[31,0] LIBER XXXI.
[31,1] I.
1. Interea et Fortunae uolucris rota, aduersa prosperis semper alternans,
Bellonam furiis in societatem adscitis armabat maestosque transtulit ad orientem
euentus, quos aduentare praesagiorum fides clara monebat et portentorum.
2. post multa enim, quae uates auguresque praedixere ueridice, resultabant canes
ululantibus lupis, et querulum quoddam nocturnae uolucres tinniebant et flebile,
et squalidi solis exortus hebetabant matutinos diei candores, et Antiochiae per
rixas tumultusque uulgares id in consuetudinem uenerat, ut quisquis uim se pati
existimaret "uiuus ardeat Valens" licentius clamitaret, uocesque praeconum
audiebantur adsidue mandantium congeri ligna ad Valentini lauacri succensionem,
studio ipsius principis conditi.
3. quae hunc illi inpendere exitum uitae modo non aperte loquendo monstrabant.
super his laruale simulacrum Armeniae regis et miserabiles umbrae paulo ante in
negotio Theodori caesorum per quietem stridendo carmina quaedam nimium horrenda
multos diris terroribus agitabant.
4. uaccula gurgulione consecto exanimis uisa est iacens, cuius mors publicorum
funerum aerumnas indicabat amplas et peruulgatas. denique cum Chalcedonos
subuerterentur ueteres muri, ut apud Constantinopolim aedificaretur lauacrum,
ordine resoluto saxorum in quadrato lapide, qui structura latebat in media, hi
Graeci uersus incisi reperti sunt, futura plene pandentes:
5. g-All'hopotan g-nymphai g-droserai g-kata g-asty g-choreiei g-terpomenai g-strophoontai
g-eustrepheas g-kat'agyias g-kai g-teichos g-loutroio g-polystonon g-essetai g-alkar, g-de g-tote
g-myria g-phyla g-polyspereon g-anthropon g-Istrou g-kallirooio g-poron g-peraonta g-syn g-aichme,
g-kai g-Skythiken g-olesei g-choren g-kai g-Mysida g-gaian, g-Paionies g-d'epibanta g-syn g-elpisi
g-mainomeneisin g-autou g-kai g-biotoio g-telos g-kai g-deris g-ephexei.
[31,2] II.
1. Totius autem sementem exitii et cladum originem diuersarum, quas Martius
furor incendio solito miscendo cuncta conciuit, hanc conperimus causam. Hunorum
gens monumentis ueteribus leuiter nota ultra paludes Maeoticas glacialem oceanum
accolens, omnem modum feritatis excedit.
2. ubi quoniam ab ipsis nascendi primitiis infantum ferro sulcantur altius
genae, ut pilorum uigor tempestiuus emergens conrugatis cicatricibus hebetetur,
senescunt imberbes absque ulla uenustate, spadonibus similes, conpactis omnes
firmisque membris et opimis ceruicibus, prodigiosae formae et pauendi, ut
bipedes existimes bestias uel quales in conmarginandis pontibus effigiati
stipites dolantur incompte.
3. in hominum autem figura licet insuaui ita uisi sunt asperi, ut neque igni
neque saporatis indigeant cibis sed radicibus herbarum agrestium et semicruda
cuiusuis pecoris carne uescantur, quam inter femora sua equorumque terga
subsertam fotu calefaciunt breui.
4. aedificiis nullis umquam tecti sed haec uelut ab usu communi discreta
sepulcra declinant. nec enim apud eos uel arundine fastigatum reperiri tugurium
potest. sed uagi montes peragrantes et siluas, pruinas famem sitimque perferre
ab incunabulis adsuescunt. peregre tecta nisi adigente maxima necessitate non
subeunt: nec enim apud eos securos existimant esse sub tectis...
5. indumentis operiuntur linteis uel ex pellibus siluestrium murum
consarcinatis, nec alia illis domestica uestis est, alia forensis. sed semel
obsoleti coloris tunica collo inserta non ante deponitur aut mutatur quam
diuturna carie in pannulos defluxerit defrustata.
6. galeris incuruis capita tegunt, hirsuta crura coriis muniendis haedinis,
eorumque calcei formulis nullis aptati uetant incedere gressibus liberis. qua
causa ad pedestres parum adcommodati sunt pugnas, uerum equis prope adfixi,
duris quidem sed deformibus, et muliebriter isdem non numquam insidentes
funguntur muneribus consuetis. ex ipsis quiuis in hac natione pernox et perdius
emit et uendit, cibumque sumit et potum, et inclinatus ceruici angustae iumenti
in altum soporem ad usque uarietatem effunditur somniorum.
7. et deliberatione super rebus proposita seriis, hoc habitu omnes in commune
consultant. aguntur autem nulla seueritate regali sed tumultuario primatum ductu
contenti perrumpunt quicquid inciderit.
8. et pugnant non numquam lacessiti sed ineuntes proelia cuneatim uariis uocibus
sonantibus toruum. utque ad pernicitatem sunt leues et repentini, ita subito de
industria dispersi uigescunt, et inconposita acie cum caede uasta discurrunt,
nec inuadentes uallum nec castra inimica pilantes prae nimia rapiditate
cernuntur.
9. eoque omnium acerrimos facile dixeris bellatores, quod procul missilibus
telis, acutis ossibus pro spiculorum acumine arte mira coagmentatis, et
distantia percursa comminus ferro sine sui respectu confligunt, hostisque, dum
mucronum noxias obseruant, contortis laciniis inligant, ut laqueatis
resistentium membris equitandi uel gradiendi adimant facultatem.
10. nemo apud eos arat nec stiuam aliquando contingit. omnes enim sine sedibus
fixis, absque lare uel lege aut uictu stabili dispalantur, semper fugientium
similes, cum carpentis, in quibus habitant: ubi coniuges taetra illis uestimenta
contexunt et coeunt cmn maritis et pariunt et ad usque pubertatem nutriunt
pueros. nullusque apud eos interrogatus respondere, unde oritur, potest, alibi
conceptus, natusque procul, et longius educatus.
11. per indutias infidi inconstantes ad omnem auram incidentis spei nouae
perquam mobiles, totum furori incitatissimo tribuentes. inconsultorum animalium
ritu, quid honestum inhonestumue sit penitus ignorantes, flexiloqui et obscuri,
nullius religionis uel superstitionis reuerentia aliquando districti, auri
cupidine inmensa flagrantes, adeo permutabiles et irasci faciles ut eodem
aliquotiens die a sociis nullo inritante saepe desciscant, itidemque
propitientur nemine leniente.
12. Hoc expeditum indomitumque hominum genus, externa praedandi auiditate
flagrans inmani, per rapinas, finitimorum grassatum et caedes ad usque Halanos
peruenit, ueteres Massagetas, qui unde sint uel quas incolant terras - quoniam
huc res prolapsa est - consentaneum est demonstrare, geographica perplexitate
monstrata, quae diu multa indagans acute et uaria, tandem repperit ueritatis
interna- ---.
13. Abundans Hister aduenarum magnitudine fluenti Sauromatas praetermeat ad
usque amnem Tanaim pertinentes, qui Asiam terminat ab Europa. hoc transito in
inmensum extentas Scythiae solitudines Halani inhabitant, ex montium
appellatione cognominati, paulatimque nationes conterminas crebritate
uictoriarum adtritas ad gentilitatem sui uocabuli traxerunt, ut Persae.
14. inter hos Nerui mediterranea incolunt loca, uicini uerticibus celsis, quos
praeruptos geluque torpentes aquilones adstringunt. post quos Vidini sunt et
Geloni perquam feri, qui detractis peremptorum hostium cutibus indumenta sibi,
equisque tegmina conficiunt bellatoria. Gelonis Agathyrsi conlimitant,
interstincti colore caeruleo corpora simul et crines, et humiles quidem minutis
atque raris, nobiles uero latis, fucatis et densioribus notis.
15. post hos Melanchlaenas et Anthropophagos palari accepimus per diuersa,
humanis corporibus uictitantes, quibus ob haec alimenta nefanda desertis
finitimi omnes longa petiere terrarum. ideoque plaga omnis orienti aestiuo
obiecta usque dum uenitur ad Seras, inhabitabilis mansit.
16. parte alia prope Amazonum sedes Halani sunt orienti adclines, diffusi per
populosas gentes et amplas, Asiaticos uergentes in tractus, quas dilatari ad
usque Gangen accepi fluium intersecantem terras Indorum, mareque inundantem
australe.
17. Bipertiti per utramque mundi plagam Halani - quorum gentes uarias nunc
recensere non refert - licet dirempti spatiis longis, per pagos ut Nomades
uagantur inmensos, aeui tamen progressu ad unum concessere uocabulum et summatim
omnes Halani cognominantur ob mores et modum efferatum uiuendi eandemque
armaturam.
18. nec enim ulla sunt illisce tuguria aut uersandi uomeris cura, sed carne et
copia uictitant lactis, plaustris supersidentes, quae operimentis curuatis
corticum per solitudines conferunt sine fine distentas. cumque ad graminea
uenerint, in orbiculatam figuram locatis sarracis ferino ritu uescuntur,
absumptisque pabulis, uelut carpentis ciuitates inpositas uehunt, maresque supra
cum feminis coeunt et nascuntur in his et educantur infantes, et habitacula sunt
haec illis perpetua, et quocumque ierint, illic genuinum exi stimant larem.
19. armenta prae se agentes cum gregibus pascunt, maximeque equini pecoris est
eis sollicitior cura. ibi campi semper herbescunt, intersitis pomiferis locis:
atque ideo transeuntes quolibet, nec alimentis nec pabulis indigent, quod
efficit umectum solum et crebri fluminum praetermeantium cursus.
20. omnis igitur aetas et sexus inbellis circa uehicula ipsa uersatur, muniisque
distringitur mollibus: iuuentus uero equitandi usu a prima pueritia coalescens,
incedere pedibus existimat uile, et omnes multiplici disciplina prudentes sunt
bellatores. unde etiam Persae, qui sunt originitus Scythae, pugnandi sunt
peritissimi.
