis eum callere fingentes: addentesque quod huius modi
artibus offusa sibi caligine mutata sua suorumque forma transgressus, tristes
sollicitudines, si huic inrisioni superfuerit, excitabit.
18. Hinc in illum inexplicabile auctum principis odium, et doli struebantur in
dies, ut per uim ei uel clam uita adimeretur: agentique tunc in Armenia Traiano,
et rem militarem curanti id secretis committitur scriptis.
19. qui inlecebrosis regem insidiis ambiens, et modo serenae mentis Valentis
indices litteras tradens, modo ipse sese eius conuiuiis ingerens, ad ultimum
conposita fraude ad prandium uerecundius inuitauit: qui nihil aduersum metuens
uenit, concessoque honoratiore discubuit loco.
20. cumque adponerentur exquisitae cuppediae, et aedes amplae neruorum et
articulato flatilique sonitu resultarent, iam uino incalescente, ipso conuiuii
domino per simulationem naturalis cuiusdam urgentis egresso, gladium destrictum
intentans, toruo lumine ferociens quidam inmittitur barbarus asper ex his, quos
scurras appellant, confossurus iuuenem, ne exilire posset etiam tum praepeditum.
21. quo uiso regulus forte prominens ultra torum, expedito dolone adsurgens ut
uitam omni ratione defenderet, perforato pectore deformis procubuit uictima,
ictibus multiplicatis foede concisa.
22. hocque figmento nefarie decepta credulitate, inter epulas, quae reuerendae
sunt uel in Euxino ponto, hospitali numine contuente peregrinus cruor in
ambitiosa lintea conspersus spumante sanie satietati superfuit conuiuarum,
horrore maximo dispersorum. ingemiscat siquis uita digressis est dolor, huius
adrogantiam facti Fabricius ille Luscinus, sciens qua animi magnitudine
Democharen uel, ut quidam scribunt, Niciam ministrum reppulerit regium,
conloquio occultiore pollicitum, quod Pyrrum Italiam tunc bellis saeuissimis
exurentem ueneno poculis necabit infectis, scripseritque ad regem ut ab
interiore caueret obsequio. tantum reuerentiae locum apud priscam illam
iustitiam uel hostilis mensae genialitas obtinebat.
23. uerum excusabatur recens inusitatum facinus et pudendum necis exemplo
Sertorianae, adulatoribus forsitan ignorantibus quod, ut Demosthenes perpetuum
Graeciae decus adfirmat, numquam similitudine aut inpunitate alterius criminis
diluitur id quod contra ac liceat arguitur factum.
[30,2] II.
1. Haec per Armeniam notabiliter gesta sunt. Sapor uero post suorum pristinam
cladem conperto interitu Papae, quem sociare sibi inpendio conabatur, maerore
graui perculsus augenteque nostri exercitus alacritate formidinem, maiora sibi
praeseminans,
2. Arsace legato ad principem misso, perpetuam aerumnarum causam deseri penitus
suadebat Armeniam: si id displicuisset, aliud poscens, ut Hiberiae diuisione
cessante remotisque inde partis Romanae praesidiis, Aspacures solus regnare
permitteretur, quem ipse praefecerat genti.
3. ad quae Valens in hanc respondit sententiam nihil derogare se posse placitis
ex consensu firmatis, sed ea studio curatiore defendere. glorioso proposito
contrariae regis litterae hieme iam extrema perlatae sunt, uana causantis et
tumida. adseuerabat enim non posse semina radicitus amputari discordiarum, nisi
interuenissent conscii pacis foederatae cum Iouiano, quorum aliquos uita
didicerat abscessisse.
4. Ingrauescente post haec altius cura, imperator eligere consilia quam inuenire
sufficiens, id conducere rebus existimans, Victorem magistrum equitum et
Vrbicium Mesopotamiae ducem ire propere iussit in Persas, responsum absolutum et
unius modi perferentes: quod rex iustus et suo contentus, ut iactitabat,
sceleste concupiscat Armeniam, ad arbitrium suum uiuere cultoribus eius
permissis: sed ni Sauromaci praesidia militum inpertita principio sequentis
anni, ut dispositum est, inpraepedita reuerterint, inuitus ea conplebit, quae
sponte sua facere supersedit.
5. quae legatio recta quidem et libera, ni deuiasset in eo, quod absque mandatis
oblatas sibi regiones in eadem Armenia suscepit exiguas. Qua regressa aduenit
Surena potestatis secundae post regem, has easdem imperatori offerens partes,
quas audacter nostri sumpsere legati.
6. quo suscepto liberaliter et magnifice sed parum impetrato, quod poscebat,
remisso, parabantur magna instrumenta bellorum, ut mollita hieme imperatore
tribus agminibus perrupturo Persidem, ideoque Scytharum auxilia festina
celeritate mercante.
7. Proinde parum adeptus ea, quae spe uana conceperat Sapor, ultraque solitum
asperatus, quod ad expeditionem accingi rectorem conpererat nostrum: iram eius
conculcans Surenae dedit negotium, ut ea, quae Victor comes susceperat et
Vrbicius, armis repeteret, si quisquam repugnaret, et milites Sauromacis
praesidio destinati malis adfligerentur extremis.
8. haecque, ut statuerat, maturata confestim nec emendari potuerunt nec
uindicari, quia rem Romanam alius circumsteterat metus totius Gothiae, Thracias
licentius perrumpentis: quae funera tunc explicari poterunt carptim, si ad ea
quoque uenerimus.
9. Haec per eoos agitata sunt tractus. quorum inter seriem Africanas clades et
legatorum Tripoleos manes inultos etiam tum et errantes sempiternus uindicauit
iustitiae uigor, aliquotiens serus sed scrupulosus quaesitor gestorum recte uel
secius, hoc modo.
