[0] DE BELLO HISPANIENSI LIBER.
[1] Pharnace superato, Africa recepta, qui ex his proeliis cum adulescente Cn-
Pompeio profugissent, cum --- et ulterioris Hispaniae potitus esset, dum
Caesar muneribus dandis in Italia detinetur, --- quo facilius praesidia contra
compararet, Pompeius in fidem uniuscuiusque ciuitatis confugere coepit. Ita
partim precibus partim ui bene magna comparata manu prouinciam uastare. Quibus
in rebus non nullae ciuitates sua sponte auxilia mittebant, item non nullae
portas contra cludebant. Ex quibus si qua oppida ui ceperat, cum aliquis ex ea
ciuitate optime de Cn- Pompeio meritus ciuis esset, propter pecuniae
magnitudinem alia qua ei inferebatur causa, ut eo de medio sublato ex eius
pecunia latronum largitio fieret. Ita pacis commoda hoste {hortato} maiores
augebantur copiae. {Hoc crebris nuntiis in Italiam missis ciuitates contrariae
Pompeio} auxilia sibi depostulabant.
[2] C- Caesar dictator tertio, designatus dictator quarto multis {iterante
diebus coniectis} cum celeri festinatione ad bellum conficiendum in Hispaniam
cum uenisset, legatique Cordubenses, qui a Cn- Pompelo discessissent, Caesari
obuiam uenissent, a quibus nuntiabatur nocturno tempore oppidum Cordubam capi
posse, quod nec opinantibus aduersariis eius prouinciae potitus esset, simulque
quod tabellariis, qui a Cn- Pompeio dispositi omnibus locis essent, qui
certiorem Cn- Pompeium de Caesaris aduentu facerent --- multa praeterea ueri
similia proponebant. Quibus rebus adductus quos legatos ante exercitui
praefecerat Q- Pedium et Q- Fabium Maximum de suo aduentu facit certiores, utque
sibi equitatus qui ex prouincia fuisset praesidio esset. Ad quos celerius quam
ipsi opinati sunt appropinquauit neque, ut ipse uoluit, equitatum sibi praesidio
habuit.
[3] Erat idem temporis Sex- Pompeius frater qui cum praesidio Cordubam tenebat,
quod eius prouinciae caput esse existimabatur; ipse autem Cn- Pompeius
adulescens Uliam oppidum oppugnabat et fere iam aliquot mensibus ibi
detinebatur. Quo ex oppido cognito Caesaris aduentu legati clam praesidia Cn-
Pompei Caesarem cum adissent, petere coeperunt uti sibi primo quoque tempore
subsidium mitteret. Caesar -- eam ciuitatem omni tempore optime de populo Romano
meritam esse -- celeriter sex cohortis secunda uigilia iubet proficisci, pari
equites numero. Quibus praefecit hominem eius prouinciae notum et non parum
scientem, L- Vibiurn Paciaecum. Qui cum ad Cn- P- praesidia uenisset, incidit
idem temporis ut tempestate aduersa uehementique uento adflictaretur; aditusque
uis tempestatis ita obscurabat ut uix proximum agnoscere possent. Cuius
incommodum summam utilitatem ipsis praebebat. Ita cum ad eum locum uenerunt,
iubet binos equites conscendere, et recta per aduersariorum praesidia ad oppidum
contendunt. Mediisque eorum praesidiis cum essent, cum quaereretur qui essent
unus ex nostris respondit, ut sileat uerbum facere: nam id temporis conari ad
murum accedere, ut oppidum capiant; et partim tempestate impediti uigiles non
poterant diligentiam praestare, partim illo responso deterrebantur. Cum ad
portam appropinquassent, signo dato ab oppidanis sunt reccepti, et pedites
dispositi partim ibi remanserunt, equites clamore facto eruptionem in
aduersariorum castra fecerunt. Sic in illo facto, cum inscientibus accidisset,
existimabant prope magna pars hominum qui in his castris fuissent se prope
captos esse.
[4] Hoc misso ad Uliam praesidio Caesar, ut Pompeium ab ea oppugnatione
deducercet, ad Cordubam contendit, ex quo itinere loricatos uiros fortis cum
equitatu ante praemisit. Qui simul in conspectum oppidi se dederunt, cum equis
recipiuntur. Hoc a Cordubensibus nequaquam poterat animaduerti.
Appropinquantibus ex oppido bene magna multitudo ad equitatum concidendum cum
exissent, loricati, ut supra scripsimus, ex equis descenderunt et magnum
proelium fecerunt, sic uti ex infinita hominum multitudine pauci in oppidum se
reciperent. Hoc timore adductus Sex- Pompeius litteras fratri misit ut celeriter
sibi subsidio ueniret, ne prius Caesar Cordubam caperet quam ipse illo uenisset.
Itaque Cn- Pompeius Ulia prope capta litteris fratris excitus cum coplis ad
Cordubam iter facere coepit.
[5] Caesar, cum ad flumen Bacetim uenisset neque propter altitudincem fluminis
transire posset, lapidibus corbis plenos demisit: insuper ponit trabes; ita
ponte facto copias ad castra tripertito traduxit. Tendebat aduersum oppidum e
regione pontis, ut supra scripsimus, tripertito. Huc cum Pompeius cum suis
copiis uenisset, ex aduerso pari ratione castra ponit. Caesar, ut eum ab oppido
comineatuque excluderet, bracchium ad pontem ducere coepit: pari idem condicione
Pompeius facit. Hic inter duces duos fit contentio uter prius pontem occuparet;
ex qua contentione cotidiana minuta proelia fiebant, ut modo hi, non numquam
illi superiores discederent. Quae res cum ad maiorem contentionem uenisset, ab
utrisque comminus pugna inita, dum cupidius locum student tenere, propter pontem
coagulabantur, fluminis ripas appropinquantes coangustati praecipitabantur. Hic
alternis non solum morti mortem exaggerabant, sed tumulos tumulis exaequabant.
