[4,0] LIBER QVARTVS.
[4,1] I. (1) Cum multis locis nostrorum hominum ingenia uirtutesque, Brute, soleo
mirari, tum maxime in is studiis, quae sero admodum expetita in hanc ciuitatem e
Graecia transtulerunt. Nam cum a primo urbis ortu regiis institutis, partim
etiam legibus auspicia, caerimoniae, comitia, prouocationes, patrum consilium
equitum peditumque discriptio, tota res militaris diuinitus esset constituta,
tum progressio admirabilis incredibilisque cursus ad omnem excellentiam factus
est dominatu regio re p. liberata. Nec uero hic locus est, ut de moribus
institutisque maiorum et disciplina ac temperatione ciuitatis loquamur; aliis
haec locis satis accurate a nobis dicta sunt maximeque in is sex libris, quos de
re publica scripsimus.
(2) Hoc autem loco consideranti mihi studia doctrinae multa sane occurrunt, cur
ea quoque arcessita aliunde neque solum expetita, sed etiam conseruata et culta
uideantur. Erat enim illis paene in conspectu praestanti sapientia et nobilitate
Pythagoras, qui fuit in Italia temporibus isdem quibus L- Brutus patriam
liberauit, praeclarus auctor nobilitatis tuae. Pythagorae autem doctrina cum
longe lateque flueret, permanauisse mihi uidetur in hanc ciuitatem, idque cum
coniectura probabile est, tum quibusdam etiam uestigiis indicatur. Quis enim est
qui putet, cum floreret in Italia Graecia potentissumis et maximis urbibus, ea
quae magna dicta est, in isque primum ipsius Pythagorae, deinde postea
Pythagoreorum tantum nomen esset, nostrorum hominum ad eorum doctissimas uoces
aures clausas fuisse?
(3) Quin etiam arbitror propter Pythagoreorum admirationem Numam quoque regem
Pythagoreum a posterioribus existimatum. Nam cum Pythagorae disciplinam et
instituta cognoscerent regisque eius aequitatem et sapientiam a maioribus suis
accepissent, aetates autem et tempora ignorarent propter uetustatem, eum, qui
sapientia excelleret, Pythagorae auditorem crediderunt fuisse.
[4,2] II. Et de coniectura quidem hactenus. Vestigia autem Pythagoreorum quamquam
multa colligi possunt, paucis tamen utemur, quoniam non id agitur hoc tempore.
Nam cum carminibus soliti illi esse dicantur et praecepta quaedam occultius
tradere et mentes suas a cogitationum intentione cantu fidibusque ad
tranquillitatem traducere, grauissumus auctor in Originibus dixit Cato morem
apud maiores hunc epularum fuisse, ut deinceps, qui accubarent, canerent ad
tibiam clarorum uirorum laudes atque uirtutes; ex quo perspicuum est et cantus
tum fuisse discriptos uocum sonis et carmina.
(4) Quamquam id quidem etiam duodecim tabulae declarant, condi iam tum solitum
esse carmen; quod ne liceret fieri ad alterius iniuriam, lege sanxerunt. Nec
uero illud non eruditorum temporum argumentum est, quod et deorum puluinaribus
et epulis magistratuum fides praecinunt, quod proprium eius fuit, de qua loquor,
disciplinae. Mihi quidem etiam Appi Caeci carmen, quod ualde Panaetius laudat
epistola quadam, quae est ad Q- Tuberonem, Pythagoreum uidetur. Multa etiam sunt
in nostris institutis ducta ab illis; quae praetereo, ne ea, quae repperisse
ipsi putamur, aliunde didicisse uideamur.
(5) Sed ut ad propositum redeat oratio, quam breui tempore quot et quanti
poetae, qui autem oratores extiterunt! facile ut appareat nostros omnia consequi
potuisse, simul ut uelle coepissent.
Sed de ceteris studiis alio loco et dicemus, si usus fuerit, et saepe diximus.
[4,3] III. Sapientiae studium uetus id quidem in nostris, sed tamen ante Laeli
aetatem et Scipionis non reperio quos appellare possim nominatim. Quibus
adulescentibus Stoicum Diogenen et Academicum Carneadem uideo ad senatum ab
Atheniensibus missos esse legatos, qui cum rei publicae nullam umquam partem
attigissent essetque eorum alter Cyrenaeus alter Babylonius, numquam profecto
scholis essent excitati neque ad illud munus electi, nisi in quibusdam
principibus temporibus illis fuissent studia doctrinae. Qui cum cetera litteris
mandarent, alii ius ciuile, alii orationes suas, alii monumenta maiorum, hanc
amplissimam omnium artium, bene uiuendi disciplinam, uita magis quam litteris
persecuti sunt.
(6 ) Itaque illius uerae elegantisque philosophiae, quae ducta a Socrate in
Peripateticis adhuc permansit et idem alio modo dicentibus Stoicis, cum
Academici eorum controuersias disceptarent, nulla fere sunt: aut pauca admodum
Latina monumenta siue propter magnitudinem rerum occupationemque hominum, siue
etiam quod imperitis ea probari posse non arbitrabantur, cum interim illis
silentibus C. Amafinius extitit dicens, cuius libris editis commota multitudo
contulit se ad eam potissimum disciplinam, siue quod erat cognitu perfacilis,
siue quod inuitabantur inlecebris blandis uoluptatis, siue etiam, quia nihil
erat prolatum melius, illud quod erat tenebant.
(7) Post Amafinium autem multi eiusdem aemuli rationis multa cum scripsissent,
Italiam totam occupauerunt, quodque maxumum argumentum est non dici illa
subtiliter, quod et tam facile ediscantur et ab indoctis probentur, id illi
firmamentum esse disciplinae putant.
[4,4] IV. Sed defendat, quod quisque sentit; sunt enim iudicia libera: nos institutum
tenebimus nullisque unius disciplinae legibus adstricti, quibus in philosophia
necessario pareamus, quid sit in quaque re maxime probabile, semper requiremus.
Quod cum saepe alias, tum nuper in Tusculano studiose egimus. Itaque expositis
tridui disputationibus quartus dies hoc libro concluditur. Ut enim in inferiorem
ambulationem descendimus, quod feceramus idem superioribus diebus, acta res est
sic:
(8) - Dicat, si quis uolt, qua de re disputari uelit.
- Non mihi uidetur omni animi perturbatione posse sapiens uacare.
- Aegritudine quidem hesterna disputatione uidebatur, nisi forte temporis
causa nobis adsentiebare.
- Minime uero; nam mihi egregie probata est oratio tua.
- Non igitur existumas cadere in sapientem aegritudinem?
- Prorsus non arbitror.
- Atqui, si ista perturbare animum sapientis non potest, nulla poterit. Quid
enim? metusne conturbet? At earum rerum est absentium metus, quarum praesentium
est aegritudo; sublata igitur aegritudine sublatus est metus. Restant duae
perturbationes, laetitia gestiens et libido; quae si non cadent in sapientem,
semper mens erit tranquilla sapientis.
- Sic prorsus intellego.
(9) - Utrum igitur mauis? statimne nos uela facere an quasi e portu egredientis
paululum remigare?
- Quidnam est istuc? non enim intellego.
[4,5] V. Quia Chrysippus et Stoici cum de animi perturbationibus disputant, magnam
partem in his partiendis et definiendis occupati sunt, illa eorum perexigua
oratio est, qua medeantur animis nec eos turbulentos esse patiantur,
Peripatetici autem ad placandos animos multa adferunt, spinas partiendi et
definiendi praetermittunt. Quaerebam igitur, utrum panderem uela orationis
statim an eam ante paululum dialecticorum remis propellerem.
- Isto modo uero; erit enim hoc totum, quod quaero, ex utroque perfectius.
(10) - Est id quidem rectius; sed post requires, si quid fuerit obscurius.
- Faciam equidem; tu, tamen, ut soles, dices ista ipsa obscura planius quam
dicuntur a Graecis.
- Enitar equidem, sed intento opus est animo, ne omnia dilabantur, si unum
aliquid effugerit. Quoniam, quae Graeci pa/qh uocant, nobis perturbationes
appellari magis placet quam morbos, in his explicandis ueterem illam equidem
Pythagorae primum, dein Platonis discriptionem sequar, qui animum in duas partes
diuidunt: alteram rationis participem faciunt, alteram expertem; in participe
rationis ponunt tranquillitatem, id est placidam quietamque constantiam, in illa
altera motus turbidos cum irae tum cupiditatis, contrarios inimicosque rationi.