10. Remigius, quem populanti prouincias rettulimus comiti fauisse Romano,
postquam Leo in eius locum magister esse coepit officiorum, a muneribus rei
publicae iam quiescens, negotiis se ruralibus dedit prope Mogontiacum in
genitalibus locis.
11. quem ibi morantem securius praefectus praetorio Maximinus reuersum ad otium
spernens, ut solebat dirae luis ritu grassari per omnia, laedere modis quibus
poterat adfectabat: utque rimaretur plura, quae latebant, Caesarium antehac eius
domesticum, postea notarium principis, raptum, quae Remigius egerit uel quantum
acceperit, ut Romani iuuaret actus infandos, per quaestionem cruentam
interrogabat.
12. quibus ille cognitis, cum esset, ut dictum est, in secessu, conscientia
malorum urgente, uel rationem formidine superante calumniarum, innodato gutture
laquei nexibus interiit.
[30,3] III.
1. Secuto post haec anno, Gratiano adscito in trabeae societatem Aequitio
consule, Valentiniano post uastatos aliquos Alamanniae pagos munimentum
aedificanti prope Basiliam, quod appellant accolae Robur, offertur praefecti
relatio Probi, docentis Illyrici clades.
2. quibus ille ut cunctatorem decuerat ducem, examinatius lectis, attonitus
cogitationibus anxiis, Paterniano notario misso negotium scrupulosa quaesiuit
indagine, moxque ueris per eum nuntiis gestorum acceptis, euolare protinus
festinabat, ausos temerare limitem barbaros primo fragore, ut mente conceperat,
oppressurus armorum.
3. quia igitur abeunte autumno multa inpediebant et aspera, adnitebantur omnes
per regiam optimates, ut ad usque principium ueris oratum eum pertinerent et
exoratum: primum durata pruinis itinera, ubi nec adultae in pastum herbae
reperirentur nec cetera usui congrua, penetrari non posse firmantes: dein
uicinorum Galliis regum inmanitatem, maximeque omnium Macriani ut formidati tunc
praetendentes, quem constabat inpacatum relictum etiam ipsa urbium moenia
temptaturum.
4. haec memorantes addentesque utilia, reduxere eum in meliorem sententiam,
statimque, ut conducebat rei communi, prope Mogontiacum blandius rex ante dictus
accitur, procliuis ipse quoque ad excipiendum foedus, ut apparebat. et uenit
inmane quo quantoque flatu distentus ut futurus arbiter superior pacis, dieque
praedicto conloquii ad ipsam marginem Rheni caput altius erigens stetit, hinc
inde sonitu scutorum intonante gentilium.
5. contra Augustus escensis amnicis lembis, saeptus ipse quoque multitudine
castrensium ordinum, tutius prope ripas accessit, signorum fulgentium nitore
conspicuus, et inmodestis gestibus murmureque barbarico tandem sedato, post
dicta et audita ultro citroque uersus, amicitia media sacramenti fide firmatur.
6. hisque perfectis discessit turbarum rex artifex delenitus, futurus nobis
deinceps socius, et dedit postea ad usque uitae tempus extremum constantis in
concordiam animi facinorum documentum pulchrorum.
7. periit autem in Francia postea, quam dum interneciue uastando perrupit
auidius, oppetit Mallobaudis bellicosi regis insidiis circumuentus. post foedus
tamen sollemni ritu impletum Treueros Valentinianus ad hiberna discessit.
[30,4] IV.
1. Haec per Gallias et latus agebantur arctoum. at in eois partibus alto
externorum silentio intestina pernicies augebatur per Valentis amicos et
proximos, apud quos honestate utilitas erat antiquior. nauabatur enim opera
diligens ut homo rigidus, audire cupiens lites, a studio iudicandi reuocaretur,
metu ne ita ut Iuliani temporibus defensione innocentiae respirante, frangeretur
potentium tumor adsumpta licentia latius solitus euagari.
2. ob haec et similia concordi consensu dehortantibus multis, maximeque Modesto
praefecto praetorio regiorum arbitrio spadonum exposito, et subagreste ingenium
nullis uetustatis lectionibus expolitum coacto uultu fallente, et adserente,
quod infra imperiale columen causarum essent minutiae priuatarum, ille ad
humilitandam celsitudinem potestatis negotiorum examina spectanda instituta esse
arbitratus, ut monebat, abstinuit penitus, laxauitque rapinarum fores, quae
roborabantur in dies iudicum aduocatorumque prauitate sentientium paria, qui
tenuiorum negotia militaris rei rectoribus uel intra palatium ualidis
uenditantes, aut opes aut honores quaesiuere praeclaros.
3. Hanc professionem oratorum forensium politikes moriou eidolon, id est
ciuilitatis particulae umbram uel adulationis partem quartam esse definit
amplitudo Platonis, Epicurus autem kakotechnian nominans inter artes numerat
malas. Tisias suasionis opificem esse memorat adsentiente Leontino Gorgia.
4. quam a ueteribus ita determinatam orientalium quorundam uersutia ad usque
bonorum extulit odium, unde etiam retinaculis temporis praestituti frenatur.
ergo absolutis super eius indignitate paucis, quam in illis partibus agens
expertus sum, ad coeptorum cursum regrediar institutum.