21. Proceri autem Halani paene sunt omnes et pulchri, crinibus mediocriter
flauis, oculorum temperata toruitate terribiles et armorum leuitate ueloces,
Hunisque per omnia suppares uerum uictu mitiores et cultu, latrocinando et
uenando ad usque Maeotica stagna et Cimmerium Bosporum, itidemque Armenios
discurrentes et Mediam.
22. utque hominibus quietis et placidis otium est uoluptabile, ita illos
pericula iuuant et bella. iudicatur ibi beatus qui in proelio profuderit animam,
senescentes enim et fortuitis mortibus mundo digressos ut degeneres et ignauos
conuiciis atrocibus insectantur, nec quicquam est quod elatius iactent quam
homine quolibet occiso, proque exuuiis gloriosis interfectorum auulsis capitibus
detractas pelles pro phaleris iumentis accommodant bellatoriis.
23. nec templum apud eos uisitur aut delubrum, ne tugurium quidem culmo tectum
cerni usquam potest, sed gladius barbarico ritu humi figitur nudus, eumque ut
Martem, regionum, quas circumcircant, praesulem uerecundius colunt.
24. futura miro praesagiunt modo. nam rectiores uirgas uimineas colligentes,
easque cum incantamentis quibusdam secretis praestituto tempore discernentes,
aperte quid portendatur norunt.
25. seruitus quid sit ignorabant, omnes generoso semine procreati, iudicesque
etiam nunc eligunt diuturno bellandi usu spectatos. sed ad reliqua textus
propositi reuertamur.
[31,3] III.
1. Igitur Huni peruasis Halanorum regionibus quos Greuthungis confines Tanaitas
consuetudo nominauit, interfectisque multis et spoliatis, reliquos sibi
concordandi fide pacta iunxerunt, eisque adiuti confidentius Ermenrichi late
patentes et uberes pagos repentino impetu perruperunt, bellicosissimi regis et
per multa uariaque fortiter facta uicinis nationibus formidati.
2. qui ui subitae procellae perculsus quamuis manere fundatus et stabilis diu
conatus est, inpendentium tamen diritatem augente uulgatius fama, magnorum
discriminum metum uoluntaria morte sedauit.
3. cuius post obitum rex Vithimiris creatus restitit aliquantisper Halanis,
Hunis aliis fretus, quos mercede sociauerat partibus suis. uerum post multas,
quas pertulit clades, animam effudit in proelio, ui superatus armorum. cuius
parui filii Viderichi nomine curam susceptam Alatheus tuebatur et Saphrax, duces
exerciti et firmitate pectorum noti, qui cum tempore arto praeuenti abiecissent
fiduciam repugnandi, cautius discedentes ad amnem Danastium peruenerunt, inter
Histrum et Borysthenem per camporum ampla spatia diffluentem.
4. haec ita praeter spem accidisse doctus Athanarichus Theruingorum iudex - in
quem, ut ante relatum est, ob auxilia missa Procopio dudum Valens commouerat
signa - stare gradu fixo temptabat, surrecturus in uires, si ipse quoque
lacesseretur, ut ceteri.
5. castris denique prope Danasti margines ac Greuthungorum uallem longius
oportune metatis, Munderichum ducem postea limitis per Arabiam, cum Lagarimano
et optimatibus aliis ad usque uicensimmn lapidem misit, hostium speculaturos
aduentum, ipse aciem nullo turbante interim struens.
6. uerum longe aliter, quam rebatur, euenit. Huni enim, ut sunt in coniectura
sagaces, multitudinem esse longius aliquam suspicati, praetermissis quos
uiderant, in quietem tamquam nullo obstante conpositis, rumpente noctis tenebras
luna uado fluminis penetrato, id quod erat potissimum elegerunt, et ueriti ne
praecursorius index procul agentes absterreat, Athanaricum ipsum ictu petiuere
ueloci.
7. eumque stupentem ad impetum primum, amissis quibusdam suorum, coegerunt ad
effugia properare montium praeruptorum. qua rei nouitate maioreque uenturi
pauore constrictus, a superciliis Gerasi fluminis ad usque Danubium Taifalorum
terras praestringens, muros altius erigebat: hac lorica diligentia celeri
consummata, in tuto locandam securitatem suam existimans et salutem.
8. dumque efficax opera suscitatur, Huni passibus eum citis urgebant et iam
oppresserant aduentantes, ni grauati praedarum onere destitissent. Fama tamen
late serpente per Gothorum reliquas gentes, quod inuisitatum antehac hominum
genus modo niuium ut turbo montibus celsis, ex abdito sinu coortum adposita
quaeque conuellit et corrumpit: populi pars maior, quae Athanaricum attenuata
necessariorum penuria deseruerat, quaeritabat domicilium remotum ab omni notitia
barbarorum, diuque deliberans, quas eligeret sedes, cogitauit Thraciae
receptaculum gemina ratione sibi conueniens, quod et caespitis est feracissimi
et amplitudine fluentorum Histri distinguitur ab aruis, patentibus iam peregrini
fulminibus Martis: hoc quoque idem residui uelut mente cogitauere communi.
[31,4] IV.
1. Itaque duce Alauiuo ripas occupauere Danubii, missisque oratoribus ad
Valentem, suscipi se humili prece poscebant, et quiete uicturos se pollicentes
et daturos, si res flagitasset, auxilia.
2. dum aguntur haec in externis, nouos maioresque solitis casus uersare gentes
arctoas, rumores terribiles diffuderunt: per omne, quicquid ad Pontum a
Marcomannis praetenditur et Quadis, multitudinem barbaram abditarum nationum ui
subita sedibus pulsam circa flumen Histrum uagari cum caritatibus suis
disseminantes.
3. quae res aspernanter a nostris inter initia ipsa accepta est hanc ob causam,
quod illis tractibus non nisi peracta aut sopita audiri procul agentibus
consueuerant bella.
4. uerum pubescente iam fide gestorum, cui robur aduentus gentilium addiderat
legatorum, precibus et obtestatione petentium citra flumen suscipi plebem
extorrem: negotium laetitiae fuit potius quam timori, eruditis adulatoribus in
maius fortunam principis extollentibus, quod ex ultimis terris tot tirocinia
trahens ei nec opinanti offerret ut conlatis in unum suis et alienigenis uiribus
inuictum haberet exercitum, et pro militari supplemento, quod prouinciatim
annuum pendebatur, thesauris accederet auri cumulus magnus.
5. hacque spe mittuntur diuersi, qui cum uehiculis plebem transferant
truculentam. et nauabatur opera diligens nequi Romanam rem euersurus
relinqueretur, l uel quassatus morbo letali. proinde permissu imperatoris
transeundi Danubium copiam colendique adepti Thraciae partes, transfretabantur
in dies et noctes, nauibus ratibusque et cauatis arborum alueis agminatim
inpositi, atque per amnem longe omnium difficillimum imbriumque crebritate tunc
auctum ob densitatem nimiam contra ictus aquarum nitentes quidam et natare
conati, hausti sunt plures.
6. Ita turbido instantium studio orbis Romani pernicies ducebatur. illud sane
neque obscurum est neque incertum, infaustos transuehendi barbaram plebem
ministros, numerum eius conprehendere calculo saepe temptantes, conquieuisse
frustratos, "quem qui scire uelit" ut eminentissimus memorat uates "Libyci uelit
aequoris idem discere, quam multae zephyro truduntur harenae." reuiuiscant
tandem memoriae ueteres, Medicas acies ductantes ad Graeciam: quae ductum
Hellesponti occupanteset discidio quodam fabrili maris, litus montanum pede
quaesitum exponunt et turmatim apud Doriscum exercitus recensitos, concordante
omni posteritate ut fabulosae sunt lectae.
8. nam postquam innumerae gentium multitudines per prouinciascircumfusae,
pandentesque se in spatia ampla camporum, regiones omnes et cuncta oppleuere
montium iuga, fides quoque uetustatis recenti documento firmata est. et primus
cum Alauiuo suscipitur Fritigernus, quibus et alimenta pro tempore et subigendos
agros tribui statuerat imperator.
9. Per id tempus nostri limitis reseratis obicibus atque, ut Aetnaeas fauillas
armatorum agmina diffundente barbaria, cum difficiles necessitatum articuli
correctores rei militaris poscerent aliquos claritudine gestarum rerum
notissimos: quasi laeuo quodam numine deligente in unum quaesiti potestatibus
praefuere castrensibus homines maculosi: quibus Lupicinus antistabat et Maximus,
alter per Thracias comes, dux alter exitiosus, ambo aemulae temeritatis.
10. quorum insidiatrix auiditas materia malorum omnium fuit. nam - ut alia
omittamus, quae memorati uel certe sinentibus isdem alii perditis rationibus in
commeantes peregrinos adhuc innoxios deliquerunt - illud dicetur, quod nec apud
sui periculi iudices absoluere ulla poterat uenia, triste et inauditum.
11. cum traducti barbari uictus inopia uexarentur, turpe commercium duces
inuisissimi agitarunt, et quantos undique insatiabilitas colligere potuit canes,
pro singulis dederunt mancipiis, inter quae et filii ducti sunt optimatum.
12. Per hos dies interea etiam Vithericus Greuthungorum rex cum Alatheo et
Saphrace, quorum arbitrio regebatur, itemque Farnobio propinquans Histri
marginibus, ut simili susciperetur humanitate obsecrauit imperatorem legatis
propere missis.
13. quibus, ut communi rei conducere uidebatur, repudiatis, et quid capesserent
anxiis, Athanarichus paria pertimescens abscessit, memor, Valentem dudum cum
foederaretur concordia despexisse, adfirmantem se religione deuinctum, ne
calcaret solum aliquando Romanum, hacque causatione principem firmare pacem in
medio flumine coegisse. quam simultatem ueritus ut adhuc durantem, ad
Caucalandensem locum altitudine siluarum inaccessum et montium cum suis omnibus
declinauit, Sarmatis inde extrusis.