Ita diebus compluribus {consumptis} cupiebat Caesar, si qua condicione posset,
aduersarios in aequum locum deducere et primo quoque tempore de bello decernere.
[6] Id cum animaduerteret aduersarios minime uelle, quos {quoniam a auia}
retraxerat, ut in aequum deduceret, copiis flumine traductis noctu iubet ignis
fieri magnos: ita firmissimum eius praesidium Ateguam proficiscitur. Id cum
Pompeius ex perfugis rescisset, qua die facultatem --- et angustias, carra
complura {multosque lanistas} retraxit et ad Cordubam se recepit. Caesar
munitionibus Ateguam oppugnace et bracchia circumducere coepit. Cui de Pompeio
cum nuntius esset allatus eo die proficisci, cuius in aduentum praesidi causa
Caesar complura castella occupasset, partim ubi equitatus, partim ubi pedestres
copiae in statione et in excubitu castris praesidio esse possent, hic in aduentu
Pompei incidit ut matutino tempore nebula esset crassissima. Ita illa
obscuratione cum aliquot cohortibus et equitum turmis circumcludunt Caesaris
equites et concidunt, sic ut uix in ea caede pauci effugerent.
[7] Insequenti nocte castra sua incendit Pompeius et trans flumen Salsum per
conuallis castra inter duo oppida Ateguam et Ucubim in monte constituit. Caesar
{in munitionibus ceterisque} quae ad oppidum opus fuerunt aggerem uineasque
agere instituit. Haec loca sunt montuosa et natura impedita ad rem militarem;
quae planitie diuiduntur, Salso flumine, proxime tamen Ateguam ut flumen sit
circiter passus duo milia. Ex ea regione oppidi in montibus castra habuit posita
Pompeius in conspectu utrorumque oppidorum, neque suis ausus est subsidio
uenire. Aquilas et signa habuit XIII legionum; sed ex quibus aliquid firmamenti
se existimabat habere duae fuerunt uernaculae, quae a Trebonio transfugerant;
una facta ex coloniis quae fuerunt in his regionibus; quarta fuit Afraniana ex
Africa quam secum adduxerat; {reliquae ex fugitiuis auxiliares consistebant}:
nam de leui armatura et equitatu longe et uirtute et numero nostri erant
superiores.
[8] Accedebat hoc ut longius duceret bellum Pompeius, quod loca sunt edita et ad
castrorum munitiones non parum idonea. nam fere totius ulterioris Hispaniae
regio propter terrae fecundidatem inopem difficilemque habet oppugnationem et
non nimis copiosam aquationem. Hic etiam propter barbarorum crebras excursiones
omnia loca quae sunt ab oppidis remota, turribus et munitionibus retinentur,
sicut in Africa; rudere, non tegulis teguntur. simulque in his habent speculas
et propter altitudinem late longeque prospiciunt. Item oppidorum magna pars eius
prouinciae montibus fere munita et natura excellentibus locis est constituta, ut
simul aditus ascensusque habeat difficiles. Ita ab oppugnationibus natura loci
distinentur ut ciuitates Hispaniae non facile ab hoste capiantur. Id quod in hoc
contigit bello. Nam cum inter Ateguam et Ucubim, quae oppida supra sunt scripta,
Pompeius ut habuit castra constituta in conspectu duorum oppidorum, ab suis
castris circiter milia passuum IIII grumus est excellens natura qui appellatur
Castra Postumiana. Ibi praesidii causa castellum Caesar habuit constitutum.
[9] Quod Pompeius quod eodem iugo tegebatur loci natura et remotum erat a
castris Caesaris, animaduertebat loci difficultatem et quia flumine Salso
intercludebatur, non esse commissurum Caesarem ut in tanta loci difficultate ad
subsidium {com}mittendum se {de]mittere}. Ita fretus opinione tertia uigilia
profectus castellum oppugnare coepit {ut laborantibus succurreret nostri}. Cum
adpropinquassent, clamore repentino telorumque multitudine iactus facere
coeperunt, uti magnam partem hominum uulneribus adficerent. Quo facto cum ex
castello repugnare coepissent maioribusque castris Caesaris nuntius esset
adlatus, cum III legionibus est profectus, {ut laborantibus succurreret
nostris}. Et cum ad eos adpropinquasset, fuga perterriti multi sunt interfecti,
complures capti, in quibus duo {centuriones}. Multi praeterea armis exuti
fugerunt, quorum scuta sunt relata LXXX.
[10] Insequenti luce Arguetius ex Italia cum equitatu uenit. is signa
Saguntinorum rettulit quinque quae ab oppidanis cepit. Suo loco praeteritumst
quod equites ex Italia cum Asprenate ad Caesarem uenissent. ea nocte Pompeius
castra sua incendit et ad Cordubam uersus iter facere coepit. Rex nomine Indo
qui cum equitatu suas copias adduxerat, dum cupidius agmen aduersariorum
insequitur, a uernaculis legionariis exceptus est et interfectus.
[11] Postero die equites nostri longius ad Cordubam uersus prosecuti sunt eos
qui commeatus ad castra Pompei ex oppido portabant. Ex his capti L cum iumentis
ad nostra adducti sunt castra. eo die Q- Marcius, tribunus militum qui fuisset
Pompei, ad nos transfugit, et noctis tertia uigilia in oppido acerrime pugnatum
est, ignemque multum miserunt, sic ut omne genus {telorum consumeretur} quibus
ignis per iactus solitus est mitti. Hoc praeterito tempore C- Fundanius eques
Romanus ex castris aduersariorum ad nos transfugit.