5. Florebant elegantiae priscae patrociniis tribunalia, cum oratores concitae
facundiae, attenti studiis doctrinarum, ingenio fide copiis ornamentisque
dicendi pluribus eminebant, ut Demosthenes, quo dicturo concursus audiendi causa
ex tota Graecia fieri solitos monumentis Atticis continetur, et Callistratus,
quem nobilem illam super Oropo causam {qui locus in Euboea est} perorantem idem
Demosthenes Academia cum Platone relicta sectatus est: ut Hyperides et Aeschines
et Andocides et Dinarchus et Antiphon ille Rhamnusius, quem ob defensum negotium
omnium primum antiquitas prodidit accepisse mercedem.
6. nec minus apud Romanos Rutilii et Galbae et Scauri uita moribus
frugalitateque spectati et postea per uarias aeui sequentis aetates censorii et
consulares multi et triumphales, Crassi et Antonii et cum Philippis Scaeuolae
aliique numerosi post exercitus prosperrime ductos, post uictorias et tropaea
ciuilibus stipendiorum officiis floruerunt, laureasque fori speciosis
certaminibus occupantes summis gloriae honoribus fruebantur.
7. post quos excellentissimus omnium Cicero, orationis imperiosae fluminibus
saepe depressos aliquos iudiciorum eripiens flammis "non defendi homines sine
uituperatione fortasse posse, neglegenter defendi sine scelere non posse"
firmabat.
8. At nunc uidere est per eoos omnes tractus uiolenta et rapacissima genera
hominum per fora omnia uolitantium, et subsidentium diuites domus, ut Spartanos
canes aut Cretas, uestigia sagacius colligendo ad ipsa cubilia peruenire
causarum.
9. In his primus est coetus eorum, qui seminando diuersa iurgia per uadimonia
mille iactantur, uiduarum postes et orborum liminia deterentes, et aut inter
discordantes amicos aut propinquantes uel adfines, si simultatum leuia senserint
receptacula, odia struentes infesta : in quibus aetatis progressu non ut aliorum
uitia intepescunt, sed magis magisque roborantur: inter rapinas insatiabiles
inopes ad capiendam uersutis orationibus iudicum fidem, quorum nomen ex iustitia
natum est, sicam ingenii destringentes.
10. horum {obstinatione} libertatem temeritas, constantiam audacia praeceps,
eloquentiam inanis quaedam imitatur fluentia loquendi: quarum artium scaeuitate,
ut Tullius adseuerat, nefas est religionem decipi iudicantis. ait enim "cumque
nihil tam incorruptum esse debeat in re publica quam suffragium, quam sententia,
non intellego cur, qui ea pecunia corruperit, poena dignus sit: qui eloquentia,
laudem etiam ferat. mihi quidem hoc plus mali facere uidetur, qui oratione, quam
qui pretio iudicem corrumpit: quod pecunia corrumpere pudentem nemo potest,
dicendo potest".
11. Secundum est genus eorum, qui iuris professi scientiam, quam repugnantium
sibi legum aboleuere discidia, uelut uinculis ori inpositis reticentes, iugi
silentio umbrarum sunt similes propriarum. hi uelut fata natalicia
praemonstrantes aut Sibyllae oraculorum interpretes, uultus grauitate ad habitum
conposita tristiorem, ipsum quoque uenditant, quod oscitantur.
12. hi ut altius uideantur iura callere, Trebatium locuntur et Cascellium et
Alfenum et Auruncorum Sicanorumque iam diu leges ignotas, cum Euandri matre
abhinc saeculis obrutas multis. et si uoluntate matrem tuam finxeris occidisse,
multas tibi suffragari absolutionem lectiones reconditas pol}icentur, si te
senserint esse nummatum.
13. Tertius eorum est ordo, qui ut in professione turbulenta clarescant, ad
expugnandam ueritatem ora mercenaria procudentes, per prostitutas frontes
uilesque latratus, quo uelint, aditus sibi patefaciunt crebros: qui inter
sollicitudines iudicum per multa distentas inresolubili nexu uincientes negotia,
laborant, ut omnis quies litibus inplicetur, et nodosis quaestionibus de
industria iudicia circumscribunt, quae cum recte procedunt, delubra sunt
aequitatis: cum deprauantur, foueae fallaces et caecae: in quas si captus
ceciderit quisquam, non nisi per multa exiliet lustra, ad usque ipsas medullas
exsuctus.
14. Quartum atque postremum est genus inpudens, peruicax et indoctmn eorum, qui
cum inmature a litterariis eruperint ludis, per angulos ciuitatum discurrunt,
mimiambos non causarum remediis congrua commentantes, fores diuitum deterendo,
cenarum ciborumque aucupantes delicias exquisitas.
15. qui cum semel umbraticis lucris, et inhiandae undique pecuniae sese
dediderint, litigare frustra quoslibet innocentes hortantur, et ad defendendam
causam admissi, quod raro contingit, suscepti nomen et uim negotii sub ore
disceptatoris inter ipsos conflictuum articulos instruuntur, circumlocutionibus
indigestis ita scatentes, ut conluuionis taeterrimae audire existimes ululabili
clamore Thersiten.
16. cum autem ad inopiam muniendarum uenerint allegationum, ad effrenatam
deflectunt conuiciandi licentiam: quo nomine ob adsidua in personas honorabiles
probra diebus dictis aliquotiens sunt damnati, e quibus ita sunt rudes non nulli
ut numquam se codices habuisse meminerint.
17. et si in circulo doctorum auctoris ueteris inciclerit nomen, piscis aut
edulii peregrinum esse uocabulum arbitrantur: si uero aduena quisquam inusitatum
sibi antea Marcianum uerbo tenus quaesierit oratorem, omnes confestim Marcianos
appellari se fingunt.