[31,5] V.
1. At uero Theruingi iam dudum transire permissi prope ripas etiam tum
uagabantur, duplici inpedimento adstricti, quod ducum dissimulatione perniciosa
nec uictui congruis sunt adiuti, et tenebantur consulto nefandis nundinandi
commerciis.
2. quo intellecto ad perfidiam instantium malorum subsidium uertendi mussabant,
et Lupicinus, ne iam deficerent pertimescens, eos admotis militibus adigebat
ocius proficisci.
3. Id tempus oportunum nancti Greuthungi cum, alibi militibus occupatis, nauigia
ultro citroque discurrere solita transgressum eorum prohibentia quiescere
perspexissent, ratibus transiere male contextis castraque a Fritigerno locauere
longissime.
4. At ille genuina praeuidendi sollertia uenturos muniens casus ut et imperiis
oboediret et regibus ualidis iungeretur, incendens segnius, Marcianopolim tarde
peruenit itineribus lentis. ubi aliud accessit atrocius, quod arsuras in commune
exitium faces furiales accendit.
5. Alauiuo et Fritigerno ad conuiuium conrogatis, Lupicinus ab oppidi moenibus
barbaram plebem opposito milite procul arcebat, introire ad conparanda uictui
necessaria, ut dicioni nostrae obnoxiam et concordem, per preces adsidue
postulantem, ortisque maioribus iurgiis inter ha bitatores et uetitos ad usque
necessitatem pugnandi est uentum. efferatique acrius barbari cum necessitudines
hostiliter rapi sentirent, spoliarunt interfectam militum manum.
6. quod accidens idem Lupicinus latenti nuntio doctus dum in nepotali mensa
ludicris concrepantibus diu discumbens uino marcebat et somno, futuri coniciens
exitum, satellites omnes, qui pro praetorio honoris et tutelae causa duces
praestolabantur, occidit.
7. hocque populus, qui muros obsidebat, dolenter accepto ad uindictam detentorum
regum, ut opinabatur, paulatim augescens multa minabatur et saeua. utque erat
Fritigernus expediti consilii, ueritus ne teneretur obsidis uice cum ceteris,
exclamauit, grauiore pugnandum exitio, ni ipse ad leniendum uulgus sineretur
exire cum sociis, quod arbitratum humanitatis specie ductores suos occisos, in
tumultum exarsit. hocque impetrato egressi omnes exceptique cum plausu et
gaudiis, ascensis equis euolarunt, moturi incitamenta diuersa bellorum.
8. haec ubi fama rumorum nutrix maligna dispersit, urebatur dimicandi studio
Theruingorum natio omnis et inter metuenda multa periculorumque praeuia
maximorum, uexillis de more sublatis auditisque triste sonantibus classicis iam
turmae praedatoriae concursabant, pilando uillas et incendendo uastisque
cladibus quicquid inueniri poterat permiscentes.
9. aduersus quos Lupicinus properatione tumultuaria coactis militibus temere
magis quam consulte progressus, in nono ab urbe miliario stetit paratus ad
decernendum. barbarique hoc contemplato globos inrupere nostromm incauti, et
parmas oppositis corporibus inlidendo obuios hastis perforabant et gladiis,
furoreque urgente cruento et tribuni et plera que pars armatorum periere signis
ereptis praeter ducem infaustum, qui ad id solum intentus, ut confligentibus
aliis proriperet ipse semet in fugam, urbem cursu concito petit. post quae
hostes armis induti Romanis, nullo uetante per uaria grassabantur.
10. Et quoniam ad has partes post multiplices uentum est actus, id lecturos -
siqui erunt umquam - obtestamur, nequis a nobis scrupulose gesta uel numerum
exigat peremptorum, qui conprehendi nullo genere potuit. sufficiet enim,
ueritate nullo uelata mendacio, ipsas rerum digerere summitates: cum explicandae
rerum memoriae ubique debeatur integritas fida.
11. negant antiquitatum ignari tantis malorum tenebris offusam aliquando fuisse
rem publicam, sed falluntur malorum recentium stupore confixi. namque si
superiores uel recens praeteritae reuoluantur aetates, tales tamque tristes
rerum motus saepe contigisse monstrabunt.
12. inundarunt Italiam ex abditis oceani partibus Teutones repente cum Cimbris,
sed post inflictas rei Romanae clades inmensas, ultimis proeliis per duces
amplissimos superati, quid potestas Martia adhibita prudentiae ualeat, radicitus
extirpati discriminibus didicere supremis.
13. Marco itidem moderante imperium, unum spirando uesania gentium dissonarum,
post bellorum fragores inmensos, post ruinas urbium captarum et direptarum, et
pessum + concitas procuratoris interitus partes eorum exiguas reliquisset
intactas.
14. uerum mox post calamitosa dispendia res in integrum sunt restitutae hac
gratia, quod nondum solutioris uitae mollitie sobria uetustas infecta nec
ambitiosis mensis nec flagitiosis quaestibus inhiabat, sed unanimanti ardore
summi et infimi inter se congruentes ad speciosam pro re publica mortem tamquam
ad portum aliquem tranquillum properabant et placidum.
15. Duobus nauium milibus perrupto Bosporo et litoribus Propontidis Scythicarum
gentium cateruae transgressae ediderunt quidem acerbas terra marique strages;
sed amissa suorum parte maxima reuerterunt.
16. ceciderunt dimicando cum barbaris imperatores Decii pater et filius.
obsessae Pamphyliae ciuitates, insulae populatae conplures, inflammata Macedonia
omnis, diu multitudo Thessalonicam circumsedit itidemque Cyzicum. Anchialos
capta et tempore eodem Nicopolis, quam indicium uictoriae contra Dacos Traianus
condidit imperator.
17. post clades acceptas inlatasque multas et saeuas excisa est Philippopolis,
centum hominum milibus - nisi fingunt annales - intra moenia iugulatis. uagati
per Epirum Thessaliamque et omnem Graeciam licentius hostes externi, sed
adsumpto in imperium Claudio glorioso ductore et eodem honesta morte praerepto
per Aurelianum, acrem uirum et seuerissimum noxarum ultorem, pulsi per longa
saecula siluerunt inmobiles, nisi quod postea latrocinales globi uicina cum sui
exitio rarius incursabant. uerum ea persequar unde deuerti.
[31,2] VI.
1. Hoc gestorum textu circumlato nuntiis densis Sueridus et Colias, Gothorum
optimates, cum populis suis longe ante suscepti et curare apud Hadrianopolim
hiberna dispositi, salutem suam ducentes antiquissimam omnium, otiosis animis
accidentia cuncta contuebantur.
2. uerum imperatoris litteris repente perlatis, quibus transire iussi sunt in
Hellespontum, uiaticum cibos biduique dilationem tribui sibi sine tumore
poscebant. quod ciuitatis magistratus ferens indigne - succensebat enim isdem ob
rem suam in suburbanis uastatam - imam plebem omnem cum Fabricensibus, quorum
illic ampla est multitudo, productam in eorum armauit exitium, iussisque
bellicum canere bucinis, ni abirent ocius, ut statutum est, pericula omnibus
minabatur extrema.
3. quo malo praeter spem Gothi perculsi et concito quam considerato ciuium
adsultu perterriti steterunt inmobiles, laceratique ad ultimum detestatione
atque conuiciis et temptati missilium iactibus raris ad defectionem erupere
confessam, et caesis plurimis, quos impetus deceperat petulantior, auersisque
residuis et telorum uarietate confixis, habitu iam Romano cadaueribus spoliatis
armati, uiso propius Fritigerno iunxerunt semet ut morigeri socii urbemque
clausam obsidionalibus aerumnis urgebant. in qua difficultate diutius positi,
passim et promiscue ruebant, eminensque aliquorum audacia peribat inulta,
multique sagittis et rotatis per fundas lapidibus interibant.
4. tunc Fritigernus frustra cum tot cladibus conluctari homines ignaros
obsidendi contemplans, relicta ibi manu sufficiente abire negotio inperfecto
suasit, pacem sibi esse cum parietibus memorans, suadensque ut populandas opimas
regiones et uberes absque discrimine ullo, uacuas praesidiis etiam tum
adorerentur.
5. laudato regis consilio, quem cogitatorum norant fore socium efficacem, per
Thraciarum latus omne dispersi caute gradiebantur, dediticiis uel captiuis uicos
uberes ostendentibus, eos praecipue, ubi alimentorum reperiri satias dicebatur,
eo maxime adiumento praeter genuinam erecti fiduciam, quod confluebat ad eos in
dies ex eadem gente multitudo, dudum a mercatoribus uenundati, adiectis
plurimis, quos primo transgressu necati inedia, uino exili uel panis frustis
mutauere uilissimis.
6. quibus accessere sequendarum auri uenarum periti non pauci, uectigalium
perferre posse non sufficientes sarcinas graues, susceptique libenti consensione
cunctorum, magno usui idem fuere ignota peragrantibus loca, conditoria frugum
occulta et latebras hominum et receptacula secretiora monstrando.
7. nec quicquam nisi inaccessum et deuium praeeuntibus isdem mansit intactum.
sine distantia enim aetatis uel sexus caedibus incendiorumque magnitudine cuncta
flagrabant, abstractisque ab ipso uberum suctu paruulis et necatis raptae sunt
matres et uiduatae maritis coniuges ante oculos caesis, et puberes adultique
pueri per parentum cadauera tracti sunt.
8. senes denique multi, ad satietatem uixisse clamantes, post amissas opes cum
speciosis feminis, manibus post terga contortis, defletisque gentilium fauillis
aedium ducebantur extorres.
[31,7] VII.
1. Haec ex Thraciis magno maerore accepta Valentem principem in sollicitudines
uarias distraxerunt. et confestim Victore magistro equitum misso ad Persas, ut
super Armeniae statu pro captu rerum conponeret inpendentium, ipse Antiochia
protinus egressurus, ut Constantinopolim interim peteret, Profuturum praemisit
et Traianum, ambo rectores, anhelantes quidem altius sed inbellis.