[12] Postero die ex legione uernacula milites sunt capti ab equitibus nostris
duo qui dixerunt se seruos esse. Cum uenirent, cogniti sunt a militibus qui
antea cum Fabio et Pedio fuerant --- et {a} Trebonio transfugerant. Eis ad
ignoscendum nulla facultas est data et a militibus nostris interfecti sunt. Idem
temporis capti tabellarii qui a Corduba ad Pompeium missi erant perperamque ad
nostra castra peruenerant, praecisis manibus missi sunt facti. Pari consuetudine
uigilia secunda ex oppido ignem multum telorumque multitudinem iactando bene
magnum tempus consumpserunt compluresque uulneribus adfecerunt. Praeterito
noctis tempore eruptionem ad legionem ui fecerunt, cum in opere nostri distenti
essent, acriterque pugnare coeperunt. Quorum uis repressa a nostris, etsi
oppidani superiore loco defendebantur. Hi cum eruptionem facere coepissent,
tamen uirtute militum nostrorum qui etsi inferiore loco premebantur, tamen
repulsi aduersarii bene multis uulneribus adfecti in oppidum se contulerunt.
[13] Postero die Pompeius ex castris suis brachium coepit ad flumen Salsum; et
cum nostri equites pauci in statione fuissent a pluribus reperti, de statione
sunt deiecti et occisi tres. Eo die A- Valgius senatoris filius, cuius frater in
castris Pompei fuisset, omnibus suis rebus relictis equum conscendit et fugit.
Speculator de legione II Pompeiana captus a militibus et interfectus. Idemque
temporis glans missa est inscripta: quo die ad oppidum capiundum accederent, se
scutum esse positurum. Qua spe nonnulli dum sine periculo murum ascendere et
oppido potiri posse se sperant, postero die ad murum opus facere coeperunt, et
bene magna prioris muri parte deiecta {in oppidum intrauerunt}. Quo facto ab
oppidanis ac si suarum partium essent, conseruati --- missos facere loricatos
qui praesidii causa praepositi oppido a Pompeio essent orabant. Quibus respondit
Caesar se condiciones dare, non accipere consueuisse. Qui cum in oppidum
reuertissent, relato responso clamore sublato, omni genere telorum misso pugnare
pro muro toto coeperunt. Propter quod fere magna pars hominum qui in castris
nostris essent, non dubitarunt quia eruptionem eo die essent facturi. Ita corona
circumdata pugnatum est aliquamdiu uehementissime, simulque balista missa a
nostris turrem deiecit, qua aduersariorum qui in ea turre fuerant, quinque
deiecti sunt et puer qui balistam solitus erat obseruare.
[14] Eius praeteriti temporis Pompeius trans flumen Salsum castellum constituit
neque a nostris prohibitus falsaque illa opinione gloriatus est quod prope in
nostris partibus locum tenuisset. Item insequenti die eadem consuetudine dum
longius prosequitur, quo loco equites nostri stationem habuerant, aliquot turmae
cum leui armatura impetu facto loco sunt deiecti et propter paucitatem nostrorum
equitum simul cum leui armatura inter turmas aduersariorum protriti. Hoc in
conspectu utrorumque castrorum gerebatur, et maiore Pompeiani exultabant gloria
{quod --- } longiusque cedentibus nostris prosequi coepissent. Qui cum aequo
loco a nostris recepti essent, ut consuessent, ex simili uirtute clamore facto,
auersati sunt proelium facere.
[15] Fere apud exercitus haec est equestris proelii consuetudo: cum eques ad
dimicandum dimisso equo cum pedite congreditur, nequaquam par habetur. Id quod
accidit in hoc proelio. Cum pedites leui armatura electi ad pugnam equitibus
nostris necopinantibus uenissent, idque in proelio animaduersum esset, complures
ex equis descenderunt. Ita exiguo tempore eques pedestre, pedes equestre
proelium facere coepit, usque eo ut caedem proxime a uallo fecerint. In quo
proelio aduersariorum ceciderunt CXXIII, compluresque armis exuti, multi
uulneribus adfecti in castra sunt redacti. Nostri ceciderunt III, saucii XII
pedites et equites V. Eius diei insequenti tempore pristina consuetudine pro
muro pugnari coeptum est. Cum bene magnam multitudinem telorum ignemque nostris
defendentibus iniecissent, nefandum crudelissimumque facinus sunt adgressi in
conspectuque nostro hospites qui in oppido erant, iugulare et de muro
praecipites mittere coeperunt, sicuti apud barbaros, quod post hominum memoriam
numquam est factum.
[16] Huius diei extremo tempore a Pompeianis clam nostros ad {oppidum}
tabellarius est missus, ut ea nocte turres aggeremque incenderent et tertia
uigilia eruptionem facerent. Ita igne telorumque multitudine iacta cum bene
magnam partem operum consumpsissent, portam quae e regione et in conspectu
Pompei castrorum fuerat aperuerunt, copiaeque totae eruptionem fecerunt secumque
extulerunt uirgulta crates ad fossas complendas et harpagones ad casas quae
stramenticiae ab nostris hibernorum causa aedificatae erant, diruendas et
incendendas, praeterea argentum uestimenta, ut dum nostri in praeda detinentur,
illi caede facta ad praesidia Pompei se reciperent. Nam quod existimabat eos
posse conata efficere, nocta tota ultra stabat flumen Salsum in acie. Quod
factum licet necopinantibus nostris esset gestum, tamen uirtute freti repulsos
multisque uulneribus adfectos oppido represserunt, praedam armaque eorum sunt
potiti uiuosque aliquos ceperunt; qui postero die sunt interfecti. Eodemque
tempore transfuga nuntiauit ex oppido Iunium qui in cuniculo fuisset,
iugulatione oppidanorum facta clamasse facinus se nefandum et scelus fecisse;
nam eos nihil meruisse quare tali poena adficerentur, qui eos ad aras et focos
suos recepissent, eosque hospitium scelere contaminasse; multa praeterea
dixisse; qua oratione deterritos amplius iugulationem non fecisse.