18. nec iam fas ullum prae oculis habent, sed tamquam auaritiae uenundati et
usucapti, nihil praeter interminatam petendi licentiam norunt. et siquem semel
intra retia ceperint, cassibus mille inpedicant, per morborum simulationem
uicissim consulto cessantes: utque peruulgati iuris proferatur lectio uana,
septem uendibiles introitus praeparant, dilationum examina longissima
contexentes.
19. et cum nudatis litigatoribus dies cesserint et menses et anni, tandem
obtrita uetustate controuersia intromissa, ipsa capita splendoris ingressa alia
secum aduocatorum simulacra inducunt. cumque intra cancellorum uenerint saepta,
et agi coeperint alicuius fortunae uel salus, atque laborari debeat, ut ab
insonte gladius uel calamitosa detrimenta pellantur, conrugatis hinc inde
frontibus brachiisque histrionico gestu formatis, ut contionaria Gracchi fistula
post occipitium desit, consistitur altrinsecus diu: tandemque ex praemeditato
conludio per eum, qui est in uerba fidentior, suaue quoddam principium dicendi
exeritur, Cluentianae uel pro Ctesiphonte orationum aemula ornamenta promittens:
et in eam conclusionem cunctis finem cupientibus desinit, ut nondum se patroni
post speciem litis triennium editam causentur instructos, spatioque prorogati
temporis impetrato, quasi cum Antaeo uetere conluctati, perseueranter flagitant
pulueris periculosi mercedes.
20. Verum tamen haec cum ita sint, non desunt aduocatis incommoda plurima, parum
sustinenda recte uicturo. namque sellulariis quaestibus inescati, inter se
hostiliter dissident et erupta maledicendi ferocia, ut dictum est, multos
offendunt: quam tunc effutiunt cum commissarum sibi causarum infirmitatem
rationibus ualidis conuallare non possunt.
21. et iu dices patiuntur interdum doctos ex Philistionis aut Aesopi
cauillationibus, quam ex Aristidis illius Iusti uel Catonis disciplina
productos: qui aere graui mercati publicas potestates, ut creditores molesti
opes cuiusque modi fortunae rimantes, alienis gremiis excutiunt praedas.
22. ad ultimum id habet causidicina cum ceteris metuendum et graue, quod hoc
ingenitum est paene litigantibus cunctis, ut, cum iurgia mille casibus cadant,
accidentia secus in potestate esse existiment patronorum, et omnem certaminum
exitum isdem soleant adsignare, et non uitiis rerum aut iniquitati aliquotiens
disceptantium sed solis defensantibus irascantur. uerum unde huc declinauimus
reuertamur.
[30,5] V.
1. Pubescente iam uere Valentinianus a Treueris motus, per nota itinera gradu
celeri contendebat, eique regiones aduentanti, quas petebat, legatio Sarmatarum
offertur: pedibusque eius prostrata orabat pacifica prece, ut propitius ueniret
et lenis, nullius diri facinoris participes popularis suos inuenturus aut
conscios.
2. Quibus saepe eadem iterantibus, hactenus perpensa deliberatione respondit,
haec in locis, ubi dicuntur admissa, quaerenda uerissimis documentis et
uindicanda. cumque exinde Carnuntum Illyriorum oppidum introisset, desertum
quidem nunc et squalens sed ductori exercitus perquam oportunum, ubi fors copiam
dedisset aut ratio, e statione proxima reprimebat barbaricos adpetitus.
3. Et quamquam terrori cunctis erat, dum sperabatur ut acer et uehemens mox
iudices damnari iussurus, quorum perfidia uel secessione Pannoniarum nudatum est
latus: cum illuc uenisset, ita intepuit ut neque in Gabinii regis inquireret
necem neque inusta rei publicae uulnera, quo sinente uel agente segnius
euenissent, accuratius uestigaret: eo uidelicet more quo erat seuerus in
gregariis corrigendis, remissior erga maiores fortunas uel uerbis asperioribus
incessendas.
4. solum tamen incitato petebat odio Probum, numquam, ex quo eum uiderat, minari
desinens uel mitescens: cuius rei causae nec obscurae fuerunt nec leues. hic
praefecturam praetorio non tunc primitus nanctus, eamque multis atque utinam
probabilibus modis in longum proferre gestiens, non ut prosapiae suae claritudo
monebat, plus adulationi quam uerecundiae dedit.
5. contemplatus enim propositum principis, quaerendae undique pecuniae uias
absque iustormn iniustorumque discretione scrutantis, errantem non reducebat ad
aequitatis tramitem, ut saepe moderatores fecere tranquilli: sed ipse quoque
flexibilem sequebatur atque transuersum.
6. uncle graues obedientium casus, exitialia prouisorum nomina titulorum, iuxta
opulentas et tenues eneruatas succidere fortunas, argumentis aliis post
ualidioribus aliis, usu laedendi reperiente longaeuo. denique tributorum onera
uectigaliumque augmenta multiplicata, optimatum quosdam ultimorum metu
exagitatos mutare conpulerunt sedes, et flagitantium ministrorum amaritudine
quidam expressi, cum non suppeteret quod daretur, erant perpetui carcerum
inquilini: e quibus aliquos, cum uitae iam taederet et lucis, suspendiorum
exoptata remedia consumpserunt.
7. haec ita inlecebrosius atque inhumaniòs agi loquebatur quidem pertinax rumor,
Valentinianus uero tamquam auribus cera inlitis ignorabat, indifferenter quidem
lucrandi uel ex rebus minimis auidus, idque tantum cogitans quod offerebatur,
parsurus tamen fortasse Pannoniis, si haec ante ingemiscenda conpendia
conperisset, quae nimium sero tali didicit casu.