2. qui cum ad loca uenissent, ubi particulatim perque furta magis et latrocinia
multitudo minui deberet hostilis, ad id, quod erat perniciosum, intempestiue
conuersi, legiones ab Armenia ductas opposuere uesanum adhuc spirantibus
barbaris, opere quidem Martio saepe recte conpertas sed inpares plebi inmensae,
quae celsorum iuga montium occuparat et campos.
3. hi numeri nondum experti quid cum desperatione rabies ualeret indomita,
trusos hostes ultra Haemi montis abscisos scopulos faucibus impegere praeruptis,
ubi barbaros locis inclusos, nusquam reperientes exitum diuturna consumeret
fames et opperirentur ipsi Frigeridum ducem, cum Pannonicis et transalpinis
auxiliis aduentantem, quem petitu Valentis Gratianus ire disposuit in
procinctum, laturum suppetias his qui ad ultimum uexabantur exitium.
4. post quem Richomeres a, domesticorum tunc comes, imperatu eiusdem Gratiani
motus e Galliis, properauit ad Thracias ductans cohortes aliquas nomine tenus,
quarum pars pleraque deseruerat - ut iactauere quidam - Merobaudis suasu, ueriti
ne destitutae adminiculis Galliae uastarentur licenter Rheno perrupto.
5. uerum articulorum dolore Frigerido praepedito, uel certe, ut obtrectatores
finxere maliuoli, morbum causante ne feruentibus proeliis interesset, uniuersos
regens ex communi sententia Richomeres Profuturo sociatur et Traiano,
tendentibus prope oppidum Salices: unde haut longo spatio separatum uulgus
inaestimabile barbarorum ad orbis rotundi figuram multitudine digesta
plaustrorum tamquam intramuranis cohibitum spatiis, otio fruebatur et ubertate
praedarum.
6. Praeuia igitur spe meliorum Romani duces, si fors copiam attulisset, ausuri
aliquid gloriosum, Gothos, quicquid molirentur sagaciter obseruabant: id
scilicet praestruentes ut, si aliorsum castra mouissent, quod fecere creberrime,
terga ultimorum adorti plures perfoderent confisi magnamque spoliorum auerterent
partem.
7. hoc intellecto hostes uel transfugarum indiciis docti, per quos nilul latebat
incognitum, in eodem loco diu manserunt: sed oppositi exercitus metu praestricti
aliorumque militum, quos adfuere iam sperabant: tessera data gentili, per
diuersa prope diffusas acciuere uastatorias manus, quae iussis optimatum
acceptis statim ut incensi malleoli, ad carraginem - quam ita ipsi appellant -
aliti uelocitate regressae incentiuum audendi maiora popularibus addiderunt.
8. nihil post haec inter partes praeter indutias laxatum est breues. reuersis
enim his, quos necessitas euocarat, plebs omnis intra saeptorum ambitum etiam
tum contrusa, inmaniter fremens animisque concita truculentis, experiri postrema
discrimina, nec principibus gentis, qui aderant, renuentibus, cruditate
festinabat. et quoniam haec sole agebantur extremo noxque aduentans ad quietem
inuitos retinebat et maestos, capto per otium cibo, somni manserunt expertes.
9. contra Romani his cognitis ipsi quoque exsomnes uerebantur hostes et male
sanos eorum ductores ut rabidas feras: euentum licet ancipitem ut numero satis
inferiores, prosperum tamen ob iustiorem sui causam mentibus exspectantes
inpauidis.
10. Candente itaque protinus die, signo ad arma capienda ex utraque parte per
lituos dato, barbari postquam inter eos ex more iuratum est, tumulosos locos
adpetere temptauerunt: quo exinde per procliue rotarum modo obuios impetu
conuoluerent acriore. hocque uiso ad suos quisque manipulos properans miles,
stabili gradu consistens nec uagabatur nec relictis ordinibus procursabat.
11. ergo ubi utrimque acies cautius incedentes gressu steterunt immobili,
toruitate mutua bellatores luminibus se contuebantur obliquis. et Romani quidem
uoce undique Martia concinentes, a minore solita ad maiorem protolli, quam
gentilitate appellant barritum, uires ualidas erigebant. barbari uero maiorum
laudes clamoribus stridebant inconditis, interque uarios sermonis dissoni
strepitus leuiora proelia temptabantur.
12. iamque uerrutis et missilibus aliis utrimque semet eminus lacessentes ad
conferendas coiere minaciter manus, et scutis in testudinum formam coagmentatis
pes cum pede conlatus est. barbarique ut reparabiles semper et celeres, ingentes
clauas in nostros conicientes ambustas mucronesque acrius resistentium
pectoribus inlidentes, sinistrum cornu perrumpunt: quod inclinatum subsidialis
robustissimus globus e propinquo latere fortiter excitus haerente iam morte
ceruicibus sustentauit.
13. feruente igitur densis caedibus proelio in confertos quisque promptior
ruens, ritu grandinis undique uolitantibus telis oppetebat et gladiis, et
sequebantur equites hinc inde fugientium occipitia lacertis ingentibus
praecidentes et terga, itidemque altrinsecus pedites lapsorum, timore
impeditorum, secando suffragines.
14. et cum omnia caesorum corporibus opplerentur, iacebant inter eos quidam
semianimes, spem uitae inaniter usurpando, alii glande fundis excussa uel
harundinibus armatis ferro confixi, quorundam capita per medium frontis et
uerticis mucrone distincta in utrumque humerum magno cum horrore pendebant.
15. et pertinaci concertatione nondum lassatae, aequo Marte partes semet
altrinsecus adflictabant, nec de rigore genuino quisquam remittebat, dum uires
animorum alacritas excitaret. diremit tamen interneciua certamina cedens uespero
dies, et cunctis, qua quisque potuit, inconposite discedentibus residui omnes
repetunt tentoria tristiores.
16. humatis denique pro locorum et temporis ratione honoratis quibusdam inter
defunctos, reliqua peremptorum corpora dirae uolucres consumpserunt adsuetae
illo tempore cadaueribus pasci, ut indicant nunc usque albentes ossibus campi.
constat tamen in numero longe minores Romanos, cum ea copiosa multitudine
conluctatos, funerea multa perpessos: non tamen sine deflendis aerumnis
exagitasse barbaram plebem.
[31,8] VIII.
1. His casibus proeliorum ita luctuose finitis nostri proximos Marcianopoleos
petiuere secessus. Gothi intra uehiculorum anfractus sponte sua contrusi numquam
exinde per dies septem egredi uel uideri sunt ausi, ideoque oportunitatem
milites nancti, inmensas alias barbarorum cateruas inter Haemimontanas angustias
clauserunt aggerum obiectu celsorum, hac spe nimirum ut inter Histrum et
solitudines perniciosa hostium multitudo conpacta nullosque reperiens exitus
periret inedia, cunctis utilibus ad uiuendum in ciuitates ualidas conportatis,
quarum nullam etiam tum circumsedere conati sunt, haec et similia machinari
penitus ignorantes.
2.post quae re petiuit Gallias Richomeres ob maiorem proeliorum fremitum, qui
sperabatur, inde adminicula perducturus. haec Gratiano quater et Merobaude
consulibus agebantur, anno in autumnum uergente.
3. Inter quae Valens audito lugubri bellorum direptionumque euentu Saturninum,
equestris exercitus ad tempus cura commissa, suppetias Traiano ferentem misit et
Profuturo.
4. forteque isdem diebus per Scythiae regiones et Moesiae omnibus, quae poterant
mandi, consumptis, feritate urgente pariter et inopia, barbari erumpere molibus
magnis ardebant. hocque saepe temptato cum obruerentur uigore nostrorumper
asperitates scruposas ualide resistentium, adacti necessitate postrema, Hunorum
et Halanorum aliquos ad societatem spe praedarum ingentium adsciuerunt.
5. Quo cognito Saturninus - iam enim aderat et praetenturas stationesque
disponebat agrarias - paulatim conligens suos, digredi parabat consilio non
absurdo: ne subita multituclo uti amnis inpulsu undarum obicibus ruptis emissus,
conuelleret leui negotio cunctos, suspecta loca acutius obseruantes.
6. deinde post reseratas angustias abitumque militis tempestiuum, incomposite,
qua quisque clausorum potuit, nullo uetante turbandis incubuit rebus: et
uastabundi omnes per latituclines Thraciae pandebantur impune, ab ipsis
tractibus, quos praetermeat Hister, exorsi, ad usque Rhodopen et fretum, quod
immensa disterminat maria, rapinis et caedibus sanguineque et incendiis et
liberorum corporum corruptelis omnia foedissime permiscentes.
7. tunc erat spectare cum gemitu facta dictu uisuque praedira, attonitas metu
feminas flagris concrepantibus agitari, fetibus grauidas adhuc immaturis,
antequam prodirent in lucem, impia tolerantibus multa: implicatos alios matribus
paruulos et puberum audire lamenta puellarumque nobilium, quarum stringebat fera
captiuitas manus.
8. post quae adulta uirginitas castitasque nuptarum ore abiecto flens ultima
ducebatur, mox profanandum pudorem optans morte, licet cruciabili, praeuenire.
inter quae cum beluae ritu traheretur ingenuus paulo ante diues et liber, de te
Fortuna ut inclementi querebatur et caeca, quae eum puncto temporis breui opibus
exutum et dulcedine caritatum domoque extorrem, quam concidisse uidit in cinerem
et ruinas, aut lacerandum membratim, aut seruiturum sub uerberibus et tormentis
crudo deuouisti uictori.
9. Barbari tamen uelut diffractis caueis bestiae per spatiorum amplitudines
fusius incitati, oppidum petiuere nomine Dibaltum, ubi tribunum Scutariorum
Barzimeren inuentum cum suis, Cornutisque et aliis peditum numeris castra
ponentem adsiliunt, eruditum puluere militari rectorem.