(11) Sit igitur hic fons; utamur tamen in his perturbationibus describendis
Stoicorum definitionibus et partitionibus, qui mihi uidentur in hac quaestione
uersari acutissime.
[4,6] VI. Est igitur Zenonis haec definitio, ut perturbatio sit, quod g-pathos ille
dicit, auersa a recta ratione contra naturam animi commotio. Quidam breuius
perturbationem esse adpetitum uehementiorem, sed uehementiorem eum uolunt esse,
qui longius discesserit a naturae constantia. Partes autem perturbationum uolunt
ex duobus opinatis bonis nasci et ex duobus opinatis malis; ita esse quattuor,
ex bonis libidinem et laetitiam, ut sit laetitia praesentium bonorum libido
futurorum, ex malis metum et aegritudinem nasci censent, metum futuris,
aegritudinem praesentibus; quae enim uenientis metuuntur, eadem adficiunt
aegritudine instantia.
(12) Laetitia autem et libido in bonorum opinione uersantur, cum libido ad id,
quod uidetur bonum, inlecta et infiammata rapiatur, laetitia ut adepta iam
aliquid concupitum ecferatur et gestiat. Natura enim omnes ea, quae bona
uidentur, secuntur fugiuntque contraria; quam ob rem simul obiecta species est
cuiuspiam, quod bonum uideatur, ad id adipiscendum impellit ipsa natura. Id cum
constanter prudenterque fit, eius modi adpetitionem Stoici bou/lhsin appellant,
nos appellemus uoluntatem. Eam illi putant in solo esse sapiente; quam
sic definiunt: uoluntas est, quae quid cum ratione desiderat. Quae autem ratione
aduersante incitata est uehementius, ea libido est uel cupiditas effrenata, quae
in omnibus stultis inuenitur.
(13) Itemque cum ita mouemur, ut in bono simus aliquo, dupliciter id contingit.
Nam cum ratione animus mouetur placide atque constanter, tum illud gaudium
dicitur; cum autem inaniter et effuse animus exultat, tum illa laetitia
gestiens uel nimia dici potest, quam ita definiunt: sine ratione animi
elationem. Quoniamque, ut bona natura adpetimus, sic a malis natura declinamus,
quae declinatio si cum ratione fiet, cautio appelletur, eaque intellegatur
in solo esse sapiente; quae autem sine ratione et cum exanimatione humili atque
fracta, nominetur metus; est igitur metus ratione auersa cautio.
(14) Praesentis autem mali sapientis adfectio nulla est, stultorum aegritudo
est, eaque adficiuntur in malis opinatis animosque demittunt et contrahunt
rationi non obtemperantes. Itaque haec prima definitio est, ut aegritudo sit
animi aduersante ratione contractio. Sic quattuor perturbationes sunt, tres
constantiae, quoniam aegritudini nulla constantia opponitur.
[4,7] VII. Sed omnes perturbationes iudicio censent fieri et opinione. Itaque eas
definiunt pressius, ut intellegatur, non modo quam uitiosae, sed etiam quam in
nostra sint potestate. Est ergo aegritudo opinio recens mali
praesentis, in quo demitti contrahique animo rectum esse uideatur, laetitia
opinio recens boni praesentis, in quo ecferri rectum esse uideatur, metus
opinio impendentis mali, quod intolerabile esse uideatur, libido opinio
uenturi boni, quod sit ex usu iam praesens esse atque adesse.
(15) Sed quae iudicia quasque opiniones perturbationum esse dixi, non in eis
perturbationes solum positas esse dicunt, uerum illa etiam quae efficiuntur
perturbationibus, ut aegritudo quasi morsum aliquem doloris efficiat, metus
recessum quendam animi et fugam, laetitia profusam hilaritatem, libido
effrenatam adpetentiam. Opinationem autem, quam in omnis definitiones superiores
inclusimus, uolunt esse inbecillam adsensionem.
(16) Sed singulis perturbationibus partes eiusdem generis plures subiciuntur, ut
aegritudini inuidentia - utendum est enim docendi causa uerbo minus
usitato, quoniam inuidia non in eo qui inuidet solum dicitur, sed etiam in eo
cui inuidetur-, aemulatio, obtrectatio, misericordia, angor, luctus, maeror,
aerumna, dolor, lamentatio, sollicitudo, molestia, adflictatio, desperatio, et
si quae sunt de genere eodem. Sub metum autem subiecta sunt pigritia,
pudor, terror, timor, pauor, exanimatio, conturbatio, formido, uoluptati
maleuolentia laetans malo alieno, delectatio, iactatio et similia, lubidini
ira, excandescentia, odium, inimicitia, discordia, indigentia, desiderium
et cetera eius modi.
[4,8] VIII. (17) Haec autem definiunt hoc modo: inuidentiam esse dicunt aegritudinem
susceptam propter alterius res secundas, quae nihil noceant
inuidenti. (Nam si qui doleat eius rebus secundis a quo ipse laedatur, non recte
dicatur inuidere, ut si Hectori Agamemno; qui autem, cui alterius commoda nihil
noceant, tamen eum doleat is frui, is inuideat profecto.) Aemulatio autem
dupliciter illa quidem dicitur, ut et in laude et in uitio nomen hoc sit; nam et
imitatio uirtutis aemulatio dicitur - sed ea nihil hoc loco utimur; est enim
laudis-, et est aemulatio aegritudo, si eo quod concupierit alius potiatur, ipse
careat. Obtrectatio autem est, ea quam intellegi zhlotupi/an uolo, aegritudo ex
eo, quod alter quoque potiatur eo quod ipse concupiuerit.
(18) Misericordia est aegritudo ex miseria alterius iniuria laborantis (nemo
enim parricidae aut proditoris supplicio cordia commouetur); angor aegritudo
premens, luctus aegritudo ex eius qui carus fuerit Ïnteritu acerbo, maeror
aegritudo flebilis, aerumna aegritudo laboriosa, dolor aegritudo crucians,
lamentatio aegritudo cum eiulatu, sollicitudo aegritudo cum cogitatione,
molestia aegritudo permanens, adflictatio aegritudo cum uexatione corporis,
desperatio aegritudo sine ulla rerum expectatione meliorum.
(19) Quae autem subiecta sunt sub metum, ea sic definiunt: pigritiam metum
consequentis laboris, terrorem metum concutientem, ex quo fit ut pudorem rubor,
terrorem pallor et tremor et dentium crepitus consequatur, timorem metum mali
adpropinquantis, pauorem metum mentem loco mouentem, ex quo illud Enni:
'Tum pauor sapientiam omnem mi exanimato expectorat',
Exanimationem metum subsequentem et quasi comitem pauoris, conturbationem metum
excutientem cogitata, formidinem metum permanentem.
[4,9] IX . (20) Voluptatis autem partes hoc modo describunt, ut maleuolentia
sit uoluptas ex malo alterius sine emolumento suo, delectatio uoluptas suauitate
auditus animum deleniens; et qualis est haec aurium, tales sunt oculorum et
tactionum et odorationum et saporum, quae sunt omnes unius generis ad
perfundendum animum tamquam inliquefactae uoluptates, Iactatio est uoluptas
gestiens et se efferens insolentius.
(21) Quae autem libidini subiecta sunt, ea sic definiuntur, ut ira sit
libido poeniendi eius qui uideatur laesisse iniuria, excandescentia autem sit
ira nascens et modo existens, quae qu/mwsij Graece dicitur, odium ira
inueterata, inimicitia ira ulciscendi tempus obseruans, discordia ira acerbior
intimo animo et corde concepta, indigentia libido inexplebilis, desiderium
libido eius, qui nondum adsit, uidendi. Distinguunt illud etiam, ut libido sit
earum rerum, quae dicuntur, de quodam aut quibusdam, quae kathgorh/mata
dialectici appellant, ut habere diuitias, capere honores, indigentia rerum
ipsarum sit, ut honorum, ut pecuniae.
(22) Omnium autem perturbationum fontem esse dicunt intemperantiam, quae est {a}
tota mente a recta ratione defectio, sic auersa a praescriptione rationis, ut
nullo modo adpetitiones animi nec regi nec contineri queant. Quem ad modum
igitur temperantia sedat adpetitiones et efficit, ut eae rectae rationi pareant,
conseruatque considerata iudicia mentis, sic huic inimica intemperantia omnem
animi statum infiammat conturbat incitat, itaque et aegritudines et metus et
reliquae perturbationes omnes gignuntur ex ea.