[17] Ita postero die Tullius legatus cum Catone Lusitano uenit et apud Caesarem
uerba fecit: 'Utinam quidem di inmortales fecissent ut tuus potius miles quam
Cn- Pompei factus essem et hanc uirtutis constantiam in tua uictoria, non in
illius calamitate praestarem! Cuius funestae laudes quoniam ad hanc fortunam
reciderunt ut ciues Romani indigentes praesidii, et propter patriae luctuosam
perniciem ducimur hostium numero qui neque in illius prospera acie primam
fortunam neque in aduersa secundam obtinuimus, uix tuarum legionum tot impetus
sustentantes, nocturnis diurnisque operibus gladiorum ictus telorumque missus
exceptantes, relicti et deserti a Pompeio, tua uirtute superati salutem a tua
clementia deposcimus petimusque ut {uitam nobis concedas'. Quibus Caesar
respondit:} 'qualem gentibus me praestiti, similem in ciuium deditione
praestabo.'
[18] Remissis legatis, cum ad portam uenissent, {constitit} Ti- Tullius, et cum
introeuntem Catonem insecutus non esset, reuertit ad portam et hominem
adprehendit. Quod Tiberius cum fieri animaduertit, simul pugionem eduxit et
manum eius incidit. Ita refugerunt ad Caesarem. Eodemque tempore signifer de
legione prima transfugit, et innotuit quo die equestre proelium factum esset,
suo signo perisse homines XXXV, neque licere castris Cn- Pompei nuntiare neque
dicere perisse quemquam. Seruos cuius dominus in Caesaris castris
fuisset -- uxorem et filios in oppido reliquerat -- dominum iugulauit et ita clam a
Caesaris praesidiis in Pompei castra discessit --- Et indicium glande scriptum
misit, per quod certior fieret Caesar, quae in oppido ad defendendum
compararentur. Ita litteris acceptis cum in oppidum reuertisset, qui mittere
glandem inscriptam solebat --- Insequenti tempore duo Lusitani fratres
transfugenuntiaruntque Pompeium contionem habuisse: quoniam oppido subsidio non
posset uenire, noctu ex aduersariorum conspectu se deducerent ad mare uersum;
unum respondisse, ut potius ad dimicandum descenderet quam signum fugae
ostenderet; eum qui ita locutus esset iugulatum. Eodem tempori tabellarii eius
deprehensi qui ad oppidum ueniebant. Quorum litteras Caesar oppidanis obiecit et
qui uitam sibi peteret, iussit turrem ligneam oppidanorum incendere; id si
fecisset, ei se promisit omnia concessurum. Quod difficile erat factu ut eam
turrem sine periculo quis incenderet. Ita fine {diei} turrem ligneam cum propius
accessisset, ab oppidanis est occisus. Eadem nocte transfuga nuntiauit Pompeium
et Labienum de iugulatione oppidanorum indignatos esse.
[19] Vigilia secunda propter multitudinem telorum turris lignea quae nostra
fuisset, ab imo uitium fecit usque ad tabulatum secundum et tertium. Eodem
tempore pro muro pugnarunt acerrime et turrim nostram ut superiorem incenderunt,
idcirco quod uentum oppidani secundum habuerunt. Insequenti luce materfamilias
de muro se deiecit et ad nos transsiliit dixitque se cum familia constitutum
habuisse ut una transfugerent ad Caesarem, illam oppressam et iugulatam. Hoc
praeterito tempore tabellae de muro sunt deiectae in quibus scriptum est
inuentum: 'L- Munatius Caesari. Si mihi uitam tribues, quoniam ab Cn- Pompeio
sum desertus, qualem me illi praestiti, tali uirtute et constantia futurum me in
te esse praestabo'. Eodem tempore oppidani legati qui antea exierant, Caesarem
adierunt: si sibi uitam concederet, sese insequenti luce oppidum esse dedituros.
Quibus respondit se Caesarem esse fidemque praestaturum. Ita ante diem XI
Kalendas Martias oppido potitus imperator est appellatus.
[20] Quod Pompeius ex perfugis cum deditionem oppidi factam esse scisset, castra
mouit Ucubim uersus et circum ea loca castella disposuit et munitionibus se
continere coepit. Caesar mouit et propius castra castris contulit. Eodem tempore
mane loricatus unus ex legione uernacula ad nos transfugit et nuntiauit Pompeium
oppidanos Ucubenses conuocasse eisque ita imperauisse ut diligentia adhibita
perquirerent qui essent suarum partium itemque aduersariorum uictoriae fautores.
Hoc praeterito tempore in oppido quod fuit captum, seruus est prensus in
cuniculo quem supra demonstrauimus dominum iugulasse; is uiuus est conbustus.
Idemque temporis centuriones loricati VIII ad Caesarem transfugerunt ex legione
uernacula, et equites nostri cum aduersariorum equitibus congressi sunt, et
saucii aliquot occiderunt leui armatura. Ea nocte speculatores prensi serui III
et unus ex legione uernacula. Serui sunt in crucem sublati, militi ceruices
abscisae.
[21] Postero die equites cum leui armatura ex aduersariorum castris ad nos
transfugerunt. Et eo tempore circiter XL equites ad aquatores nostros
excucurrerunt, nonnullos interfecerunt, item alios uiuos abduxerunt; e quibus
capti sunt equites VIII. Insequenti die Pompeius securi percussit homines
LXXIIII qui dicebantur esse fautores Caesaris uictoriae, reliquos uersum oppidum
iussit deduci. Ex quibus effugerunt CXX et ad Caesarem uenerunt.