10. qui confestim, ut adigebat necessitas instantis exitii, iussa canere
bellicum tuba, lateribus firmatis, praerupit cum promptis adcinctis ad proelium:
fortiterque resistendo pari pugnandi sorte discessisset, ni eum equitum adcursus
complurium anhelum circumuenisset et fessum. et ita cecidit interfectis
barbarorum non paucis, quorum clades copiarum magnitudo celabat.
[31,9] IX.
1. Re in hunc modum peracta, Gothi, quid postea molirentur incerti, quaeritabant
Frigeridum, tamquam obicem ualidun, ubi reperirent, excisuri: et cultiore uictu
somnoque parumper adsumpto, eum sequebantur ut ferae: docti quod Gratiani monitu
reuersus in Thracias, et prope Beroeam uallo metato, euentus rerum speculabatur
ancipites.
2. et hi quidem ad patrandum propositum discursione rapida maturabant. ille uero
regendi conseruandique militis non ignarus, id quod cogitatum est suspicatus,
uel exploratorum relatione, quos miserat, aperte instructus, per montium celsa
siluarumque densitates ad Illyricum redit, erectus prosperitate nimia, quam ei
fors obtulit insperata.
3. repedando enim congregatosque in cuneos sensim progrediens, Gothorum
optimatem Farnobium cum uastatoris globis uagantem licentius occupauit,
ducentemque Taifalos nuper in societatem adhibitos: qui, si dignum est dici,
nostris ignotarum gentium terrore dispersis, transiere flumen direpturi uacua
defensoribus loca.
4. eorum cateruis subito uisis certare comminus dux cautissimus parans
adortusque nationis utriusque grassatores minantes etiam tum acerba, trucidasset
omnes ad unum, ut ne nuntius quidem cladis post appareret, ni cum aliis multis
perempto Farnobio, metuendo antehac incensore turbarum, obtestatus prece impensa
superstitibus pepercisset, uiuosque omnes circa Mutinam Regiumque et Parmam
Italica oppida, rura culturos exterminauit.
5 Taifalorum gentem turpem obscenae uitae flagitiis ita accepimus mersam, ut
apud eos nefandi concubitus foedere copulentur maribus puberes, aetatis
uiriditatem in eorum pollutis usibus consumpturi. porro siqui iam adultus aprum
exceperit solus uel interemerit ursum immanem, conluuione liberatur incesti.
[31,10] X.
1. Haec autumno uergente in hiemem funesti per Thracias turbines conuerrebant.
quae temporum rabies uelut cuncta cientibus Furiis ad regiones quoque longinquas
progrediens late serpebat.
2. et iam Lentiensis Alamannicus populus, tractibus Raetiarum confinis, per
fallaces discursus uiolato foedere dudum concepto, conlimitia nostra temptabat,
quae clades hinc exitiale primordium sumpsit.
3. ex hac natione quidam inter principis armigeros militans, poscente negotio
reuersus in larem, ut erat in loquendo effusior, interrogantes multos quid
ageretur in palatio, docet arcessitu Valentis patrui Gratianum orientem uersus
mox signa moturum, ut duplicatis uiribus repellantur plagarum terminalium
adcolae, ad Romanorum rerum excidium coniurati.
4. quibus auide Lentienses acceptis, ipsi quoque haec quasi uicini cernentes, ut
sunt ueloces et rapidi, conferti in praedatorios globos, Rhenum gelu peruium
pruinis Februario mense --- tendentes prope cum Petulantibus Celtae, non sine
sui iactura adflictos grauiter adultis uiribus auerterunt.
5. uerum retrocedere coacti Germani, noscentesque exercitus pleramque partem in
Illyricum, ut imperatore mox adfuturo, praegressam, exarsere flagrantius:
maioraque conceptantes, pagorum omnium incolis in unum conlectis cum quadraginta
armatorum milibus uel septuaginta, ut quidam laudes extollendo principis
iactarunt, sublati in superbiam nostra confidentius inruperunt.
6. Quibus Gratianus cum formidine magna compertis, reuocatis cohortibus, quas
praemiserat in Pannonias, conuocatisque aliis, quas in Galliis retinuerat
dispositio prudens, Nannieno negotium dedit, uirtutis sobriae duci: eique
Mallobauden iunxit pari potestate conlegam, domesticorum comitem, regemque
Francorum, uirum bellicosum et fortem.
7. Nannieno igitur pensante fortunarum uersabiles casus ideoque cunctandum esse
censente Mallobaudes alta pugnandi cupiditate raptatus, ut consueuerat, ire in
hostem differendi impatiens angebatur.
8. proinde horrifico aduersum fragore terrente, primum apud Argentariam signo
per cornicines dato concurri est coeptum, sagittarum uerrutorumque missilium
pulsibus crebriores hinc indeque sternebantur.
9. sed in ipso proeliorum ardore infinita hostium multitudine milites uisa,
uitantesque aperta discrimina, per calles consitas arboribus et angustas, ut
quisque potuit, dispersi, paulo postea stetere fidentius: et splendore consimili
proculque nitore fulgentes armorum, imperatorii aduentus iniecere barbaris
metum.
10. qui repente uersi in terga resistentesque interdum, nequid ultimae rationis
omitterent, ita sunt caesi ut ex praedicto numero non plus quam quinque milia,
ut aestimabatur, euaderent densitate nemorum tecta, inter complures alios
audaces et fortes rege quoque Priario interfecto, exitialium concitore pugnarum.
11. Hac laeti successus fiducia Gratianus erectus, iamque ad partes tendens
eoas, laeuorsus flexo itinere latenter Rheno transito, spe incitatior bona,
uniuersam, si id temptanti fors adfuisset, delere statuit malefidam et turbamm
auidam gentem.
12. hocque urgentibus aliis super alios nuntiis cognito, Lentienses aerumnis
populi sui ad internecionem paene deleti, et repentino principis aduentu defixi,
quid capesserent ambigentes, cum neque repugnandi neque agendi aliquid aut
moliendi laxamentum possent inuenire uel breue, impetu celeri obsessos
petiuerunt inuiis cautibus colles, abruptisque per ambitum rupibus insistentes,
rebus caritatibusque suis, quas secum duxerant, omni uirium robore propugnabant.
13. qua difficultate perpensa, uelut murorum obicibus opponendi per legiones
singulas quingenteni leguntur annati, usu prudenter bellandi comperti. qui ea re
animorum aucta fiducia quod uersari inter antesignanos uisebatur acriter
princeps, montes scandere nitebantur, tamquam uenaticias praedas, si calcassent
editiora, confestim sine certamine ullo rapturi: exorsumque proelium uergente in
meridiem die, tenebrae quoque occupauere nocturnae.
14. quippe magno utriusque partis pugnabatur exitio: caedebant cadebantque
nostrorum non pauci, simul arma imperatorii comitatus auro colorumque micantia
claritudine, iaculatione ponderum densa confringebantur.
15. Et enim diu reputante Gratiano cum optimatibus perniciosum apparebat et
inritum contra asperitates aggerum prominentium intempestiua contendere
pertinacia, multis - ut in tali negotio - uariatis sententiis, otioso milite
circumuallari placuit barbaros inedia fatigatos, quia locorum iniquitate
defenderetur.
16. uerum cum obstinatione simili renitentes Germani peritique regionum
petissent alios montes, his, quos ante insederant, altiores: conuersus illuc cmn
exercitu imperator, eadem qua antea fortitudine semitas ducentes ad ardua
quaeritabat.
17. quem Lentienses intentum iugulis suis omni perseuerandi studio
contemplantes, post deditionem, quam inpetrauere supplici prece, oblata - ut
praeceptum est - iuuentute ualida nostris tirociniis permiscenda, ad genitales
terras innoxii ire permissi sunt.
18. Hanc uictoriam oportunam et fructuosam, quae gentes hebetauit occiduas,
sempiterni numinis nutu Gratianus incredibile dictu est quo quantoque cum uigore
exerta celeritate aliorsum properans expediuit: praeclarae indolis adulescens,
facundus et moderatus et bellicosus et clemens, ad aemulationem lectorum
progrediens principum, dum etiam tum lanugo genis inserperet speciosa, ni
uergens in ludibriosos actus natura, laxantibus proximis semet ad uana studia
Caesaris Commodi conuertisset, licet hic incruentus.
19. ut enim ille, quia perimere iaculis plurimas feras spectante consueuerat
populo, et centum leones in amphitheatrali circulo simul emissos telorum uario
genere, nullo geminato uulnere contruncauit, ultra hominem exsultauit, ita hic
quoque intra saepta, quae appellant uiuaria, sagittarum pulsibus crebris
dentatas conficiens bestias: incidentia multa parui ducebat et seria: eo
tempore, quo etiam si imperium Marcus regeret Antoninus, aegre sine collegis
similibus et magna sobrietate consiliorum lenire luctuosos rei publicae poterat
casus.
20. Dispositis igitur, quae puo temporum captu per Gallias res rationesque
poscebant, et punito Scutario proditore, qui festinare principem ad Illyricum
barbaris indicarat, Gratianus exinde digressus per castra, quibus Felicis
Arboris nomen est per Lauriacum ad opitulandum oppressae parti porrectis
itineribus ire tendebat.
21. Isdemque diebus Frigerido multa atque utilia pro securitate communi
sollertissime cogitanti munireque properanti Succorum angustias, ne
discursatores hostes et leues tamquam exaestuantes ui torrentes per
septentrionales prouincias fusius uagarentur, successor Maurus nomine mittitur
comes, uenalis ferociae specie et ad cuncta mobilis et incertus, is est quem
praeteritorum textu rettulimus, ambigenti super corona capiti inponenda Iuliano
Caesari, dum inter eius armigeros militaret, arroganti confidentia torquem
obtulisse collo abstractam.
22. remotusque in ipsa uertigine pereuntium rerum dux cautus et diligens, cum
etiam si dudum discessisset in otium, ad procinctum reduci negotiorum
magnitudine poscente deberet.
[31,11] XI.