[4,10] X. (23) Quem ad modum, cum sanguis corruptus est aut pituita redundat aut bilis,
in corpore morbi aegrotationesque nascuntur, sic prauarum opinionum conturbatio
et ipsarum inter te repugnantia sanitate spoliat animum morbisque perturbat. Ex
perturbationibus autem primum morbi conficiuntur, quae uocant illi nosh/mata,
eaque quae sunt eis morbis contraria, quae habent ad res certas uitiosam offensionem
atque fastidium, deinde aegrotationes, quae
appellantur a Stoicis a)rrwsth/mata , isque item oppositae contrariae
offensiones. Hoc loco nimium operae consumitur a Stoicis, maxime a Chrysippo,
dum morbis corporum comparatur morborum animi similitudo; qua oratione
praetermissa minime necessaria ea, quae rem continenti pertractemus.
(24) Intellegatur igitur perturbationem iactantibus se opinionibus inconstanter
et turbide in motu esse semper; cum autem hic feruor concitatioque animi
inueterauerit et tamquam in uenis medullisque insederit, tum existet et morbus
et aegrotatio et offensiones eae, quae sunt eis morbis aegrotationibusque
contrariae.
[4,11] XI. Haec, quae dico, cogitatione inter se differunt, re quidem copulata sunt,
eaque oriuntur ex libidine et ex laetitia. Nam cum est concupita pecunia nec
adhibita continuo ratio quasi quaedam Socratica medicina, quae sanaret eam
cupiditatem, permanat in uenas et inhaeret in uisceribus illud malum, existitque
morbus et aegrotatio, quae euelli inueterata non possunt, eique morbo nomen est
auaritia;
(25) similiterque ceteri morbi, ut gloriae cupiditas, ut mulierositas, ut ita
appellem eam quae Graece filoguni/a dicitur, ceterique similiter morbi
aegrotationesque nascuntur. Quae autem sunt his contraria, ea nasci putantur a
metu, ut odium mulierum, quale in misgu/nw Atili est, in hominum uniuersum
genus, quod accepimus de Timone qui misa/nqrwpoj appellatur, ut inhospitalitas
est: quae omnes aegrotationes animi ex quodam metu nascuntur earum rerum quas
fugiunt et oderunt.
(26) Definiunt autem animi aegrotationem opinationem uehementem de
re non expetenda, tamquam ualde expetenda sit, inhaerentem et penitus insitam.
Quod autem nascitur ex offensione, ita definiunt: opinionem uehementem
de re non fugienda inhaerentem et penitus insitam tamquam fugienda; haec autem
opinatio est iudicatio se scire, quod nesciat. Aegrotationi autem talia quaedam
subiecta sunt: auaritia, ambitio, mulierositas, peruicacia, ligurritio,
uinulentia, cuppedia, et si qua similia. Est autem auaritia opinatio uehemens de
pecunia, quasi ualde expetenda sit, inhaerens et penitus insita, similisque est
eiusdem generis definitio reliquarum.
(27) Offensionum autem definitiones sunt eius modi, ut inhospitalitas sit opinio
uehemens ualde fugiendum esse hospitem, eaque inhaerens et penitus insita;
similiterque definitur et mulierum odium, ut Hippolyti, et, ut Timonis, generis
humani.
[4,12] XII. Atque ut ad ualetudinis similitudinem ueniamus eaque conlatione utamur
aliquando, sed parcius quam solent Stoici: ut sunt alii ad alios morbos
procliuiores - itaque dicimus grauidinosos quosdam, {quosdam} torminosos, non
quia iam sint, sed quia saepe sint - {sic} alii ad metum, alii ad aliam
perturbationem; ex quo in aliis anxietas, unde anxii, in aliis iracundia
dicitur. Quae ab ira differt, estque aliud iracundum esse, aliud iratum, ut
differt anxietas ab angore (neque enim omnes anxii, qui anguntur aliquando, nec,
qui anxii, semper anguntur), ut inter ebrietatem {et ebriositatem} interest,
aliudque est amatorem esse, aliud amantem. Atque haec aliorum ad alios morbos
procliuitas late patet; nam pertinet ad omnes perturbationes;
(28) in multis etiam uitiis apparet, sed nomen res non habet. Ergo et inuidi et
maliuoli {et liuidi} et timidi et misericordes, quia procliues ad eas
perturbationes {sunt}, non quia semper feruntur. Haec igitur procliuitas ad suum
quodque genus a similitudine corporis aegrotatio dicatur, dum ea intellegatur ad
aegrotandum procliuitas. Sed haec in bonis rebus, quod alii ad alia bona sunt
aptiores, facilitas nominetur, in malis procliuitas, ut
significet lapsionem, in neutris habeat superius nomen.
[4,13] XIII. Quo modo autem in corpore est morbus, est aegrotatio, est uitium, sic in
animo. Morbum appellant totius corporis corruptionem, aegrotationem
morbum cum imbecillitate, uitium, cum partes corporis inter se
dissident, ex quo prauitas membrorum, distortio, deformitas.
(29) Itaque illa duo, morbus et aegrotatio, ex totius ualetudinis corporis
conquassatione et perturbatione gignuntur, uitium autem integra ualetudine ipsum
ex se cernitur. Sed in animo tantum modo cogitatione possumus morbum ab
aegrotatione seiungere, uitiositas autem est habitus aut adfectio in tota uita
inconstans et a se ipsa dissentiens. Ita fit, ut in altera corruptione opinionum
morbus efficiatur et aegrotatio, in altera inconstantia et repugnantia. Non enim
omne uitium partis habet dissentientis, ut eorum, qui non longe a sapientia
absunt, adfectio est illa quidem discrepans sibi ipsa, dum est insipiens, sed
non distorta nec praua. Morbi autem et aegrotationes partes sunt uitiositatis,
sed perturbationes sintne eiusdem partes, quaestio est.
(30) Vitia enim adfectiones sunt manentes, perturbationes autem mouentes, ut
non possint adfectionum manentium partes esse. Atque ut in malis attingit animi
naturam corporis similitudo, sic in bonis. Sunt enim in corpore praecipua,
pulchritudo, uires ualetudo, firmitas, uelocitas, sunt item in animo. {Ut} enim
corporis temperatio, cum ea congruunt inter se e quibus constamus, sanitas, sic
animi dicitur, cum eius iudicia opinionesque concordant, eaque animi est uirtus,
quam alii ipsam temperantiam dicunt esse, alii obtemperantem temperantiae
praeceptis et eam subsequentem nec habentem ullam speciem suam, sed siue hoc
siue illud sit, in solo esse sapiente. Est autem quaedam animi sanitas, quae in
insipientem etiam cadat, cum curatione {et perturbatione} medicorum conturbatio
mentis aufertur.
(31) Et ut corporis est quaedam apta figura membrorum cum coloris quadam
suauitate eaque dicitur pulchritudo, sic in animo opinionum iudiciorumque
aequabilitas et constantia cum firmitate quadam et stabilitate uirtutem
subsequens aut uirtutis uim ipsam continens pulchritudo uocatur. Itemque uiribus
corporis et neruis et efficacitati similes similibus quoque uerbis animi uires
nominantur. Velocitas autem corporis celeritas appellatur, quae eadem ingenii
etiam laus habetur propter animi multarum rerum breui tempore percursionem.
[4,14] XIV. Illud animorum corporumque dissimile, quod animi ualentes morbo temptari
non possunt, corpora possunt; sed corporum offensiones sine culpa accidere
possunt, animorum non item, quorum omnes morbi et perturbationes ex aspernatione
rationis eueniunt. Itaque in hominibus solum existunt; nam bestiae simile
quiddam faciunt, sed in perturbationes non incidunt.
(32) Inter acutos autem et inter hebetes interest, quod ingeniosi, ut aes
Corinthium in aeruginem, sic illi in morbum et incidunt tardius et recreantur
ocius, hebetes non item. Nec uero in omnem morbum ac perturbationem animus
ingeniosi cadit; non enim in ulla ecferata et immania; quaedam autem humanitatis
quoque habent primam speciem, ut misericordia aegritudo metus. Aegrotationes
autem morbique animorum difficilius euelli posse putantur quam summa illa uitia,
quae uirtutibus sunt contraria. Morbis enim manentibus uitia sublata esse {non}
possunt, quia non tam celeriter sanantur quam illa tolluntur.