8. ad prouincialium residuorum exemplum etiam Epirotae acturos sibi gratias a
praefecto mittere conpulsi legatos, Iphiclem quendam philosophum, spectatum
robore pectoris hominem, adegere non sponte propria pergere ad id munus
implendum.
9. qui cum imperatorem uidisset, agnitus aduentusque sui causam interrogatus,
Graece respondit, atque ut philosophus ueritatis professor quaerente curatius
principe si hi, qui misere, ex animo bene sentiunt de praefecto, "gementes",
inquit "et inuiti".
10. quo ille uerbo tamquam telo perculsus, actus eius ut sagax bestia rimabatur,
genuino percunctando sermone, quos noscitabat: ubinam ille esset uerbi gratia
honore ante suos excellens et nomine, uel ille diues, aut alius ordinis primus.
cumque disceret perisse aliquem laqueo, abisse alium trans mare, consciuisse
sibi alium mortem, aut plumbo uita erepta extinctum, in inmensum excanduit,
urente irarum nutrimenta tunc officiorum magistro Leone - pro nefas - ipso
quoque praefecturam, ut e celsiore scopulo caderet, adfectante: quam si adeptus
rexisset, prae his, quae erat ausurus, administratio Probi ferebatur in caelum.
11. Agens itaque apud Carnuntum imperator per continuos tres menses aestiuos
arma parabat et alimenta, siqua fors secundasset, peruasurus oportune Quados,
tumultus atrocis auctores; in quo oppido Faustinus, filius sororis Viuentii
praefecti praetorio, notarius militans, Probo spectante negotium, carnificis
manu peremptus est post tormenta, uocatus in crimen, quod asinum occidisse
dicebatur ad usum artium secretarum, ut adserebant quidam urgentes, ut autem
aiebat ille, ad imbecillitatem firmandam fluentium capillorum.
12. alio quoque in eum perniciose conposito, quod petenti per iocum cuidam
Nigrino, ut eum notarium faceret, exclamauit ille hominem ridens "fac me
imperatorem, si id uolueris impetrare". hocque ludibrio inique interpretato et
Faustinus ipse et Nigrinus et alii sunt interfecti.
13. Praemisso igitur Merobaude cum militari peditum manu, quam regebat, ad
uastandos cremandosque barbaricos pagos, comite adiuncto Sebastiano,
Valentinianus Acincum propere castra commouit, nauigiisque ad repentinum casum
coniunctis, et contabulato celeri studio ponte, per partem aliam transiit in
Quados, speculantes quidem ex diruptis montibus eius aduentum, quo plerique
ancipites incertique accidentium cum suis caritatibus secesserunt: sed stupore
defixos cum in regionibus suis contra quam opinabantur augusta cernerent signa.
14. progressus ergo coacto gradu in quantum res tulit, iugulataque aetate
promiscua, quam etiam tum palantem subitus occupauit excursus, et tectis
conbustis redit cum incolumibus cunctis, quos duxerat secum, itidemque apud
Acincum moratus autumno praecipiti, per tractus conglaciari frigoribus adsuetos
commoda quaerebat hiberna, nullaque sedes idonea reperiri praeter Sabariam
poterat, quamuis eo inualidam tempore adsiduisque malis adflictam.
15. unde hoc etiam si magni intererat, paulisper sequestrato, inpigre motus,
peragrata fluminis ripa, castrisque praesidio conpetenti munitis atque
castellis, Bregitionem peruenit, ibique diu conpositum ad quietem principis
fatum sortem denuntiabat ei supremam prodigiis ingerentibus multis.
16. namque diebus ante paucissimis ruinas fortunarum indicantia celsarum, arsere
crinita sidera cometarum, quorum originem supra docuimus. ante apud Sirmium
repentino fragore nubium fulmen excussum, palatii et curiae partem incendit et
fori, et apud Sabariam eodem adhuc constituto, bubo culminibus regii lauacri
insidens occentansque funebria, nulla iacientium sagittas et lapides
contemplabili dextera cadere potuit, certatim licet ardenti studio petebatur.
17. item cum ab urbe praedicta tenderet ad procinctum, per portam uoluit, unde
introiit, exire, ut omen colligeret, quod cito remeabit ad Gallias. cumque locus
adgestis ruderibus neglectus purgatur, lapsam forem ferratam, quae exitum
obserauit, multitudo remouere non potuit uiribus magnis enisa, et dum frustra
tereret diem, coactus per aliam egressus est portam.
18. nocteque, quam lux eruptura eum uita secuta est, ut per quietem solet,
uidebat coniugem suam absentem sedere passis capillis, amictu squalenti
contectam: quam aestimari dabatur Fortunam eius esse cum taetro habitu iam
discessuram.
19. progressus deinde matutinus, contractiore uultu substristis cum eum oblatus
non susciperet equus, anteriores pedes praeter morem erigens in sublime, innata
feritate concitus, ut erat inmanis, dexteram stratoris militis iussit abscidi,
quae eum insilientem iumento pulsarat inconsulto: perissetque cruciabiliter
innocens iuuenis, ni tribunus stabuli Cerealis dirum nefas cum sui periculo
distulisset.
[30,6] VI.
1. Post haec Quadorum uenere legati, pacem cum praeteritorum oblitteratione
suppliciter obsecrantes, quam ut adipisci sine obstaculo possent, et tirocinium
et quaedam utilia rei Romanae pollicebantur.
2. quos quoniam suscipi placuit, et redire indutiis, quae poscebantur, indultis
- quippe eos uexari diutius nec ciborum inopia nec alienum tempus anni
patiebantur - in consistorium Aequitio suadente sunt intromissi. cumque membris
incuruatis starent metu debiles et praestricti, docere iussi, quae ferebant,
usitatas illas causationum species iurandi fidem addendo firmabant: nihil ex
communi mente procerum gentis delictum adseuerantes in nostros, sed per extimos
quosdam latrones amnique confines euenisse, quae inciuiliter gesta sunt, etiam
id quoque addendo, ut sufficiens ad facta purganda firmantes, quod munimentum
extrui coeptum nec iuste nec oportune, ad ferociam animos agrestes accendit.