[22] Hoc praeterito tempore qui in oppido Ategua Bursauonenses capti sunt,
legati profecti sunt cum nostris, uti rem gestam Bursauonensibus referrent; quid
sperarent de Cn- Pompeio, cum uiderent hospites iugulari; praeterea multa
scelera ab iis fieri qui praesidii causa ab iis reciperentur. Qui ad oppidum
{cum} uenissent, nostri qui fuissent equites Romani et senatores, non sunt ausi
introire in oppidum, praeterquam qui eius ciuitatis fuissent. Quorum responsis
ultro citroque acceptis et redditis cum ad nostros se reciperent qui extra
oppidum fuissent illi praesidio insecuti ex Bursauone legatos iugularunt. Duo
reliqui {ex} eis fugerunt et Caesari rem gestam detulerunt --- Et speculatores
ad oppidum Ateguam miserunt. Qui cum certum conperissent, legatorum responsa ita
esse gesta quemadmodum illi rettulissent, ab oppidanis concursu facto, eum qui
legatos iugulasset, lapidare et ei manus intentare coeperunt: illius opera se
perisse. Ita uix periculo liberatus petiit ab oppidanis ut ei liceret legatum ad
Caesarem proficisci: illi se satis facturum. Potestate data cum inde esset
profectus, praesidio comparato, cum bene magnam manum fecisset et nocturno
tempore per fallaciam in oppidum esset receptus, iugulationem magnam facit
principibusque qui sibi contrarii fuissent interfectis oppidum in suam
potestatem recepit. Hoc praeterito tempore serui transfugae nuntiauerunt
oppidanorum bona uendere {edictumque} ne cui extra uallum liceret exire nisi
discinctum, idcirco quod ex quo die oppidum Ategua esset captum, metu
conterritos conplures profugere Baeturiam; neque sibi ullam spem uictoriae
propositam habere, et siqui ex nostris transfugerent, in leuem armaturam conici
eumque non amplius XVII accipere.
[23] Insequenti tempore Caesar castris castra contulit et brachium ad flumen
Salsum ducere coepit. Hic dum in opere nostri distenti essent, complures ex
superiori loco aduersariorum decucurrerunt nec detinentibus nostros multis telis
iniectis conplures uulneribus adfecere. Hic tum, ut ait Ennius, nostri 'cessere
parumper'. Itaque praeter consuetudinem cum a nostris animaduersum esset cedere,
centuriones ex legione u flumen transgressi duo restituerunt aciem, acriterque
eximia uirtute plures cum agerent, ex superiore loco multitudine telorum alter
eorum concidit. Ita cum eius compar proelium facere coepisset, cum undique se
circumueniri animum aduertisset, in{teger re}gressus pedem offendit. Huius
concidentis temporis aquari fortis insignia cum conplures aduersariorum
concursum facerent, equites nostri transgressi inferiori loco aduersarios ad
uallum agere coeperunt. Ita cupidius dum intra praesidia illorum student caedem
facere, a turmis et leui armatura sunt interclusi. Quorum nisi summa uirtus
fuisset, uiui capti essent. Nam et munitione praesidii ita coangustabantur, ut
eques spatio intercluso uix se defendere posset. Ex utroque genere pugnae
conplures sunt uulneribus adfecti, in quis etiam Clodius Arquitius. Inter quos
ita comminus est pugnatum ut ex nostris praeter duos centuriones sit nemo
desideratus gloria se efferentes.
[24] Postero die ad Soricariam utrorumque conuenere copiae. Nostri brachia
ducere coeperunt. Pompeius cum animaduerteret castello se excludi Aspauia, quod
est ab Ucubi milia passuum V, haec res necessario deuocabat ut ad dimicandum
descenderet. Neque tamen aequo loco sui potestatem faciebat, sed ex grumo ---
Excelsum tumulum capiebant, usque eo ut necessario cogeretur iniquum locum
subire. Quo de facto cum utrorumque copiae tumulum excellentem petissent,
prohibiti a nostris sunt deiecti planitie. Quae res secundum nostris efficiebat
proelium. undique cedentibus aduersariis non parum magna in caede uersabantur.
Quibus mons, non uirtus saluti fuit. Quo sub sidio {paulum modo restiterunt,
sic} ut nisi aduesperasset, a paucioribus nostris omni auxilio priuati essent.
Nam ceciderunt ex leui armatura CCCXXIIII, ex legionariis CXXXVIII, praeterquam
quorum arma et spolia sunt ablata. Ita pridie duorum centurionum interitio hac
aduersariorum poena est litata.
[25] Insequenti die pari consuetudine cum ad eundem locum eius praesidium
uenisset, pristino illo suo utebantur instituto; nam praeter equites nullo loco
aequo se committere audebant. Cum nostri in opere essent, equitum copiae
concursus facere coeperunt, simulque uociferantibus legionariis, cum locum
efflagitarent ex consuetudine insequendi, existimare posses paratissimos esse ad
dimicandum. Nostri ex humili conualle bene longe sunt egressi et planitie in
aequiori loco constiterunt. Illi tamen procul dubio ad congrediendum in aequum
locum non sunt ausi descendere praeter unum Antistium Turpionem. Qui fidens
uiribus ex aduersariis sibi parem esse neminem agitare coepit. Hic, ut fertur
Achillis Memnonisque congressus, Q- Pompeius Niger eques Romanus Italicensis ex
acie nostra ad congrediendum progressus. Quoniam ferocitas Antistii omnium
mentes conuerterat ab opere ad spectandum, acies sunt dispositae. Nam inter
bellatores principesque dubia erat posita uictoria, ut prope uideretur finem
bellandi duorum dirimere pugna. Ita auidi cupidique suarum quisque ex partium
uirorum fautorumque uoluntate habebatur. Quorum uirtute alacri, cum ad
dimicandum in planitiem se contulissent, laudis insignia scutorumque praefulgens
opus caelatum --- quorum {certamine} pugna esset {prope} profecto dirempta,
nisi propter equitum concessum, ut supra demonstrauimus --- leuem armaturam
praesidii causa non longe ab opere {castra} constituit. Ut, nostri equites in
receptu dum ad castra redeunt, aduersarii cupidius sunt insecuti, uniuersi
clamore facto impetum dederunt. Ita metu peterriti, cum in fuga essent multis
amissis in castra se recipiunt.