(33) Habes ea quae de perturbationibus enucleate disputant Stoici, quae logika/
appellant, quia disseruntur subtilius. Ex quibus quoniam tamquam ex scrupulosis
cotibus enauigauit oratio, reliquae disputationis cursum teneamus, modo satis
illa dilucide dixerimus pro rerum obscuritate.
Prorsus satis; sed si quae diligentius erunt cognoscenda, quaeremus alias, nunc
uela, quae modo dicebas, expectamus et cursum.
[4,15] XV. (34) Quando, ut aliis locis de uirtute et diximus et saepe dicendum erit -
pleraeque enim quaestiones, quae ad uitam moresque pertinent, a uirtutis fonte
ducuntur -, quando igitur uirtus est adfectio animi constans conueniensque,
laudabiles efficiens eos, in quibus est, et ipsa per se sua sponte separata
etiam utilitate laudabilis, ex ea proficiscuntur honestae uoluntates sententiae
actiones omnisque recta ratio (quamquam ipsa uirtus breuissume recta ratio dici
potest). Huius igitur uirtutis contraria est uitiositas - sic enim malo quam
malitiam appellare eam quam Graeci g-kakian appellant; nam malitia certi cuiusdam
uitii nomen est, uitiositas omnium -; ex qua concitantur perturbationes, quae
sunt, ut paulo ante diximus, turbidi animorum concitatique motus, auersi a
ratione et inimicissimi mentis uitaeque tranquillae. Inportant enim aegritudines
anxias atque acerbas animosque adfligunt et debilitant metu; idem inflammant
adpetitione nimia, quam tum cupiditatem tum libidinem dicimus, inpotentiam
quandam animi a temperantia et moderation plurimum dissidentem.
(35) Quae si quando adepta erit id quod ei fuerit concupitum, tum ecferetur
alacritate, ut 'nihil ei constet', quod agat, ut ille, qui 'uoluptatem animi
nimiam summum esse errorem' arbitratur. Eorum igitur malorum in una uirtute
posita sanatio est.
[4,16] XVI. Quid autem est non miserius solum, sed foedius etiam et deformius quam
aegritudine quis adflictus debilitatus iacens? Cui miseriae proxumus est is qui
adpropinquans aliquod malum metuit exanimatusque pendet animi. Quam uim mali
significantes poetae impendere apud inferos saxum Tantalo faciunt
'Ob scelera animique inpotentiam et superbiloquentiam.'
Ea communis poena stultitiae est; omnibus enim, quorum mens abhorret a ratione,
semper aliqui talis terror impendet.
(36) Atque ut haec tabificae mentis perturbationes sunt, aegritudinem dico et
metum, sic hilariores illae, cupiditas auide semper aliquid expetens et inanis
alacritas, id est laetitia gestiens, non multum differunt ab amentia. Ex quo
intellegitur, qualis ille sit, quem tum moderatum, alias modestum temperantem,
alias constantem continentemque dicimus; non numquam haec eadem uocabula ad
frugalitatis nomen tamquam ad caput referre uolumus. Quodnisi eo nomine uirtutes
continerentur, numquam ita peruolgatum illud esset, ut iam prouerbio locum
optineret, 'hominem frugi omnia recte facere'. Quod idem cum Stoici de sapiente
dicunt, nimis admirabiliter nimisque magnifice dicere uidentur.
[4,17] XVII. (37) Ergo, hic, quisquis est qui moderatione et constantia quietus animo
est sibique ipse placatus, ut nec tabescat molestiis nec frangatur timore nec
sitienter quid expetens ardeat desiderio nec alacritate futili gestiens
deliquescat, is est sapiens quem quaerimus, is est beatus, cui nihil humanarum
rerum aut intolerabile ad demittendum animum aut nimis laetabile ad ecferendum
uideri potest. Quid enim uideatur ei magnum in rebus humanis, cui aeternitas
omnis totiusque mundi nota sit magnitudo? Nam quid aut in studiis humanis aut in
tam exigua breuitate uitae magnum sapienti uideri potest, qui semper animo sic
excubat, ut ei nihil inprouisum accidere possit, nihil inopinatum, nihil omnino
nouum?
(38) Atque idem ita acrem in omnis partis aciem intendit, ut semper uideat sedem
sibi ac locum sine molestia atque angore uiuendi, ut, quemcumque casum fortuna
inuexerit, hunc apte et quiete ferat. Quod qui faciet, non aegritudine solum
uacabit, sed etiam perturbationibus reliquis omnibus. HÏs autem uacuus animus
perfecte atque absolute beatos efficit, idemque concitatus et abstractus ab
integra certaque ratione non constantiam solum amittit, uerum etiam sanitatem.
Quocirca mollis et eneruata putanda est Peripateticorum ratio et oratio, qui
perturbari animos necesse dicunt esse, sed adhibent modum quendam, quem ultra
progredi non oporteat.
(39) Modum tu adhibes uitio? an uitium nullum est non parere rationi? an ratio
parum praecipit nec bonum illud esse, quod aut cupias ardenter aut adeptus
ecferas te insolenter, nec porro malum, quo aut oppressus iaceas aut, ne
opprimare, mente uix constes? eaque omnia aut nimis tristia aut nimis laeta
errore fieri, qui {si} error stultis extenuetur die ut, cum res eadem maneat,
aliter ferant inueterata aliter recentia, sapientis ne attingat quidem omnino?
[4,18] XVIII. (40) Etenim quis erit tandem modus iste? quaeramus enim modum aegritudinis,
in qua operae plurimum ponitur. Aegre tulisse P- Rupilium fratris repulsam
consulatus scriptum apud Fannium est; sed tamen transisse uidetur modum, quippe
qui ob eam causam a uita recesserit; moderatius igitur ferre debuit. Quid, si,
cum id ferret modice, mors liberorum accessisset? 'Nata esset aegritudo noua,
sed ea modica'. Magna tamen facta esset accessio. Quid, si deinde dolores graues
corporis, si bonorum amissio, si caecitas, si exilium? Si pro singulis malis
aegritudines accederent, summa ea fieret, quae non sustineretur.
(41) Qui modum igitur uitio quaerit, similiter facit, ut si posse putet
eum qui se e Leucata praecipitauerit sustinere se, cum uelit. Ut enim id non
potest, sic animus perturbatus et incitatus nec cohibere se potest nec, quo loco
uult, insistere. Omninoque, quae crescentia perniciosa sunt, eadem sunt uitiosa
nascentia;
(42) aegritudo autem ceteraeque perturbationes amplificatae certe
pestiferae sunt; igitur etiam susceptae continuo in magna pestis parte
uersantur. Etenim ipsae se impellunt, ubi semel a ratione discessum est, ipsaque
sibi imbecillitas indulget in altumque prouehitur imprudens nec reperit locum
consistendi. Quam ob rem nihil interest, utrum moderatas perturbationes
adprobent an moderatam iniustitiam, moderatam ignauiam, moderatam
intemperantiam; qui enim uitiis modum apponit, is partem suscipit uitiorum quod
cum ipsum per se odiosum est, tum eo molestius, quia sunt in lubrico incitataque
semel procliui labuntur sustinerique nullo modo possunt.
[4,19] XIX. (43) Quid, quod idem Peripatetici perturbationes istas, quas nos
extirpandas putamus, non modo naturalis esse dicunt, sed etiam utiliter a natura
datas? Quorum est talis oratio: primum multis uerbis iracundiam laudant, cotem
fortitudinis esse dicunt, multoque et in hostem et in improbum ciuem
uehementioris iratorum impetus esse, leuis autem ratiunculas eorum, qui itam
cogitarent: 'proelium rectum est hoc fieri, conuenit dimicare pro legibus, pro
libertate, pro patria;' haec nullam habent uim, nisi ira excanduit fortitudo.
Nec uero de bellatoribus solum disputant: imperia seueriora nulla esse putant
sine aliqua acerbitate iracundiae; oratorem denique non modo accusantem, sed ne
defendentem quidem probant sine aculeis iracundiae, quae etiamsi non adsit,
tamen uerbis atque motu simulandam arbitrantur, ut auditoris iram oratoris
incendat actio. Virum denique uideri negant qui irasci nesciet, eamque, quam
lenitatem nos dicimus, uitioso lentitudinis nomine appellant.