1. His forte diebus Valens tandem excitus Antiochia, longitudine uiarum emensa
uenit Constantinopolim, ubi moratus paucissimos dies seditioneque popularium
leui pulsatus, Sebastiano paulo ante ab Italia, ut petierat, misso, uigilantiae
notae ductori pedestris exercitus cura commissa, quem regebat antea Traianus:
ipse ad Melanthiada uillam Caesarianam profectus, militem stipendio fouebat et
alimentis et blanda crebritate sermonum.
2. unde cum itinere edicto per tesseram Nicen uenisset, quae statio ita
cognominatur: relatione speculatorum didicit refertos opima barbaros praeda a
Rhodopeis tractibus prope Hadrianopolim reuertisse: qui motu imperatoris cum
abundanti milite cognito, popularibus iungere festinant, circa Beroeam et
Nicopolim agentibus praesidiis fixis: atque ilico ut oblatae occasionis
maturitas postulabat, cum trecentenis militibus per singulos numeros lectis
Sebastianus properare dispositus est, conducens rebus publicis aliquid, ut
promittebat, acturus.
3. qui itineribus celeratis conspectus prope Hadrianopolim, obseratis ui portis
iuxta adire prohibebatur: ueritis defensoribus ne captus ab hoste ueniret et
subornatus atque contingeret aliquid in ciuitatis perniciem, quale per Actum
acciderat comitem, quo per fraudem Magnentiacis militibus capto claustra
patefacta sunt Alpium Iuliarum.
4. agnitus tamen licet sero Sebastianus et urbem introire permissus, cibo et
quiete curatis pro copia, quos ductabat, secuta luce impetu clandestino erupit,
uesperaque incedente Gothorum uastatorios cuneos prope flumen Hebrum subito
uisos paulisper opertus aggeribus et frutectis obscura nocte suspensis passibus
inconpositos adgressus est, adeoque prostrauit ut praeter paucos, quos morte
uelocitas exemerat pedum, interirent reliqui omnes, praedamque retraxit
innumeram, quam nec ciuitas cepit nec planities lata camporum.
5. qua causa percitus Fritigernus et extimescens, ne dux, ut saepe audierat,
impetrabilis dispersos licenter suorum globos raptuique intentos consumeret,
inprouisos adoriens : reuocatis omnibus prope Cabylen oppidum cito discessit, ut
agentes in regionibus patulis nec inedia nec occultis uexarentur insidiis.
6. Dum haec aguntur in Thraciis, Gratianus docto litteris patruo, qua industria
superauerit Alamanos, pedestri itinere, praemissis inpedimentis et sarcinis,
ipse cum expeditiore militum manu permeato Danubio, delatus Bononiam, Sirmium
introiit, et quadriduum ibi moratus per idem flumen ad Martis castra descendit,
febribus interuallatis adflictus: in quo tractu Halanorum impetu repentino
temptatus amisit sequentium paucos.
[31,12] XII.
1. Isdemque diebus exagitatus ratione gemina Valens, quod Lentienses conpererat
superatos, quodque Sebastianus subinde scribens facta dictis exaggerabat, e
Melanthiade signa commouit, aequiperare facinore quodam egregio adulescentem
properans filium fratris, cuius uirtutibus urebatur: ducebatque multiplices
copias nec contemnendas nec segnes, quippe etiam ueteranos isdem iunxerat
plurimos, inter quos et honoratiores alii et Traianus recinctus est, paulo ante
magister armorum.
2. et quoniam exploratione sollicita cognitum est cogitare hostes fortibus
praesidiis itinera claudere, per quae commeatus necessarii portabantur, occursum
est huic conatui conpetenter, ad retinendas oportunitates angustiarum, quae
prope erant, peditibus sagittariis et equitum turma citius missa.
3. triduoque proximo cum barbari gradu incederent leni et metuentes eruptionem
per deuia, quindecim milibus passuum a ciuitate discreti stationem peterent
Nicen - incertum quo errore - procursatoribus omnem illam multitudinis partem,
quam uiderant, in numero decem milium esse firmantibus, imperator procaci quodam
calore perculsus isdem occurrere festinabat.
4. proinde agmine quadrato incedens prope suburbanum Hadrianopoleos uenit, ubi
uallo sudibus fossaque firmato, Gratianum inpatienter operiens, Richomerem
comitem domesticorum suscepit ab eodem imperatore praemissum cum litteris, ipsum
quoque uenturum mox indicantibus.
5. quarum textu oratus ut praestolaretur paulisper periculorum participem, neue
abruptis discriminibus temere semet committeret solum, adhibitis in consilium
potestatibus uariis, quid facto opus esset deliberabat.
6. et cum Sebastiano auctore quidam protinus eundum ad certamen urgerent, Victor
nomine magister equitum, Sarmata sed cunctator et cautus, eadem sentientibus
multis imperii socium exspeetari eensebat, ut incrementis exercitus Gallicani
adscitis opprimeretur leuius tumor barbaricus flammans.
7. uicit tamen funesta principis destinatio et adulabilis quorundam sententia
regiorum, qui, ne paene iam partae uictoriae - ut opinabantur - consors fieret
Gratianus, properari cursu celeri suadebant.
8. Et dum neeessaria parabantur ad decernendum, Christiani ritus presbyter, ut
ipsi appellant, missus a Fritigerno legatus cum aliis humilibus uenit ad
principis castra, susceptusque leniter eiusdem ductoris obtulit scripta petentis
propalam ut sibi suisque, quos extorres patriis laribus rapidi ferarum gentium
exegere discursus, habitanda Thracia sola eum pecore omni concederentur et
frugibus: hoc impetrato spondentis perpetuam pacem.
9. praeter haec idem Christianus ut eonscius arcanorum et fidus, secretas alias
eiusdem regis obtulit litteras, qui astu et ludificandi uarietate nimium sollers
docebat Valentem quasi mox amicus futurus et socius, aliter se popularium
saeuitiam mollire non posse uel ad condiciones rei Romanae profuturas allicere,
nisi subinde armatum isdem iuxta monstraret exercitum et timore imperatorii
nominis intentato eos a pernicioso pugnandi reuocaret ardore. et legati quidem
ut ambigui frustra habiti discesserunt.
10. Exoriente uero aurora diei, quem quintum Iduum Augustarum numerus ostendit
annalis, signa praepropere commouentur, inpedimentis et sarcinis prope
Hadrianopoleos muros cum legionum tutela congrua conlocatis. thesauri enim et
principalis fortunae insignia cetera cum praefecto et consistorianis ambitu
moenium tenebantur.
11. decursis itaque uiarum spatiis confragosis cum in medium torridus procederet
dies, octaua tandem hora hostium carpenta cernuntur, quae ad speciem
rotunditatis detornata digestaque exploratorum relatione adfirmabantur. atque,
ut mos est, ululante barbara plebe ferum et triste, Romani duces aciem struxere:
et anteposito dextro cornu equitum primo, peditatus pars maxima subsidebat.
12. cornu autem equitum laeuum disiectis adhuc per itinera plurimis summa
difficultate conductum properabat passibus citis. dumque idem cornu nullo etiam
tum interturbante extenditur, horrendo fragore sibilantibus armis pulsuque
minaci scutorum territi barbari, quoniam pars eorum cum Alatheo et Saphrace
procul agens et accita nondum uenerat, oraturos pacem misere legatos.
13. eorum dum uilitatem despicit imperator, ut firma fierent paciscenda,
optimates poscens idoneos mitti: illi de industria cunctabantur ut inter
fallaces indutias equites sui redirent, quos adfore iam sperabant: et miles
feruore calefactus aestiuo, siccis faucibus commarceret relucente amplitudine
camporum incendiis, quos lignis nutrimentisque aridis subditis, ut hoc fieret,
idem hostes urebant. cui malo aliud quoque accedebat exitiale quod homines et
iumenta cruciabat inedia grauis.
14. Inter quae Fritigernus callidus futuri coniector, Martemque pertimescens
ancipitem, uelut caduceatorem unum e plebe suo misit arbitrio, impetens nobiles
quosdam et electos ad se prope diem obsides mitti, inpauidus ipse minas
militares laturus et necessaria.
15. laudato probatoque formidati ducis proposito, tribunus Aequitius, cui tunc
erat cura palatii credita, Valentis propinquus, adsentientibus cunctis ire
pignoris loco mature disponitur. quo renitente, quia semel captus ab hostibus
lapsusque a Dibalto, uerebatur eorum inrationabiles motus, Richomeres se sponte
obtulit propria, ireque promiserat libens, pulcrum hoc quoque facinus et uiro
conuenire existimans forti: iamque pergebat indicia dignitatis et natalium ....
16. eo ad uallum hostile tendente sagittarii et scutarii, quos Bacurius Hiberus
quidam tunc regebat et Cassio, auidius impetu calenti progressi iamque aduersis
conexi, ut inmature proruperant, ita inerti discessu primordia belli foedarunt.
17. hocque inpedimento conatus intempestiui et Richomeris alacritas fracta est,
nusquam ire permissi, et equitatus Gothorum cum Alatheo reuersus et Saphrace,
Halanorum manu permixta, ut fulmen prope montes celsos excussus, quoscumque
adcursu ueloci inuenire comminus potuit, incitata caede turbauit.
[31,13] XIII.
1. Cumque arma ex latere omni concuterentur et tela, lituosque Bellona luctuosos
in clades Romanas solito inmanius furens, cedentes nostri multis
interclamantibus restiterunt et proelium flammarum ritu adcrescens terrebat
militum animos, confixis quibusdam rotatis ictibus iaculorum et sagittarum.
2. deinde conlisae in modum rostratarum nauium acies trudentesque se uicissim,
undarum specie motibus sunt reciprocis iactitatae. Et quia sinistrum cornu ad
usque plaustra ipsa accessit, ultra., siqui tulissent suppetias, processurum: a
reliquo equitatu desertum, multitudine hostili urgente sicut ruina aggeris magni
oppressum atque deiectum est: steterunt inprotecti pedites, ita concateruatis
manipulis ut uix mucronem exerere aut ma,nus reducere quisquam posset. nec iam
obiectu pulueris caelum patere potuit ad prospectum, clamoribus resultans
horrificis. qua causa tela undique mortem uibrantia destinata cadebant et noxia,
quod nec prouideri poterant nec caueri.