[26] Caesar ob uirtutem turmae Cassianae donauit milia XIII et praefecto torques
aureos V et leui armaturae milia XII. Hoc die A- Baebius et C- Flauius et A-
Trebellius equites Romani Hastenses argento prope tecti {equites} ad Caesarem
transfugerunt. Qui nuntiauerunt equites Romanos coniurasse omnis qui in castris
Pompei essent, ut transitionem facerent; serui indicio omnes in custodiam esse
coniectos; e quibus occasione capta se transfugisse. Item hoc die litterae sunt
deprensae quas mittebat Ursaonem Cn- Pompeius: 'S- V- G- E- V-. Etsi prout nostra
felicitas, ex sententia aduersarios propulsos --- Qui si aequo loco sui
potestatem facerent, celerius quam uostra opinio fert. bellum confecissem. Sed
exercitum tironem non audent in campum deducere nostrisque adhuc freti
praesidiis bellum ducunt. Nam singulas ciuitates circumsederunt ut inde sibi
commeatus capiant. Quare et ciui tates nostrarum partium conseruabo et bellum
primo quoque tempore conficiam. Cohortes {--- in} animo habeo ad uos mittere.
Profecto nostro commeatu priuati necessario ad dimicandum descendent.'
[27] Insequenti tempore cum nostri in opere distenti essent, equites in oliueto
dum lignantur, interfecti sunt aliquot. Serui transfugerunt qui nuntiauerunt a-
d- III Non- Mart- proelium ad Soricariam quod factum est, ex eo tempore metum
esse magnum et Attium Varum circum castella praeesse. Eo die Pompeius castra
mouit et contra Spalim in oliueto constituit. Caesar priusquam eodem est
profectus, luna hora circiter sexta uisa est. Ita castris motis Ucubim Pompeius
praesidium quod reliquit, iussit incendere, ut deusto oppido in castra maiora se
reciperent. Insequenti tempore Ventiponem oppidum cum oppugnare coepisset,
deditione facta iter fecit in Carrucam, contra Pompeium castra posuit. Pompeius
oppidum quod contra sua praesidia portas clausisset incendit; milesque qui
fratrem suum in castris iugulasset, interceptus est a nostris et fusti
percussus. Hinc itinere facto in campum Mundensem cum esset uentum, castra
contra Pompeium constituit.
[28] Sequentique die cum iter facere Caesar cum copiis uellet, renuntiatum est a
speculatoribus Pompeium de tertia uigilia in acie stetisse. Hoc nuntio adlato
uexillum proposuit. Idcirco enim copias eduxerat quod Ursaonensium ciuitati {qui
sui} fuissent fautores, antea litteras miserat Caesarem nolle in conuallem
descendere, quod maiorem partem exercitus tironem haberet. Hae litterae
uehementer confirmabant mentes oppidanorum. Ita hac opinione fretus tuto se
facere posse existimabat. Etenim et natura loci defendebantur et ipsius oppido
munitione ubi castra habuit constituta. Namque ut superius demonstrauimus, loca
excellentia tumulis contineri, interim nulla planitie ediuidit; id quod eo
incidit tempore.
[29] Planities inter utraque castra intercedebat circiter milia passuum V, ut
auxilia Pompei duabus defenderentur rebus, oppido et excelsi loci natura. Hinc
derigens proxima planities aequabatur. Cuius decursum antecedebat riuus qui ad
eorum accessum summam efficiebat loci iniquitatem. Nam palustri et uoraginoso
solo currens erat ad dextrum. Id quod Caesar cum aciem derectam uidisset, non
habuit dubium quin mediae planitie in aequum ad dimicandum aduersarii
procederent. Hoc erat in omnium conspectu. Hoc accedebat ut locus illa planitie
aequitate ornaretur, et diei solisque serenitate ut mirificum, ut optandum
tempus prope ab diis inmortalibus illud tributum esset ad proelium committendum.
Nostri laetari, nonnulli etiam timere, quod in eum locum res fortunaeque omnium
deducerentur ut quicquid post horam casus tribuisset, in dubio poneretur. Itaque
nostri ad dimicandum procedunt, id quod aduersarios existimabamus esse facturos.
Qui tamen a munitione oppidi longius non audebant procedere, in quo sibi prope
murum aduersarii constituebant. Itaque nostri procedunt. Interdum aequitas loci
aduersarios efflagitabat ut tali contenderent condicione ad uictoriam. Neque
tamen illi a sua consuetudine discedebant, ut aut ab excelso loco aut oppido
discederent. Nostri pede presso propius riuum cum adpropinquassent, aduersarii
patrocinari loco iniquo non desinunt.
[30] Erat acies XIII aquilis constituta, quae lateribus equitatu tegebatur, cum
leui armatura milibus sex; praeterea auxiliares accedebant prope alterum tantum.
Nostra praesidia LXXX cohortibus, octo milibus equitum. Ita cum in extrema
planitie iniquum in locum nostri adpropinquassent, paratus hostis erat superior,
ut transeundum superius iter uehementer esset periculosum. Quod cum a Caesare
esset animaduersum, nequid temere culpa secus admitteretur, eum locum definire
coepit. Quod cum hominum auribus esset obiectum, moleste et acerbe accipiebant
se inpediri quominus proelium conficere possent. Haec mora aduersarios
alacriores efficiebat: Caesaris copias timore inpediri ad committendum proelium.
Ita se efferen tes iniquo loco sui potestatem faciebant, ut magno tamen periculo
accessus eorum haberetur. Hic decumani suum locum, cornum dextrum, tenebant,
sinistrum III et V, itemque et cetera {auxilia equitatus}. Proelium clamore
facto committitur.