(44) Nec uero solum hanc libidinem laudant - est enim ira, ut modo definiui,
ulciscendi libido -, sed ipsum illud genus uel libidinis uel cupiditatis ad
summam utilitatem esse dicunt a natura datum; nihil enim quemquam nisi quod
lubeat praeclare facere posse. Noctu ambulabat in publico Themistocles, quod
somnum capere non posset, quaerentibusque respondebat Miltiadis tropaeis se e
somno suscitari. Cui non sunt auditae Demosthenis uigiliae? qui dolere se
aiebat, si quando opificum antelucana uictus esset industria. Philosophiae
denique ipsius principes numquam in suis studiis tantos progressus sine
flagranti cupiditate facere potuissent. Ultimas terras lustrasse Pythagoran
Democritum Platonem accepimus; ubi enim quicquid esset quod disci posset, eo
ueniendum iudicauerunt. Num putamus haec fieri sine summo cupiditatis ardore
potuisse?
[4,20] XX. (45) Ipsam aegritudinem, quam nos ut taetram et inmanem beluam fugiendam
diximus, non sine magna utilitate a natura dicunt constitutam, ut homines
castigationibus reprehensionibus ignominiis adfici se in delicto dolerent.
Impunitas enim peccatorum data uidetur eis qui ignominiam et infamiam ferunt
sine dolore; morderi est melius conscientia. Ex quo est illud e uita ductum ab
Afranio: nam cum dissolutus filius:
'Heu me miserum!'
tum seuerus pater:
'Dum modo doleat aliquid, doleat quidlubet.'
(46) Reliquas quoque partis aegritudinis utilis esse dicunt, misericordiam ad
opem ferendam et calamitates hominum indignorum subleuandas; ipsum illud
aemulari obtrectare non esse inutile, cum aut se non idem uideat consecutum,
quod alium, aut alium idem, quod se; metum uero si qui sustulisset, omnem uitae
diligentiam sublatam fore, quae summa esset in eis qui leges, qui magistratus,
qui paupertatem, qui ignominiam, qui mortem, qui dolorem timerent. Haec tamen
ita disputant, ut resecanda esse fateantur, euelli penitus dicant nec posse nec
opus esse et in omnibus fere rebus mediocritatem esse optumam existiment. Quae
cum exponunt, nihilne tibi uidentur an aliquid dicere?
- Mihi uero dicere aliquid, itaque expecto, quid ad ista.
[4,21] XXI. (47) - Reperiam fortasse, sed illud ante: uidesne, quanti fuerit apud
Academicos uerecondia? plane enim dicunt, quod ad rem pertineat. Peripateticis
respondetur a Stoicis; digladientur illi per me licet, cui nihil est necesse
nisi, ubi sit illud, quod ueri simillimum uideatur, anquirere. Quid est igitur
quod occurrat in hac quaestione, e quo possit attingi aliquid ueri simile, quo
longius mens humana progredi non potest? Definitio perturbationis, qua recte
Zenonem usum puto; ita enim definit, ut perturbatio sit auersa {a} ratione
contra naturam animi commotio, uel breuius, ut perturbatio sit adpetitus
uehementior, uehementior autem intellegatur is qui procul absit a naturae
constantia.
(48) Quid ad has definitiones possim dicere? Atque haec pleraque sunt prudenter
acuteque disserentium, illa quidem ex rhetorum pompa: 'ardores animorum cotesque
uirtutum.' An uero uir fortis, nisi stomachari coepit, non potest fortis esse?
Gladiatorium id quidem. Quamquam in eis ipsis uidemus saepe constantiam:
'Conlocuntur, congrediuntur, quaerunt aliquid, postulant,'
ut magis placati quam irati esse uideantur. Sed in illo genere sit sane
Pacideianus aliquis hoc animo, ut narrat Lucilius:
'Occidam illum equidem et uincam, si id quaeritis' inquit,
'Verum illud credo fore: in os prius accipiam ipse
Quam gladium in stomacho furi ac pulmonibus sisto.
Odi hominem, iratus pugno, nec longius quicquam
Nobis, quam dextrae gladium dum acconuno alter;
Usque adeo studio atque odio illius ecferor ira';
[4,22] XXII. (49) At sine hac gladiatoria iracundia uidemus progredientem apud Homerum
Aiacem multa cum hilaritate, cum depugnaturus esset cum Hectore; cuius, ut arma
sumpsit, ingressio laetitiam attulit sociis, terrorem autem hostibus, ut ipsum
Hectorem, quem ad modum est apud Homerum, toto pectore trementem prouocasse ad
pugnam paeniteret. Atque hi conlocuti inter se, prius quam manum consererent,
leniter et quiete nihil ne in ipsa quidem pugna iracunde rabioseue fecerunt. Ego
ne Torquatum quidem illum, qui hoc cognomen inuenit, iratum existimo Gallo
torquem detraxisse, nec Marcellum apud Clastidium ideo fortem fuisse, quia
fuerit iratus.
(50) De Africano quidem, quia notior est nobis propter recentem memoriam, uel
iurare possum non illum iracundia tum inflammatum fuisse, cum in acie M.
Alliennium Paelignum scuto protexerit gladiumque hosti in pectus infixerit. De
L- Bruto fortasse dubitarim, an propter infinitum odium tyranni ecfrenatius in
Arruntem inuaserit; uideo enim utrumque comminus ictu cecidisse contrario. Quid
igitur huc adhibetis iram? An fortitudo, nisi insanire coepit, impetus suos non
habet? Quid? Herculem, quem in caelum ista ipsa, quam uos iracundiam esse
uultis, sustulit fortitudo, iratumne censes conflixisse cum Erymanthio apro aut
leone Nemeaeo? An etiam Theseus Marathonii tauri cornua conprehendit iratus?
Vide ne fortitudo minime sit rabiosa sitque iracundia tota leuitatis.
[4,23] XXIII. Neque enim est ulla fortitudo, quae rationis est expers.
(51) 'Contemnendae res humanae sunt, neglegenda mors est, patibiles et dolores et
labores putandi'. Haec cum constituta sunt iudicio atque sententia, tum est
robusta illa et stabilis fortitudo, nisi forte, quae uehementer acriter animose
fiunt iracunde fieri suspicamur. Mihi ne Scipio quidem ille pontufex maxumus,
qui hoc Stoicorum uerum esse declarauit, numquam priuatum esse sapientem, iratus
uidetur fuisse Ti- Graccho tum, cum consulem languentem reliquit atque ipse
priuatus, ut si consul esset, qui rem publicam saluam esse uellent, se sequi iussit.
(52) Nescio ecquid ipsi nos fortiter in re p- fecerimus: si quid fecimus, certe
irati non fecimus. An est quicquam similius insaniae quam ira? quam bene Ennius
'initium' dixit 'insaniae.' Color, uox, oculi, spiritus, inpotentia dictorum ac
factorum quam partem habent sanitatis? Quid Achille Homerico foedius, quid
Agamemnone in iurgio? Nam Aiacem quidem ira ad furorem mortemque perduxit. Non
igitur desiderat fortitudo aduocatam iracundiam; satis est instructa parata
armata per sese. Nam isto quidem modo licet dicere utilem uinulentiam ad
fortitudinem, utilem etiam dementiam, quod et insani et ebrii multa faciunt
saepe uehementÏus. Semper Aiax fortis, fortissimus tamen in furore; nam
Facinus fecit maximum, cum Danais inclinantibus
Summam rem perfecit manu, Proelium restituit insaniens.
[4,24] XXIV. (53) Dicamus igitur utilem insaniam? Tracta
definitiones fortitudinis: intelleges eam stomacho non egere. Fortitudo est
igitur 'adfectio animi legi summae in perpetiendis rebus obtemperans' uel
'conseruatio stabilis iudicii in eis rebus quae formidolosae uidentur subeundis
et repellendis' uel 'scientia rerum formidolosarum contrariarumque aut omnino
neglegendarum conseruans earum rerum stabile iudicium' uel breuius, ut
Chrysippus (nam superiores definitiones erant Sphaeri, hominis in primis bene
definientis, ut putant Stoici; sunt enim omnino omnes fere similes, sed
declarant communis notiones alia magis alia) - quo modo igitur Chrysippus?