3. uerum ubi effusi inmensis agminibus barbari iumenta conterebant et uiros, et
neque ad receptum confertis ordinibus laxari usquam poterat locus, et euadendi
copiam constipatio densior adimebat: nostri quoque ultimo cadendi contemptu
occursantes receptis gladiis obtruncabant, et mutuis securium ictibus galeae
perfringebantur atque loricae.
4. uidereque licebat celsum ferocia barbarum, genis stridore constrictis,
succiso poplite aut abscisa ferro dextera uel confosso latere inter ipsa quoque
mortis confinia minaciter circumferentem oculos truces: ruinaque confligentium
mutua humo corporibus stratis campi peremptis impleti sunt, et morientium
gemitus profundisque uulneribus transfixorum cum timore audiebantur ingenti.
5. in hoc tanto tamque confusae rei tumultu exhausti labore et periculis pedites
cum deinceps neque uires illis neque mentes suppeterent ad consilium, diffractis
hastarum plerisque conlisione adsidua, gladiis contenti destrictis in confertas
hostium turmas mergebant se, salutis inmemores, circumspectantes ademptum esse
omne euadendi suffugium.
6. et quia humus riuis operta sanguineis gressus labiles euertebat, conabantur
modis omnibus uitam inpendere non inultam: adeo magno animorum robore oppositi
incumbentibus, ut etiam telis quidam propriis interirent. atra denique cruoris
facie omnia conturbante et, quocumque se inflexerant oculi, aceruis caesorum
adgestis, exanimata cadauera sine parsimonia calcabantur.
7. solque sublimior decurso Leone ad domicilium caelestis Virginis transiens,
Romanos magis attenuatis inedia sitique confectos etiam armorum grauantibus
sarcinis exurebat. ad ultimum incumbente barbarorum pondere acies inclinatae
nostrorum, quod solum postremis malis habuere subsidium, incondite qua quisque
poterat, uertuntur in pedes.
8. Dumque omnes dispersi per ignotos tramites cedunt, imperator diris pauoribus
circumsaeptus paulatimque insiliens funerum moles, ad Lancearios confugit et
Mattiarios: qui, dum multitudo tolerabatur hostilis, fixis corporibus steterant
inconcussi. eoque uiso Traianus exclamat spem omnem absumptam, ni desertus ab
armigeris princeps saltim aduenticio tegeretur auxilio.
9. hocque audito Victor nomine comes Batauos in subsidiis locatos haut procul ad
imperatoris praesidium raptim cogere properans cum inuenire neminem posset,
gradiens retro discessit, parique modo Richomeres periculo semet exemit et
Saturninus.
10. Sequebantur itaque furore ex oculis lucente barbari nostros, iam linquente
uenarum calore torpentes : quorum aliqui percussoribus cadebant incertis, non
nulli ponderibus solis urgentium obruti ictuque suorum aliqui trucidati: nec
enim saepe renitentibus cedebatur aut parcebat cedentibus quisquam.
11. super his obstruebant itinera iacentes multi semineces, cruciatus uulnerum
conquerentes: cum quibus aggeres quoque equorum constrati cadaueribus campos
implerunt. diremit haec numquam pensabilia damna, quae magno rebus stetere
Romanis, nullo splendore lunari nox fulgens.
12. Primaque caligine tenebrarum inter gregarios imperator, ut opinari dabatur -
neque enim uidisse se quisquam uel praesto fuisse adseuerauit - sagitta
perniciose saucius ruit, spirituque mox consumpto decessit nec postea repertus
est usquam. hostium enim paucis spoliandi gratia mortuos per ea loca diu
uersatis, nullus fugatorum uel accolarum illuc adire est ausus.
13. simili clade Caesarem accepimus Decium dimicantem cum barbaris acriter, equi
lapsu prostratum, quem feruentem retinere non ualuit, abiectumque in paludem nec
emergere potuisse nec inueniri.
14. alii dicunt Valentem animam non exhalasse confestim sed cum candidatis et
spadonibus paucis prope ad agrestem casam relatum secunda contignatione fabre
munitam, dum fouetur manibus imperitis, circumsessum ab hostibus, qui esset
ignorantibus, dedecore captiuitatis exemptum.
15. cum enim oppessulatas ianuas perrumpere conati, qui secuti sunt, a parte
pensili domus sagittis incesserentur, ne per moras inexpedibiles populandi
ammitterent copiam, congestis stipulae fascibus et lignorum, flammaque
supposita, aedificium cum hominibus torruerunt.
16. unde quidam de candidatis per fenestram lapsus captusque a barbaris prodidit
factum et eos maerore adflixit, magna gloria defraudatos, quod Romanae rei
rectorem non cepere superstitem. is ipse iuuenis occulte postea reuersus ad
nostros haec ita accidisse narrauit.
17. pari clade recuperatis Hispaniis Scipionum alterum cremata turri, in quam
confugerat, absumptum incendio hostili conperimus. illud tamen certum est, nec
Scipioni, nec Valenti sepulturam, qui supremitatis honor est, contigisse.
18. In hac multiplici uirorum inlustrium clade Traiani mors eminuit et
Sebastiani, cum quibus triginta quinque oppetiuere tribuni uacantes et numerorum
rectores et Valerianus atque Aequitius, quorum alter stabulum, alter curabat
palatium. inter hos etiam Promotorum tribunus Potentius cecidit in primaeuo
aetatis Ilore, bono cuique spectatus, meritis Vrsicini patris magistri quondam
armorum suisque commendabilis. constatque uix tertiam euasisse exercitus partem.
19. nec ulla annalibus praeter Cannensem pugnam ita ad internecionem res legitur
gesta, quamquam Romani aliquotiens reflante Fortuna fallaciis lusi bellorum
iniquitati cesserunt ad tempus, et certamina multa fabulosae naeniae fleuere
Graecorum.
[31,14] XIV.
1. Perit autem hoc exitu Valens quinquagesimo anno contiguus, cum per annos
quattuor inperasset et decem paruo minus.
2. cuius bona multis cognita dicemus et uitia. amicus fidelis et firmus, ultor
acer ambitionum, seuerus militaris et ciui}is disciplinae corrector, peruigil
semper et anxius, ne propinquitatem quis praetendens altius semet ferret, erga
deferendas potestates uel adimendas nimium tardus, prouinciarum aequissimus
tutor, quarum singulas ut domum propriam custodiebat indemnes, tributorum onera
studio quodam molliens singulari, nulla uectigalium admittens augmenta, in
adaerandis reliquorum debitis non molestus, furibus et in peculatu deprehensis
iudicibus inimicus asper et uehemens.
3. nec sub alio principe in huius modi negotiis melius secum actum esse meminit
oriens. super his omnibus liberalis erat cum moderatione, cuius rei licet
abundent exempla, unum tamen sufficiet poni. ut sunt in palatiis non nulli
alienarum rerum auidi, siqui caducum uel aliud petisset ex usu, cum magna
iustorum iniustorumque distinctione contradictori copia seruata, donabat ei, qui
petierat, tres uel quattuor alios absentes aliquotiens impetratorum participes
iungens: ut castigatius agerent inquieti, lucra, quibus inhiabant, hoc minui
commento cernentes.
4. super aedificiis autem, quae per diuersas urbes et oppida uel instaurauit uel
a primis instruxit auspiciis - ne sim longior - taceo, rebus ipsis id apertius
monstrare concedens. haec bonis omnibus aemulanda sunt, ut existimo: nunc eius
uitia percurramus.
5. Magnarum opum intemperans adpetitor, laborum inpatiens, duritiamque magis
adfectans inmanem in crudelitatem procliuior, subagrestis ingenii, nec bellicis
nec liberalibus studiis eruditus: alienis gemitibus libenter emolumenta
fructusque conquirens, tuncque magis intolerabilis cum incidentia crimina ad
contemptam uel laesam principis amplitudinem trahens in sanguinem saeuiebat et
dispendia locupletum.
6. illud quoque ferri non poterat quod, cum legibus lites omnes quaestionesque
committere uideri se uellet, destinatisque uelut lectis iudicibus negotia
spectanda mandabat, nihil agi contra libidinem suam patiebatur: iniuriosus alias
et iracundus et criminantibus sine differentia ueri uel falsi facillime patens,
quae uitiorum labes etiam in his priuatis cotidianisque rationibus inpendio est
formidanda.
7. Cessator et piger: nigri coloris, pupula oculi unius obstructa, sed ita, ut
non eminus appareret, figura bene conpacta membrorum, staturae nec procerae nec
humilis, incuruis cruribus extanteque mediocriter uentre.
8. Haec super Valente dixisse sufficiet, quae uera esse aequalis nobis memoria
plene testatur. illud autem praeteriri non conuenit, quod cum oraculo tripodis,
quem mouisse Patricium docuimus et Hilarium, tres uersus illos fatidicos
comperisset, quorum ultimus est. en pedioisi Mimantos agaiomenoio Areos ut erat
inconsummatus et rudis, inter initia contemnebat, processu uero luctuum
maximorum abiecte etiam timidus, eiusdem sortis recordatione Asiae nomen
horrebat: ubi Erythraeo oppido superpositum montem Mimanta et Homerum scripsisse
et Tullium doctis referentibus audiebat.
9. denique post interitum eius discessumque hostilem, prope locum, in quo
cecidisse existimatus est, inuentus dicitur saxeus monumenti suggestus, cui
lapis adfixus incisis litteris Graecis, sepultum ibi nobilem quendam Mimanta
ueterem indicabat.
[31,15] XV.