[31] Hic etsi uirtute nostri antecedebant, aduersarii loco superiore se
defendebant acerrime, et uehemens fiebat ab utrisque clamor telorumque missu
concursus, sic ut nostri prope diffiderent uictoriae. Congressus enim et clamor,
quibus rebus maxime hostis conterretur, in conlatu pari erat condicione. Ita ex
utroque genere cum parem uirtutem ad bellandum contulissent, pilorum missu fixa
cumulatur et concidit aduersariorum multitudo. Dextrum ut demonstrauimus
decumanos cornum tenuisse. Qui etsi erant pauci, tamen propter uirtutem magno
aduersarios timore eorum opera adficiebant, quod a suo loco hostes uehementer
premere coeperunt, ut ad subsidium, ne ab latere nostri occuparent, legio
aduersariorum traduci coepta sit ad dextrum. Quae simul est mota, equitatus
Caesaris sinistrum cornum premere coepit, ita uti eximia uirtute proelium facere
possent ut locus in aciem ad subsidium ueniundi non daretur. Ita cum clamor
esset intermixtus gemitu gladiorumque crepitus auribus oblatus, inperitorum
mentes timore praepediebat. Hic, ut ait Ennius, pes pede premitur, armis
teruntur arma, aduersariosque uehementissime pugnantes nostri agere coeperunt.
Quibus oppidum fuit subsidio. Ita ipsis Liberalibus fusi fugatique non
superfuissent, nisi in eum locum confugissent, ex quo erant egressi. In quo
proelio ceciderunt milia hominum circiter XXX et siquid amplius, praeterea
Labienus, Attius Varus, quibus occisis utrisque funus est factum, itemque
equites Romani partim ex urbe, partim ex prouincia ad milia III. Nostri
desiderati ad hominum mille partim peditum, partim equitum, saucii ad D
aduersariorum aquilae sunt ablatae XIII et signa --- et fasces --- praeterea
hos habuit ---.
[32] --- ex fuga hac qui oppidum Mundam sibi constituissent praesidium,
nostrique cogebantur necessario eos circumuallare. Ex hostium armis pro caespite
cadauera conlocabantur, scuta et pila pro uallo. Insuper occisorum in gladiorum
mucronibus capita hominum ordinata ad oppidum conuersa. Uniuersa hostium timorem
--- uirtutisque insignia proposita uiderent, et uallo circumcluderentur
aduersarii. Ita Galli tragulis iaculisque oppidum {quod uallo facto} ex hostium
cadaueribus sunt circumplexi, oppugnare coeperunt. Ex hoc proelio Valerius
adulescens Cordubam cum paucis equitibus fugit, Sex- Pompeio qui Cordubae
fuisset, rem gestam refert. Cognito hoc negotio, quos equites secum habuit, quod
pecuniae secum habuit eis distribuit et oppidanis dixit se de pace ad Caesarem
proficisci et secunda uigilia ab oppido discessit. Cn- Pompeius cum equitibus
paucis nonnullisque peditibus ad nauale praesidium Carteiam contendit, quod
oppidum abest ab Corduba milia passuum CLXX. Quo cum ad octauum miliarium
uenisset, P- Caucilius qui castris antea Pompei praepositus esset, eius uerbis
nuntium mittit, eum minus belle habere, ut mitterent lecticam qua in oppidum
deferri posset. litteris missis Pompeius Carteiam defertur. Qui illarum partium
fautores essent, conueniunt in domum quo erat delatus, qui arbitrati sunt
clanculum uenisse, ut ab eo quae uellent de bello requirerent. Cum frequentia
conuenisset, de lectica Pompeius in eorum fidem confugit.
[33] Caesar ex proelio {Munda} munitione circumdata Cordubam uenit. Qui ex caede
eo refugerunt, pontem occuparunt. Cum eo uentum esset, conuiciare coeperunt, nos
ex proelio paucos superesse; quo fugeremus? Ita pugnare coeperunt de ponte.
Caesar flumen traiecit et castra posuit. Scapula totius seditionis {familiae ac
libertinorum} caput ex proelio Cordubam cum uenisset, familiam et libertos
conuocauit, pyram sibi extruxit, cenam adferri quam optimam imperauit, item
optimis insternendum uestimentis; pecuniam et argentum in praesentia familiae
donauit. Ipse de tempore cenare, resinam et nardum identidem sibi infundit. Ita
nouissimo tempore seruum iussit et libertum qui fuisset eius concubinus, alterum
se iugulare, alterum pyram incendere.
[34] Oppidani autem, simul Caesar castra contra ad oppidum posuit, discordare
coeperunt, usque eo ut clamor in castra nostra perueniret, {rixa orta} fere
inter Caesarianos et inter Pompeianos. Erant hic legiones, quae ex perfugis
conscriptae, partim oppidanorum serui qui erant a Pompeio Sexto manumissi. Qui
in Caesaris aduentum descendere coeperunt. legio XIII oppidum defendere coepit,
nostri cum iam depugnarent, turres ex parte et murum occuparunt. Denuo legatos
ad Caesarem mittunt ut sibi legiones subsidio intromitteret. Hoc cum
animaduerterent homines fugitiui, oppidum incendere coeperunt. Qui superati a
nostris sunt interfecti hominum milia XXII, praeterquam extra murum qui
perierunt. Ita Caesar oppido potitus. Dum hic detinetur, ex proelio quos
circummunitos superius demonstrauimus, eruptionem fecerunt et bene multi
interfecti; in oppidum sunt redacti.
[35] Caesar Hispali{m} cum contendisset, legati de precatum uenerunt. Ita cum ad
oppidum esset uentum, Caninium cum praesidio legatum intromittit, ipse castra ad
oppidum ponit. Erat bene magna manus intra Pompeianarum partium quae praesidium
receptum indignaretur clam quendam Philonem, illum qui Pompeianarum partium
fuisset defensor acerrimus. Is tota Lusitania notissimus erat. Hic clam
praesidia Lusitaniam proficiscitur et Caecilium Nigrum hominem barbarum ad
Lennium conuenit, qui bene magnam manum Lusitanorum haberet. rursus Hispalim
oppidum denuo noctu per murum recipitur. Praesidium, uigiles iugulant, portas
praecludunt, de integro pugnare coeperunt.