'Fortitudo est' inquit 'scientia rerum perferendarum uel adfectio animi in
patiendo ac perferendo summae legi parens sine timore.' Quamuis licet insectemur
istos, ut Carneades solebat, metuo ne soli philosophi sint. Quae enim istarum
definitionum non aperit notionem nostram, quam habemus omnes de fortitudine
tectam atque inuolutam? Qua aperta quis est qui aut bellatori aut imperatori aut
oratori quaerat aliquid neque eos existumet sine rabie quicquam fortiter facere posse?
(54) Quid? Stoici, qui omnes insipientes insanos esse dicunt, nonne ista
conligunt? Remoue perturbationes maxumeque iracundiam: iam uidebuntur monstra
dicere. Nunc autem ita disserunt, sic se dicere omnes stultos insanire, ut male
olere omne caenum. 'At non semper.' Commoue: senties. Sic iracundus non semper
iratus est; lacesse: iam uidebis furentem. Quid? ista bellatrix iracundia, cum
domum rediit, qualis est cum uxore, cum liberis, cum familia? an tum quoque est
utilis? Est igitur aliquid quod perturbata mens melius possit facere quam
constans? an quisquam potest sine perturbatione mentis irasci? Bene igitur
nostri, cum omnia essent in moribus uitia, quod nullum erat iracundia foedius,
iracundos solos morosos nominauerunt.
[4,25] XXV. (55) Oratorem uero irasci minime decet, simulare non dedecet. An tibi
irasci tum uidemur, cum quid in causis acrius et uehementius dicimus? Quid? cum
iam rebus transactis et praeteritis orationes scribimus, num irati scribimus?
'Ecquis hoc animaduertit? uincite!'
Num aut egisse umquam iratum Aesopum aut scripsisse existimas iratum Accium?
Aguntur ista praeclare et ab oratore quidem melius, si modo est orator, quam ab
ullo histrione, sed aguntur leniter et mente tranquilla.
Libidinem uero laudare cuius est libidinis? Themistoclem mihi et Demosthenen
profertis, additis Pithagoran Democritum Platonem. Quid? uos studia libidinem
uocatis? quae uel optimarum rerum, ut ea sunt quae profertis, sedata tamen et
tranquilla esse debent. Iam aegritudinem laudare, unam rem maxime detestabilem,
quorum est tandem philosophorum? At commode dixit Afranius:
'Dum modo doleat aliquid, doleat quidlibet.'
Dixit enim de adolescente perdito ac dissoluto, nos autem de constanti uiro ac
sapienti quaerimus. Et quidem ipsam illam iram centurio habeat aut signifer uel
ceteri, de quibus dici non necesse est, ne rhetorum aperiamus mysteria; utile
est enim uti motu animi, qui uti ratione non potest: nos autem, ut testificor
saepe, de sapiente quaerimus.
[4,26] XXVI. (56) At etiam aemulari utile est, obtrectare, misereri. Cur misereare
potius quam feras opem, si id facere possis? an sine misericordia liberales esse
non possumus? Non enim suscipere ipsi aegritudines propter alios debemus, sed
alios, si possumus, leuare aegritudine. Obtrectare uero alteri aut illa uitiosa
aemulatione, quae riualitati similis est, aemulari quid habet utilitatis, cum
sit aemulantis angi alieno bono quod ipse non habeat, obtrectantis autem angi
alieno bono, quod id etiam alius habeat? Qui id adprobari possit, aegritudinem
suscipere pro experientia, si quid habere uelis? nam solum habere uelle summa
dementia est.
(57) Mediocritates autem malorum quis laudare recte possit? Quis enim potest, in
quo libido cupiditasue sit, non libidinosus et cupidus esse? in quo ira, non
iracundus? in quo angor, non anxius? in quo timor, non timidus? Libidinosum
igitur et iracundum et anxium et timidum censemus esse sapientem? De cuius
excellentia multa quidem dici quamuis fuse lateque possunt, sed breuissime illo
modo, sapientiam esse rerum diuinarum et humanarum scientiam cognitionemque,
quae cuiusque rei causa sit; ex quo eflÏcitur, ut diuina imitetur, humana omnia
inferiore uirtute ducat. In hanc tu igitur tamquam in mare, quod est uentis
subiectum perturbationem cadere tibi dixisti uideri? Quid est quod tantam
grauitatem constantiamque perturbet? an improuisum aliquid aut repentinum? Quid
potest accidere tale ei, cui nihil, quod homini euenire possit, {non
praemeditatum sit}? Nam quod aiunt nimia resecari oportere, naturale relinqui,
quid tandem potest esse naturale, quod idem nimium esse possit? Sunt enim omnia
ista ex errorum orta radicibus, quae euellenda et extrahenda penitus, non
circumcidenda nec amputanda sunt.
[4,27] XXVII. (58) Sed quoniam suspicor te non tam de sapiente quam de te ipso quaerere
- illum enim putas omni perturbatione esse liberum, te uis -, uideamus, quanta
sint quae {a} philosophia remedia morbis animorum adhibeantur. Est enim quaedam
medicina certe, nec tam fuit hominum generi infensa atque inimica natura, ut
corporibus tot res salutaris, animis nullam inuenerit; de quibus hoc etiam est
merita melius, quod corporum adiumenta adhibentur extrinsecus, animorum salus
inclusa in is ipsis est. Sed quo maior est in eis praestantia et diuinior, eo
maiore indigent diligentia. Itaque bene adhibita ratio cernit, quid optumum sit,
neglecta multis implicatur erroribus.
(59) Ad te igitur mihi iam conuertenda omnis oratio est; simulas enim quaerere
te de sapiente, quaeris autem fortasse de te. Earum igitur perturbationum, quas
exposui, uariae sunt curationes. Nam neque omnis aegritudo, una ratione sedatur
(alia est enim lugenti, alia miseranti aut inuidendi adhibenda medicina); est
etiam in omnibus quattuor perturbationibus illa distinctio, utrum ad uniuersam
perturbationem, quae est aspernatio rationis aut adpetitus uehementior, an ad
singulas, ut ad metum lubidinem reliquas melius adhibeatur oratio, et utili
illudne non uideatur aegre ferundum, ex quo suscepta sit aegritudo, an omnium
rerum tollenda omnino aegritudo, ut, si quis aegre ferat se pauperem esse, idne
disputes, paupertatem malum non esse, an hominem aegre ferre nihil oportere.
Nimirum hoc melius, ne, si forte de paupertate non persuaseris, sit aegritudini
concedendum; aegritudine autem sublata propriis rationibus, quibus heri usi
sumus, quodam modo etiam paupertatis malum tollitur.
[4,28] XXVIII. (60) Sed omnis eius modi perturbatio animi placatione abluatur illa
quidem, cum doceas nec bonum illud esse, ex quo laetitia aut libido oriatur, nec
malum, ex quo aut metus aut aegritudo; uerum tamen haec est certa et propria
sanatio, si doceas ipsas perturbationes per se esse uitiosas nec habere quicquam
aut naturale aut necessarium, ut ipsam aegritudinem leniri uidemus, cum obicimus
maerentibus imbecillitatem animi ecfeminati, cumque eorum grauitatem
constantiamque laudamus, qui non turbulente humana patiantur. Quod quidem solet
eis etiam accidere, qui illa mala esse censent, ferenda tamen aequo animo
arbitrantur. Putat aliquis esse uoluptatem bonum, alius autem, pecuniam; tamen
et ille ab intemperantia et hic ab auaritia auocari potest. Illa autem altera
ratio et oratio, quae simul et opinionem falsam tollit et aegritudinem detrahit,
est ea quidem utilior, sed raro proficit neque est ad uolgus adhibenda.
(61) Quaedam autem sunt aegritudines, quas leuare illa medicina nullo modo
possit, ut, si quis aegre ferat nihil in se esse uirtutis, nihil animi, nihil
officii, nihil honestatis, propter mala is quidem angatur, sed alia quaedam sit
ad eum admouenda curatio, et talis quidem, quae possit esse omnium etiam de
ceteris rebus discrepantium philosophorum. Inter omnis enim conuenire oportet
commotiones animorum a recta ratione auersas esse uitiosas, ut, etiamsi uel mala
sint illa, quae metum aegritudinemue, uel bona, quae cupiditatem laetitiamue
moueant, tamen sit uitiosa ipsa commotio. Constantem enim quendam uolumus,
sedatum, grauem, humana omnia spernentem illum esse, quem magnanimum et fortem
uirum dicimus. Talis autem nec maerens nec timens nec cupiens nec gestiens esse
quisquam potest. Eorum enim haec sunt, qui euentus humanos superiores quam suos
animos esse ducunt.