3. ad haec imperator ira uehementi perculsus, et inter exordia respondendi
tumidior, increpabat uerborum obiurgatorio sonu nationem omnem ut beneficiorum
inmemorem et ingratam. paulatimque lenitus et ad molliora propensior, tamquam
ictus e caelo uitalique uia uoceque simul obstructa, suffectus igneo lamine
cernebatur; et repente cohibito sanguine, letali sudore perfusus, ne laberetur
spectantibus et uilibus, concursu ministrorum uitae secretioris ad conclaue
ductus est intimum.
4. ubi locatus in lecto, exiguas spiritus reliquias trahens, nondum intellegendi
minuto uigore, cunctos agnoscebat adstantes, quos cubicularii, nequis eum
necatum suspicaretur, celeritate maxima conrogarant. et quoniam uiscerum
flagrante conpage laxanda erat necessario uena, nullus inueniri potuit medicus
hanc ob causam, quod eos per uaria sparserat, curaturos militem pestilentiae
morbo temptatum.
5. unus tamen repertus, uenam eius iterum saepiusque pungendo, ne guttam quidem
cruoris elicere potuit, internis nimietate calorum ambustis, uel, ut quidam
existimabant, arefactis ideo membris, quod meatus aliqui, quos haemorrhoidas
nunc appellamus, obserati sunt gelidis frigoribus concrustati.
6. sensit inmensa ui quadam urgente morborum, ultimae necessitatis adesse
praescripta, dicereque conatus aliqua uel mandare, ut singultus ilia crebrius
pulsans, stridorque dentium et brachiorum motus uelut caestibus dimicantium
indicabat, iam superatus liuentibusque maculis interfusus, animam diu
conluctatam efflauit, aetatis quinquagesimo anno et quinto, imperii, minus
centum dies, secundo et decimo.
[30,7] VII.
1. Replicare nunc est oportunum, ut aliquotiens fecimus, et ab ortu primigenio
patris huiusce principis ad usque ipsius obitum actus eius discurrere per
epilogos breuis, nec uitiorum praetermisso discrimine uel bonorum, quae
potestatis amplitudo monstrauit, nudare solita semper animorum interna.
2. Natus apud Cibalas Pannoniae oppidum Gratianus maior ignobili stirpe,
cognominatus est a pueritia prima Funa rius ea re, quod nondum adultus uenalem
circumferens funem, quinque militibus eum rapere studio magno conatis nequaquam
cessit: aemulatus Crotoniaten Milonem, cui mala saepe cohaerenter laeua manu
retinenti uel dextra, nulla umquam uirium fortitudo abstraxit.
3. ob ergo ualidi corporis robur, et peritiam militum more luctandi notior
multis, post dignitatem protectoris atque tribuni comes praefuit rei castrensi
per Africam, unde furtorum suspicione contactus digressusque, multo postea pari
potestate Brittannum rexit exercitum, tandemque honeste sacramento solutus
reuertit ad larem, et agens procul a strepitu, multatione bonorum adflictus est
a Constantio hoc nomine, quod ciuili flagrante discordia, hospitio dicebatur
suscepisse Magnentium, per agrum suum ad proposita festinantem.
4. Cuius meritis Valentinianus ab ineunte adulescentia commendabilis, contextu
suarum quoque suffragante uirtutum, indutibus imperatoriae maiestatis apud
Nicaeam ornatus, in Augustum collegium fratrem Valentem adsciuit, ut germanitate
ita concordia sibi iunctissimum, inter probra medium et praecipua, quae loco
docebimus conpetenti.
5. igitur Valentinianus post periculorum molestias plures, dum esset priuatus,
emensas, inperitare exorsus, arces prope flumina sitas et urbes, et Gallias
petit Alamannicis patentes excursibus, reuiuiscentibus erectius cognito
principis Iuliani interitu, quem post Constantem solum omnium formidabant.
6. ideo autem etiam Valentinianus merito timebatur, quod auxit et exercitus
ualido supplemento, et utrubique Rhenum celsioribus castris muniuit atque
castellis, ne latere usquam hostis ad nostra se proripiens possit.
7. Utque multa praetereamus, quae egit moderatoris auctoritate fundati, quaeque
per se uel duces correxit industrios : post Gratianum filium in societatem suae
potestatis adsumptum, Vithicabium regem Alamannorum Vadomario genitum,
adulescentem in flore primo genarum, nationes ad tumultus cientem et bella,
clam, quia non potuit aperte, confodit: et Alamannis congressus prope Solicinium
locum, ubi insidiis paene perierat circumuentus, ad exitium ultimum delere
potuit uniuersos, ni paucos uelox effugium tenebris amendasset.
8. Inter haec tamen caute gesta, iam conuersos ad metuendam rabiem Saxonas,
semper quolibet inexplorato ruentes, delatosque tunc ad terrestres tractus,
quorum spoliis paene redierant locupletes, malefido quidem sed utili commento
peremit, praeda raptoribus ui fractis excussa.
9. Itidemque Brittannos, cateruas superfusorum ostium non ferentes, spe meliorum
adsumpta, in libertatem et quietem restituit placidam, nullo paene redire
permisso grassatorum ad sua.
10. Efficacia pari Valentinum quoque Pannonium exulem, per has prouincias
molientem otium turbare commune, antequam negotium efferuescat, oppressit.