1. Post exitialem pugnam cum iam tenebris nox terras implesset, hi qui
superfuere, dextra pars, alii laeua uel quo metus traxerat, ferebantur, quisque
proximos quaerens: cum praeter se nihil singuli cernere poterant, occipitiis
propriis ferrum arbitrantes haerere. audiebantur tamen, licet longius, heiulatus
miserabiles relictorum singultusque morientium et uulneratorum crucibabiles
fletus.
2. Luce uero coeptante uictores ut bestiae sanguinis inritamento atrocius
efferatae, spei inanis inlecebris agitati, Hadrianopolim agminibus petiuere
densetis, eam uel cum discriminibus excisuri postremis: docti per proditores et
transfugas potestatum culmina maximarum et fortunae principalis insignia
thesaurosque Valentis illic ut arduo in munimento conditos.
3. et ne interuallatis ardor intepesceret moris, hora diei quarta ambitu cincto
murorum, infestissime certabatur: oppugnatoribus genuina ferocia ad praeceps
exitium festinantibus, contraque defensorum uigore ualidis uiribus incitato.
4. et quia militum calonumque numerus magnus ciuitatem cum iumentis introire
prohibitus, adfixus parietibus moenium aedibusque continuis, pro loci humilitate
fortiter decernebat, superatque rabies inmientium ad usque horam diei nonam,
subito pedites nostri trecenti, ex his, qui prope ipsas stetere loricas,
conferti in cuneum desciuerunt ad barbaros, eosque illi auide raptos confestim -
incertum quo consilio - trucidarunt; et ex eo deinceps obseruatum est, neminem
huius modi aliquid uel in desperatione rerum ultima cogitasse.
5. feruente itaque tot malorum congerie, repente cum fragore caelesti imbres
nubibus atris effusi dispersere circumfrementium globos, reuersique ad uallum
dimensum tereti figura plaustrorum, inmanes spiritus latius porrigentes iubebant
nostris per minaces litteras, et legatum ... fide retinendae salutis accepta.
6. uerum introire non auso, qui missus est, per Christianum quendam portatis
scriptis et recitatis, utque decebat contemplatis, parandis operibus dies et nox
omnis absumpta. nam intrinsecus silicibus magnis obstrusae sunt portae et
moenium intuta firmata, et ad emittenda undique tela uel saxa, tormenta per
locos aptata sunt habiles adgestaque prope sufficiens aqua. pridie enim
dimicantium quidam siti ad usque ipsa uitae detrimenta uexati sunt.
7. Contra Gothi reputantes difficiles Martis euentus, anxiique cum sterni et
sauciari cernerent fortiores, et particulatim uires suas conuelli, astutum
iniere consilium, quod ipsa indicante iustitia publicatum est.
8. partis enim nostrae candidatos aliquos, qui die praeterito ad eos defecerant,
pellexere ut simulata fuga uelut ad propria remeantes, intra muros suscipi se
curarent, ingressique latenter quandam incenderent partem: ut tamquam signo
erecto occultius, dum circa exstinguendum incendium distringitur multitudo
clausorum, ciuitas perrumperetur inpropugnata
9. perrexere, ut statutum est, candidati: cumque prope fossas uenissent, manus
tendentes orantesque ut Romanos semet admitti poscebant. et recepti, quia nulla
erat suscipio quae uetaret, interrogatique super consiliis hostium, uariarunt:
unde factum est ut cruenta quaestione uexati ceruicibus perirent abscisis, quid
acturi uenerant aperte confessi.
10. Omni itaque bellandi apparatu praestructo, aduentante uigilia tertia,
barbari abolito praeteritorum uulnerum metu, in urbis obseratos aditus
multiplicatis ordinibus inundarunt, et obstinatione magnatium maiore, at cum
armatis prouinciales et palatini ad obruendos eos excitatius exurgebant, et
cuiusque modi tela in multitudine tanta uel temere missa cadere sine noxa non
poterant.
11. animaduersum est a nostris isdem telis barbaros uti, quibus, petebantur.
ideoque mandatum est ut neruis ferrum hgnumque conectentibus ante iactum incisis
emitterentur arcu sagittae, quae uolitantes uires integras seruabant, infixae
uero corporibus nihil uigoris perdebant, aut certe, si cecidissent in uanum,
ilico frangebantur.
12. dedit autem rebus ita flagrantibus graue momentum casus admodum inopinus.
Scorpio genus tormenti, quem Onagrum sermo uulgaris appellat, e regione contra
hostium aciem densam locatus, lapidem contorsit ingentem, qui licet humo frustra
inlisus est uisus, tamen ita eos metu exanimauit, ut stupore spectaculi noui
cedentes e medio abire temptarent.
13. sed bucinis optimatum monitu occinentibus instauratum est proelium, et pari
modo res Romana superior stetit, nullo ferme alio telo uel funditoris amento in
cassum excusso. agmina enim praeeuntium ductorum, quos rapiendi Valentis malis
lucubrationibus quesiti cupiditas incendebat, secuti ceteri prae se ferebant
aequiperasse discrimina potiorum: namque semineces aliqui aut magnis obtriti
ponderibus uel confixi iaculis pectora uoluebantur, non nulli scalas uehendo
ascensumque in muros ex latere omni parantes sub oneribus ipsis obruebantur,
contrusis per pronum saxis et columnarum fragmentis et cylindris.
14. nec quemquam furentium cruoris horrenda species ad serum usque diem ab
alacritate faciendi fortiter auertebat, hoc incitante quod etiam defensorum
plurimos cadere diuersis ictibus uidentes eminus laetabantur. ita sine requie
ulla uel modo pro moenibus et contra moenia ingentibus animis pugnabatur.
15. et quia nullo ordine iam sed per procursus pugnabatur et globos, quod
desperationis erat signum extremae, flexo in uesperam die cligressi omnes
rediere ad tentoria tristes, inconsideratae dementiae alter alterum arguentes,
quod non, ut suaserat antea Fritigernus, obsiclionales aerumnas ubique
declinarunt.
[31,16] XVI.
1. Conuersi post haec per omne tempus noctis, ut aestiuae non longum, ad
uulnerum curas artesque medendi gentiles, redclita luce in uarias consiliorum
uias diducebantur, quorsum tenderent ambigentes, multisque dictatis et
controuersis occupare statuunt Perinthum, exinde quaeque diuitiarum referta,
docentibus omnia perfugis, etiam domorum nedum urbium interna noscentes. hanc
secuti sententiam, quam utilem existimarunt, itineribus lentis, miscentes cuncta
populationibus et incendiis, nullo renitente pergebant.
2. Obsessi uero apud Hadrianopolim, post eorum abitum perceptum, cum uacare
hoste loca proxima conpertae fidei nuntiassent exploratores: egressi media
nocte, uitatis aggeribus publicis per nemorosa et deuia, pars Philippopolim,
exindeque Serdicam, alia ad Macedoniam cum intemeratis opibus, quas habebant,
omni studio ad properandum excogitato currebant, uelut in regionibus illis
repperiendo Valente: quem inter medios certaminum turbines oppetisse, uel certe
ad tugurium confugisse, ubi aestimatus est ui periisse flammarum, penitus
ignorabant.
3. At Gothi Hunis Halanisque permixti nimium bellicosis et fortibus, rerumque
asperarum difficultatibus induratis, quos miris praemiorum inlecebris sibi
sociarat sollertia Fritigerni, fixis iusta Perinthum castris, ipsam quidem urbem
cladium memores pristinarum nec adire nec temptare sunt ausi, agros uero
fertiles late distentos et longe ad extremam uastauere penuriam, cultoribus
caesis aut captis.
4. unde Constantinopolim, copiarum cumulis inhiantes amplissimis, formas
quadratorum agminum insidiarum metu seruantes, ire ocius festinabant, multa in
exitium urbis inclitae molituri. quos inferentes sese inmodice obicesque
portarum paene pulsantes, hoc casu caeleste reppulit numen.
5. Saracenorum cuneus - super quorum origine moribusque diuersis in locis
rettulimus plura - ad furta magis expeditionalium rerum quam ad concursatorias
habilis pugnas, recens illuc accersitus, congressurus barbarum globo repente
conspecto a ciuitate fidenter erupit, diuque extento certamine pertinaci, aequis
partes discessere momentis.
6. sed orientalis turma nouo neque ante uiso superauit euentu. ex ea enim
crinitus quidam, nudus omnia praeter pubem, subraucum et lugubre strepens,
educto pugione agmini se medio Gothorurn inseruit et interfecti hostis iugulo
labra admouit effusumque cruorem exuxit. quo monstroso miraculo barbari territi,
postea non ferocientes ex more, cum agendum adpeterent aliquid, sed ambiguis
gressibus incedebant.
7. processu dein audacia fracta, cum murorum ambitum insularumque spatiis
inmensis oblongum, et inaccessas pulchritudines urbis et incolentium plebem
considerarent inmensam, iuxtaque fretum, quod Pontum disterminat et Aegaeum,
disicttis bel lorum officinis, quas parabant, post accepta maiora funera quam
inlata, exinde digressi sunt effusorie per arctoas prouincias, quas peragrauere
licenter ad usque radices Alpium Iuliarum, quas Venetas appellabat antiquitas.
8. His diebus efficacia Iulii magistri militiae trans Taurum enituit salutaris
et uelox. conperta enim fatorum sorte per Thracias, Gothos antea susceptos,
dispersosque per uarias ciuitates et castra, datis tectioribus litteris ad eorum
rectores Romanos omnes, quod his temporibus raro contingit, uniuersos tamquam
uexillo erecto uno eodemque die mandauit occidi, exspectatione promissi stipendi
securos ad suburbana productos. quo consilio prudenti sine strepitu uel mora
completo, orientales prouinciae discriminibus ereptae sunt magnis.
9. Haec ut miles quondam et Graecus, a principatu Caesaris Neruae exorsus ad
usque Valentis interitum pro uirium explicaui mensura: opus ueritatem professum
numquam, ut arbitror, sciens silentio ausus corrumpere uel mendacio. scribant
reliqua potiores, aetate doctrinisque florentes. quos id, si libuerit,
adgressuros, procudere linguas ad maiores moneo stilos.
|