[4,29] XXIX. (62 ) Quare omnium philosophorum, ut ante dixi, una ratio est medendi, ut
nihil, quale sit illud quod perturbet animum, sed de ipsa sit perturbatione
dicendum. Itaque primum in ipsa cupiditate, cum id solum agitur utea tollatur,
non, est quaerendum, bonum illud necne sit quod lubidinem moueat, sed lubido
ipsa tollenda ut, siue, quod honestum est, id sit summum bonum, siue uoluptas
siue horum utrumque coniunctum siue tria illa genera bonorum, tamen, etiamsi
uirtutis ipsius uehementior adpetitus sit, eadem sit omnibus ad deterrendum
adhibenda oratio. Continet autem omnem sedationem animi humana in conspectu
posita natura; quae quo facilius expressa cernatur, explicanda est oratione
communis condicio lexque uitae.
(63) Itaque non sine causa, cum Orestem fabulam doceret Euripides, primos tris
uersus reuocasse dicitur Socrates:
'Neque tam terribilis ulla fando oratio est,
Nec sors nec ira caelitum inuectum malum,
Quod non natura humana patiendo ecferat.'
Est autem utilis ad persuadendum ea quae acciderint ferri et posse et oportere
enumeratio eorum qui tulerunt. Etsi aegritudinis sedatio et hesterna
disputatione explicata est et in Consolationis libro, quem in medio - non enim
sapientes eramus - maerore et dolore conscripsimus; quodque uetat Chrysippus, ad
recentÏs quasi tumores animi remedium adhibere, id nos fecimus naturaeque uim
attulimus, ut magnitudini medicinae doloris magnitudo concederet.
[4,30] XXX. (64) Sed aegritudini, de qua satis est disputatum, finitimus est metus, de
quo pauca dicenda sunt. Est enim metus, ut aegritudo praesentis, sic ille futuri
mali. Itaque non nulli aegritudinis partem quandam metum esse dicebant, alii
autem metum praemolestiam appellabant, quod esset quasi dux consequentis
molestiae. Quibus igitur rationibus instantia feruntur, eisdem contemnuntur
sequentia. Nam uidendum est in utrisque, ne quid humile summissum molle
ecfeminatum fractum abiectumque faciamus. Sed quamquam de ipsius metus
inconstantia inbecillitate leuitate dicendum est, tamen multum prodest ea, quae
metuuntur, ipsa contemnere. Itaque siue casu accidit siue consilio, percommode
factum est, quod eis de rebus quae maxime metuuntur, de morte et de dolore,
primo et proxumo die disputatum est. Quae si probata sunt, metu magna ex parte
liberati sumus.
(65) Ac de malorum opinione hactenus.
[4,31] XXXI. Videamus nunc de bonorum, id est de laetitia et de cupiditate.
Mihi quidem in tota ratione ea, quae pertinet ad animi perturbationem,
una, res uidetur causam continere, omnis eas esse in
nostra potestate, omnis iudicio susceptas, omnis uoluntarias. Hic igitur error
est eripiendus, haec detrahenda opinio atque ut in malis opinatis tolerabilia,
sic in bonis sedatiora sunt effÏcienda ea quae magna et laetabilia ducuntur.
Atque hoc quidem commune malorum et bonorum, ut, si iam difficile sit persuadere
nihil earum rerum, quae perturbent animum, aut in bonis aut in malis esse
habendum, tamen alia ad alium motum curatio sit adhibenda aliaque ratione
maleuolus, alia amator, alia rursus anxius, alia timidus corrigendus.
(66) Atque erat facile sequentem eam rationem, quae maxume probatur de bonis et
malis, negare umquam laetitia adfici posse insipientem, quod nihil umquam
haberet boni; sed loquimur nunc more communi. Sint sane ista bona, quae
putantur, honores diuitiae uoluptates cetera, tamen in eis ipsis potiundis
exultans gestiensque laetitia turpis est, ut, si ridere concessum sit,
uituperetur tamen cachinnatio. Eodem enim uitio est ecfusio animi in laetitita
quo in dolore contractio, eademque leuitate cupiditas est in appetendo qua
laetitia in fruendo, et ut nimis adflicti molestia, sic nimis elati laetitia
iure iudicantur leues; et, curui inuidere aegritudinis sit, malis autem alienis
uoluptatem capere laetitiae, utrumque immanitate et feritate quadam proponendo
castigari solet; atque ut cauere decet, timere non decet, sic gaudere decet,
laetari non decet, quoniam docendi causa a gaudio laetitiam distinguimus;
(67) illud iam supra diximus, contractionem animi recte fieri numquam posse,
elationem posse. Aliter enim Naeuianus ille gaudet Hector:
'Laetus sum laudari me abs te, pater, a laudato uiro',
aliter ille apud Trabeam:
'Lena delenita argento nutum obseruabit meum,
Quid uelim, quid studeam. Adueniens digito impellam ianuam,
Fores patebunt. De Inprouiso Chrysis ubi me aspexerit,
Alacris ob uiam mihi ueniet complexum exoptans meum,
Mihi se dedet.'
Quam haec pulchra putet, ipse iam dicet:
'Fortunam ipsam anteibo fortunis meis'.
[4,32] XXXII. (68) Haec laetitia quam turpis sit, satis est diligenter attendentem
penitus uidere. Et ut turpes sunt, qui ecferunt se laetitia tum cum fruuntur
Veneriis uoluptatibus, sic flagitiosi, qui eas inflammato animo concupiscunt.
Totus uero iste, qui uolgo appellatur amor - nec hercule inuenio, quo nomine
alio possit appellari -, tantae leuitatis est, ut nihil uideam quod putem
conferendum. Quem Caecilius
'deum qui non summum putet,
aut stultum aut rerum esse imperitum' existumat.
'Cui in manu sit,'quem esse dementem uelit,
Quem sapere' quem sanari' quem in morbum inici,
---
Quem contra amari, quem expeti, quem arcessier.'
(69) O praeclaram emendatricem uitae poeticam, quae amorem flagitii et leuitatis
auctorem in concilio deorum conlocandum putet! De comoedia loquor, quae, si haec
flagitia non probaremus, nulla esset omnino; quid ait ex tragoedia princeps ille
Argonautarum?
'Tu me amoris magis quam honoris seruauisti gratia.'
Quid ergo? hic amor Medeae quanta miseriarum excitauit incendia! Atque ea tamen
apud alium poetam patri dicere audet se 'coniugem' habuisse
'Illum, Amor quem dederat, qui plus pollet potiorque est patre'.
[4,33] XXXIII. (70) Sed poetas ludere sinamus, quorum fabulis in hoc flagitio uersari
ipsum uidemus Iouem: ad magistros uirtutis philosophos ueniamus, qui amorem
negant stupri esse et in eo litigant cum Epicuro non multum, ut opinio mea fert,
mentiente. Quis est enim iste amor amicitiae? cur neque deformem adulescentem
quisquam amat neque formosum senem? Mihi quidem haec in Graecorum gymnasiis nata
consuetudo uidetur, in quibus isti liberi et concessi sunt amores. Bene ergo
Ennius:
'Flagiti principium est nudare inter ciuis corpora.'
Qui ut sint, quod fieri posse uideo, pudici, solliciti tamen et anxii sunt,
eoque magis, quod se ipsi continent et coercent.
(71) Atque, ut muliebris amores omittam, quibus maiorem licentiam natura
concessit, quis aut de Ganymedi raptu dubitat, quid poetae uelint, aut non
intellegit, quid apud Euripidem et loquatur et cupiat Laius? Quid denique
homines doctissimi et summi poetae de se ipsis et carminibus edunt et cantibus?
Fortis uir in sua re p- cognitus quae de iuuenum amore scribit Alcaeus! Nam
Anacreontis quidem tota poesis est amatoria. Maxume uero omnium flagrasse amore
Reginum Ibycum apparet ex scriptis.
[4,34] XXXIV. Atque horum omnium lubidinosos esse amores uidemus: philosophi sumus
exorti, et auctore quidem nostro Platone, quem non iniuria Dicaearchus accusat,
qui amori auctoritatem tribueremus.