Africam deinde malo repentino perturbatam discriminibus magnis exemit, cum
uoraces militarium fastus ferre nequiens Firmus, ad omnes dissensionum motus
perflabiles gentes Mauricas concitasset. Similique fortitudine clades
ingemiscendas Illyrici uindicasset, ni morte praeuentus reliquisset rem seriam
inperfectam.
11. Ac licet opera praestabilium ducum haec, quae rettulimus, consummata sunt:
tamen ipsum quoque satis constat ut erat expeditae mentis usuque castrensis
negotii diuturno firmatus, egisse conplura : inter quae illud elucere clarius
potuit, si Macrianum regem ea tempestate terribilem, uiuum capere potuisset, ut
industria magna temptarat, postquam eum euasisse Burgundios, quos ipse admouerat
Alamannis, maerens didicisset et tristis.
[30,8] VIII.
1. Haec super actibus principis breui sunt textu percursa: nunc confisi, quod
nec metu nec adulandi foeditate constricta posteritas, incorrupta praeteritorum
solet esse spectatrix, summatim eius numerabimus uitia, post et bene merita
narraturi.
2. adsimulauit non numquam clementiae speciem cum esset in acerbitatem naturae
calore propensior, oblitus profecto quod regenti imperium omnia nimia uelut
praerupti scopuli sunt deuitanda.
3. nec enim usquam reperitur miti cohercitione contentus sed aliquotiens
quaestiones multiplicari iussisse cruentas, post interrogationes funestas non
nullis ad usque discrimina uitae uexatis: et ita erat effusior ad nocendum ut
nullum aliquando damnatorum capitis eriperet morte subscriptionis elogio leni,
cum id etiam principes interdum fecere saeuissimi.
4. atquin potuit exempla multa contueri maiorum et imitari peregrina atque
interna humanitatis et pietatis, quas sapientes consanguineas uirtutum esse
definiunt bonas. e quibus haec sufficiet poni. Artaxerxes Persarum ille rex
potentissimus, quem Macrochira membri unius longitudo commemorauit, suppliciorum
uarietates, quas natio semper exercuit cruda, lenitate genuina castigans, tiaras
ad uicem capitum quibusdam noxiis amputabat: et ne secaret aures more regio pro
delictis, ex galeris fila pendentia praecidebat: quae temperantia morum ita
tolerabilem eum fecit et uerecundum, ut adnitentibus cunctis multos et mirabiles
actus impleret Graecis scriptoribus celebratos.
5. Praenestino praetore, qui bello quodam Samnitico properare iussus ad
praesidium uenerat segnius, ad crimen diluendum exhibito Papinus Cursor ea
tempestate dictator securem per lictorem expediri, homineque abiecta purgandi se
fiducia stupefacto, uisum prope fruticem iussit abscidi: hocque ioci genere
castigatum eum absoluit, non ideo contemptus, ut qui bella diuturna per se
superauit et grauia, solus ad resistendum aptus Alexandro Magno, si calcasset
Italiam, aestimatus.
6. haec forsitan Valentinianus ignorans minimeque reputans adflicti solacia
status semper esse lenitudinem principum, poenas per ignes augebat et gladios:
quod ultimum in aduersis rebus remedium pietas reperitur animorum, ut Isocratis
memorat pulchritudo: cuius uox est perpetua docentis, ignosci debere interdum
armis superato rectori, quam iustum quid sit ignoranti.
7. unde motum existimo Tullium praeclare pronuntiasse, cum defenderet Oppium "et
enim multum posse ad salutem alterius, honori multis; parum potuisse ad exitium,
probro nemini umquam fuit".
8. Auiditas plus habendi sine honesti prauique differentia, et indagandi
quaestus uarios per alienae uitae naufragia exundauit in hoc principe
flagrantius adulescens. quam quidam praetendentes imperatorem Aurelianum purgare
temptabant, id adfirmando quod, ut ille post Gallienum et lamentabilis rei
publicae casus exinanito aerario torrentis ritu ferebatur in diuites, ita hic
quoque post procinctus Parthici clades magnitudine indigens inpensarum, ut
militi supplementa suppeterent et inpendium, crudelitati cupiditatem opes nimias
congerendi miscebat: dissimulans scire quod sunt aliqua, quae fieri non oportet,
etiam si licet, Themistoclis illius ueteris dissimilis, qui cum post pugnam
agminaque deleta Persarum licenter obambulans, armillas aureas uidisset humi
proiectas et torquem "tolle" inquit "haec" ad comitum quendam prope adstantem
uersus quia Themistocles non es, quodlibet spernens in duce magnanimo lucrum....
9. huius exempla continentiae similia plurima in Romanis exuberant ducibus :
quibus omissis quoniam non sunt perfectae uirtutis indicia - nec enim aliena non
rapere laudis est - unum ex multis constans innocentiae uulgi ueteris specimen
ponam. cum proscriptorum locupletes domus diripiendas Romanae plebi Marius
dedisset et Cinna, uulgi rudes animi sed humana soliti respectare, alienis
laboribus pepercerunt, ut nullus egens reperiretur aut infimus qui de ciuili
luctu fructum contrectare pateretur sibi concessum.
10. Inuidia praeter haec ante dictus medullitus urebatur et sciens pleraque
uitiorum imitari solere uirtutes, memorabat adsidue liuorem seueritatis rectae
potestatis esse {inuidiam} sociam. utque sunt dignitatum apices maximi, licere
sibi cuncta existimantes, et ad supplicandum contrarios exturbandosque meliores
pronius inclinati, bene uestitos oderat et eruditos et opulentos et nobiles: et
fortibus detra hebat, ut solus uideretur bonis artibus eminere, quo uitio
exarsisse principem legimus Hadrianum.
11. Arguebat hic idem princeps timidos saepius, maculosos tales appellans et
sordidos et intra sortem humilem amendandos, ad pauores inritos aliquotiens
abiectius pallens et, quod nusquam erat, ima mente formidans.
12 quo intellecto magister officiorum Remigius cum eum ex incidentibus ira
feruere sentiret, fieri motus quosdam barbaricos inter alia subserebat: hocque
ille audito, quia timore mox frangebatur, ut Antoninus Pius erat serenus et
clemens.
13. iudices numquam consulto malignos elegit, sed si semel promotos agere
didicit inmaniter, Lycurgos inuenisse praedicabat et Cassios, columina iustitiae
prisca, scribensque hortabatur adsidue ut noxas uel leues acerbius uindicarent.
14. nec adflictis, si fors ingruisset inferior, erat ullum in principis
benignitate perfugium, quod semper ut agitato mari iactatis portus patuit
exoptatus. finis enim iusti imperii, ut sapientes docent, utilitas obedientium
aestimatur et salus.
[30,9] IX.
1. Consentaneum est uenire post haec ad eius actus sequendos recte sentientibus
et probandos: cum quibus si reliqua temperasset, uixerat ut Traianus et Marcus.
in prouinciales admodum parcus, tributorum ubique molliens sarcinas ': oppidorum
et limitum conditor tempestiuus: militaris disciplinae censor eximius, in hoc
tantum deerrans quod, cum gregariorum etiam leuia puniret errata, potiorum ducum
flagitia progredi sinebat in maius, ad querelas in eos motas aliquotiens
obsurdescens: unde Brittannici strepitus et Africanae clades et uastitas emersit
Illyrici.
2. Omni pudicitiae cultu domi castus et foris, nullo contagio conscientiae
uiolatus obscenae, nihil incestum: hancque ob causam tamquam retinaculis
petulantiam frenarat aulae regalis, quod custodire facile potuit,
necessitudinibus suis nihil indulgens, quas aut in otio reprimebat aut
mediocriter honorauit absque fratre, quem temporis conpulsus angustiis in
amplitudinis suae societatem adsumpsit.
3. Scrupulosus in deferendis potestatibus celsis nec imperante eo prouinciam
nummularius rexit aut administratio uenundata, nisi inter initia ut solent
occupationis spe uel inpunitatis quaedam scelesta committi.
4. Ad inferenda propulsandaque bella sollertissimus, cautus, aestu Martii
pulueris induratus, boni prauique suasor et desuasor admodum prudens, militaris
rei ordinum scrutantissimus: scribens decore, uenusteque pingens et fingens et
nouorum inuentor armorum: memoria sermoneque incitato quidem sed raro, facundiae
proximo uigens, amator munditiarum laetusque non profusis epulis sed excultis.
5. Postremo hoc moderamine principatus inclaruit quod inter religionum
diuersitates medius stetit nec quemquam inquietauit neque, ut hoc coleretur,
imperauit aut illud: nec interdictis minacibus subiectorum ceruicem ad id, quod
ipse coluit, inclinabat, sed intemeratas reliquit has partes ut repperit.
6. Corpus eius lacertosum et ualidum, capilli fulgor colorisque nitor, cum
oculis caesiis semper obliquum intuentis et toruum, atque pulchritudo staturae
liniamentorumque recta conpago maiestatis regiae decus implebat.
[30,10] X.
1. Post conclamata imperatoris suprema corpusque curatum ad sepulturam, ut
missum Constantinopolim inter diuorum reliquias humaretur, suspenso instante
procinctu anceps rei timebatur euentus cohortibus Gallicanis, quae, non semper
dicatae legitimorum principum fidei uelut imperiorum arbitrae, ausurae nouum
quoddam in tempore sperabantur: hoc temptandae nouitati res adiuuante quod
gestorum ignarus etiam tum Gratianus agebat tum apud Treueros, ubi profecturus
eum morari disposuerat pater.
2. cum negotium in his esset angustiis et tamquam in eadem naui futuri
periculorum, si accidissent, participes, omnes eadem formidarent: sedit summatum
consilio, auulso ponte, quem compaginarat ante necessitas, inuadens terras
hostilis, ut superstitis Valentiniani mandato Merobaudes protinus acciretur.
3. hocque ille ut erat sollertis ingenii, quod euenerat ratus, aut forte doctus
ab eo, per quem uocabatur, rupturum concordiae iura Gallicanum militem
suspicatus, missam ad se tesseram finxit redeundi cum eo ad obseruandas Rheni
ripas quasi furore barbarico crudescente: utque erat secrete mandatum,
Sebastianum principis adhuc ignorantem excessum longius amendauit, quietum
quidem uirum et placidum sed militari fauore sublatum, ideo maxime tunc
cauendum.
4. Reuerso itaque Merobaude, altiore cura prospectum, expedito consilio
Valentinianus puer defuncti filius tum quadrimus, uocaretur in imperium
cooptandus, centesimo lapide disparatus degensque cum Iustina matre in uilla,
quam Murocinctam appellant.
5. hocque concinenti omnium sententia confirmato Cerealis auunculus eius ocius
missus eundem puerum lectica inpositum duxit in castra sextoque die post
parentis obitum imperator legitime declaratus Augustus nuncupatur more sollemni.
6. et licet cum haec agerentur, Gratianum indigne laturum existimantes absque
sui permissu principem alium institutum, postea metus sollicitudine discussa
uixere securius, quod ille, ut erat beniuolus et peritus, consanguineum pietate
nimia dilexit et educauit.
|