(72) Stoici uero et Sapientem amaturum esse dicunt amorem ipsum 'conatum
amicitiae faciendae ex pulchritudinis specie' definiunt. Qui si quis est in
rerum natura sine sollicitudine, sine desiderio, sine cura, sine suspirio, sit
sane; uacat enim omni libidine; haec autem de libidine oratio est. Sin autem est
aliquis amor, ut est certe, qui nihil absit aut non multum ab insanÏa, qualis in
Leucadia est:
'Si quidem sit quisquam deus,
Cui ego sim curae'
(73) At id erat deis omnibus curandum, quem ad modum hic frueretur uoluptate
amatoria!
'Heu me infelicem!'
Nihil uerius. Probe et ille:
'Sanusne es, qui temere lamentare?'
Sic insanus uidetur etiam suis. At quas tragoedias efficit!
'Te, Apollo sancte, fer opem, teque, amnipotens Neptune, inuoco,
Vosque adeo, Venti!'
Mundum totum se ad amorem suum subleuandum conuersurum putat, Venerem unam
excludit ut iniquam:
'Nam quid ego te appellem, Venus?'
Eam prae lubidine negat curare quicquam: quasi uero ipse non propter lubidinem
tanta flagitia et faciat et dicat.
[4,35] XXXV. (74) Sic igitur adfecto haec adhibenda curatio est, ut et illud quod
cupiat ostendatur quam leue, quam contemnendum, quam nihili, sit omnino, quam
facile uel aliunde uel alio modo perfici uel omnino neglegi sit; abducendus
etiam est non numquam ad alia studia sollicitudines curas negotia, loci denique
mutatione tamquam aegroti non conualescentes saepe curandus est;
(75) etiam nouo quidam amore ueterem amorem tamquam clauo clauum eiciendum
putant; maxume autem, admonendus {est}, quantus sit furor amoris. Omnibus, enim
ex animi perturbationibus est profecto nulla uehementior, ut, si iam ipsa illa
accusare nolis, stupra dico et corruptelas et adulteria, incesta denique, quorum
omnium accusabilis est turpitudo, - sed ut haec omittas, perturbatio ipsa mentis
in amore foeda per se est.
(76) Nam ut illa praeteream, quae sunt furoris, haec ipsa per sese quam habent
leuitatem, quae uidentur esse mediocria,
Iniuriae
Suspiciones inimicitiae indutiae
Bellum pax rursum! incerta haec si tu postules
Ratione certa facere, nihilo plus agas,
Quam si des operam, ut cum ratione insanias.
Haec inconstantia mutabilitasque mentis quem non ipsa prauitate deterreat? Est
etiam illud, quod in omni perturbatione dicitur, demonstrandum, nullam esse nisi
opinabilem, nisi iudicio susceptam, nisi uoluntariam. Etenim si naturalis amor
esset, et amarent omnes et semper amarent et idem amarent, neque alium pudor,
alium cogitatio, alium satietas deterreret.
[4,36] XXXVI. (77) Ira uero, quae quam diu perturbat animum, dubitationem insaniae non
habet, cuius inpulsu existit etiam inter fratres tale iurgium:
'Quis homo te exsuperauit usquam gentium impudentia?'
'Quis autem malitia te?' -
Nosti, quae secuntur; alternis enim uersibus intorquentur inter fratres
grauissimae contumeliae, ut facile appareat Atrei filios esse, eius qui
meditatur poenam in fratrem nouam:
Maior mihi moles, maius miscendum malum,
Qui illius acerbum cor contundam et comprimam'.
Quo igitur haec erumpit moles? audi Thyestem:
'Ipsus hortatur me frater, ut meos malis miser
Mandarem natos' -
Eorum uiscera apponit; quid est enim quo non progrediatur eodem ira, quo furor?
Itaque iratos proprie dicimus exisse de potestate, id est de consilio, de
ratione, de mente; horum enim potestas in totum animum esse debet.
(78) His aut subtrahendi sunt ei, in quos impetum conantur facere, dum se ipsi
conligant, - quid est autem se ipsum colligere nisi dissupatas animi partis
rursum in suum locum cogere? - aut rogandi orandique sunt, ut, si quam habent
ulciscendi uim, differant in tempus aliud, dum deferuescat ira. Deferuescere
autem certe signiiÏcat ardorem animi inuita ratione excitatum. Ex quo illud
laudatur Archytae, qui cum uilico factus esset iratior, 'Quo te modo' inquit
'accepissem, nisi iratus essem!'
[4,37] XXXVII. (79) Ubi sunt ergo isti, qui iracundiam utilem dicunt - potest utilis
esse insania? - aut naturalem? An quicquam est secundum naturam, quod fit
repugnante ratione? Quo modo autem, si naturalis esset ira, aut alius alio magis
iracundus esset, aut finem haberet prius quam esset ulta, ulciscendi lubido, aut
quemquam paeniteret, quod fecisset per iram? Ut Alexandrum regem uidemus, qui
cum interemisset Clitum familiarem suum, uix a se manus abstinuit; tanta uis
fuit paenitendi. Quibus cognitis quis est qui dubitet quin hic quoque motus
animi sit totus opinabilis ac uoluntarius? Quis enim dubitarit quin
aegrotationes animi, qualis est auaritia, gloriae cupiditas, ex eo, quod magni
aestumetur ea res ex qua animus aegrotat, oriantur? Unde intellegi debet
perturbationem quoque omnem esse in opinione.
(80) Et si fidentia, id est firma animi confisio, scientia quaedam est et opinio
grauis non temere adsentientis, metus quoque est diffidentia expectati et
inpendentis mali, et si spes est expectatio boni, mali expectationem esse
necesse est metum. Ut igitur metus, sic reliquae perturbationes sunt in malo.
Ergo ut constantia scientiae, sic perturbatio erroris est. Qui autem natura
dicuntur iracundi aut misericordes aut inuidi aut tale quid, ei sunt constituti
quasi mala ualetudine animi, sanabiles tamen, ut Socrates dicitur: cum multa in
conuentu uitia conlegisset in eum Zopyrus, qui se naturam cuiusque ex forma
perspicere profitebatur, derisus est a ceteris, qui illa in Socrate uitia non
agnoscerent, ab ipso autem Socrate subleuatus, cum illa sibi insita, sed
ratione a se deiecta diceret.
(81) Ergo ut optuma quisque ualetudine adfectus potest uideri {ut} natura ad
aliquem morbum procliuior, sic animus alius ad alia uitia propensior. Qui autem
non natura, sed culpa uitiosi esse dicuntur, eorum uitia constant e falsis
opinionibus rerum bonarum et malarum, ut sit alius ad alios motus
perturbationesque procliuior. Inueteratio autem, ut in corporibus, aegrius
depellitur quam perturbatio, citiusque repentinus oculorum tumor sanatur quam
diuturna lippitudo depellitur.
[4,38] XXXVIII. (82) Sed cognita iam causa perturbationum quae omnes oriuntur ex
iudiciis opinionum et uoluntatibus, sit iam huius disputationis modus. Scire
autem nos oportet cognitis, quoad possunt ab homine cognosci, bonorum et malorum
finibus nihil a philosophia posse aut maius aut utilius optari quam haec, quae a
nobis hoc quadriduo disputata sunt. Morte enim contempta et dolore ad patiendum
leuato adiunximus sedationem aegritudinis, qua nullum homini malum maius est.
Etsi enim omnis animi perturbatio grauis est nec multum differt ab amentia,
{tamen ita} ceteros, cum sunt in aliqua perturbatione aut metus aut laetitiae
aut cupiditatis, commotos modo et perturbatos dicere solemus, at eos, qui se
aegritudini dediderunt, miseros adflictos aerumnosos calamitosos.
(83) Itaque non fortuito factum uidetur, sed a te ratione propositum, ut
separatim de aegritudine et de ceteris perturbationibus disputaremus; in ea est
enim fons miseriarum et caput. Sed et aegritudinis et reliquorum animi morborum
una sanatio est, omnis opinabilis esse et uoluntarios ea reque suscipi, quod ita
rectum esse uideatur. Hunc errorem quasi radicem malorum omnium stirpitus
philosophia se extracturam pollicetur.
(84) Demus igitur nos huic excolendos patiamurque nos sanari. His enim malis
insidentibus non modo beati, sed ne sani quidem esse possumus. Aut igitur
negemus quicquam ratione confici, cum contra nihil sine ratione recte fieri
possit, aut, cum philosohia ex rationum conlatione constet, ab ea, si et boni et
beati uolumus esse, omnia adiumenta et auxilia petamus bene beateque uiuendi.
|