[36] Dum haec geruntur, legati Carteienses renuntiauerunt quod Pompeium in
potestatem haberent. Quod ante Caesari portas praeclusissent, illo beneficio
suum maleficium existimabant se lucrificare. Lusitani Hispali pugnare nullo
tempore desistebant. Quod Caesar cum animum aduerteret, si oppidum capere
contenderet, timuit ne homines perditi incenderent et moenia delerent. Ita
consilio habito noctu patitur Lusitanos eruptionem facere; id quod consulto non
existimabant fieri. Ita erumpendo nauis quae ad Baetim flumen fuissent,
incendunt. Nostri dum incendio detinentur, illi profugiunt et ab equitibus
conciduntur. Quo facto oppido recuperato Hastam iter facere coepit. Ex qua
ciuitate legati ad deditionem uenerunt. Mundenses qui ex proelio in oppidum
confugerant, cum diutius circumsederentur, bene multi deditionem faciunt, et cum
essent in legionem distributi, coniurant inter sese ut noctu signo dato qui in
oppido fuissent eruptionem facerent, illi caedem in castris administrarent. Hac
re cognita insequenti nocte uigilia tertia tessera data extra uallum omnes sunt
concisi.
[37] Carteienses, dum Caesar in itinere reliqua oppida oppugnat, propter
Pompeium dissentire coeperunt. Pars erat quae legatos ad Caesarem miserat, pars
erat quae Pompeianarum partium fautores essent. Seditione concitata portas
occupant. Caedes fit magna; saucius Pompeius naues uiginti occupat longas et
profugit. Didius qui {ad} Gadis classi praefuisset --- ad quem simul nuntius
adlatus est, confestim sequi coepit. Partim pedibus et equitatu ad persequendum
celeriter iter faciebant, item confestim consequentes. Quarto die nauigationis
quod imparati a Carteia profecti sine aqua fuissent, ad terram adplicant. Dum
aquantur, Didius classe accurrit, nauis incendit, nonnullas capit.
[38] Pompeius cum paucis profugit et locum quendam munitum natura occupat.
Equites et cohortes quae ad persequendum missi essent, speculatoribus ante
missis certiores fiunt, diem et noctem iter faciunt. Pompeius umero et sinistro
crure uehementer erat saucius. Hoc accedebat ut etiam talum intorsisset; quae
res maxime inpediebat. Ita lectica ad turrem quen{dam cum} esset ablatus, in ea
ferebatur Lusitanis more militari. Cum Caesaris praesidio fuisset conspectus,
celeriter equitatu cohortibusque circumcluditur. Erat accessus loci difficultas.
Nam idcirco {propter suo praesidio fuisset conspectus celeriter ad} munitum
locum natura ceperat sibi Pompeius, quamuis magna multitudine adduct{a ut pauc}i
homines ex superiore loco defendere possent. Subeunt in aduentu nostri
depellunturque telis. Quibus cedentibus cupidius insequebantur aduersarii et
confestim tardabant ab accessu. Hoc saepius facto animum aduertebatur nostro
magno id fieri periculo. opere circummunire instituit. Pari autem {cupiditate}
ex celeri festinatione circumm{un}itiones iugo derigunt, ut aequo pede cum
aduersariis congredi possent. a quibus cum animaduersum esset, fuga sibi
praesidium capiunt.
[39] Pompeius, ut supra demonstrauimus, saucius et intorto talo idcirco
tardabatur ad fugiendum, itemque propter loci difficultatem neque equo neque
uehiculo saluti suae praesidium parare poterat. Caedes a nostris undique
administrabatur. Exclusus a munitione amissisque auxiliis ad conuallem exesumque
locum in speluncam Pompeius se occultare coepit, ut a nostris non facile
inueniretur nisi captiuorum indicio. Ita ibi interficitur. Cum Caesar Gadibus
fuisset, Hispalim pridie Idus Apriles caput adlatum et populo datum est in
conspectum.
[40] Interfecto Cn- Pompeio adulescente Didius quem supra demonstrauimus, illa
adfectus laetitia proximo se recepit castello nonnullasque naues ad reficiendum
subduxit et quoduis essent --- brachium ex utrisque partibus --- Lusitani
qui ex pugna superfuerunt, ad signum se receperunt et bene magna manu comparata
ad Didium se reportant. Huic etsi non aberat diligentia ad naues tuendas, tamen
nonnumquam ex castello propter eorum crebras excursiones eliciebatur et prope
cotidianis pugnis {cum Lusitanis confligebat. tum illi} insidias ponunt et
tripertito signa distribuunt. Erant parati qui naues incenderent, incensisque
qui subsidium repellerent; hi sic dispositi erant ut a nullo {conspici possent.
reliqui in} conspectu omnium ad pugnam contendunt. Ita cum ex castello Didius ad
propellendum processisset cum copiis, signum a Lusitanis tollitur, naues
incenduntur, simulque qui in castello ad pugnam processerant, eodem signo
fugientes latrones dum persequuntur, a tergo insidiae clamore sublato
circumueniunt. Didius magna cum uirtute cum compluribus interficitur.
Nonnullique ea pugna scaphas quae ad litus fuerant occupant, item complures
nando ad naues quae in salo fuerunt, se recipiunt, ancoris sublatis pelagus
remis petere coeperunt. Quae res eorum uitae fuit subsidio. Lusitani praeda
potiuntur. Caesar Gadibus rursus ad Hispalim recurrit.
[41] Fabius Maximus quem ad Mundam praesidium oppugnandum reliquerat, operibus
adsiduis {diurnis et noc}turnis circumsedit. Interclusi inter se decernere;
facta bene magna --- faciunt. Nostri ad oppidum recuperandum occasionem non
praetermittunt et reliquos uiuos capiunt, XIIII milia. Ursaonem proficiscuntur.
Quod oppidum magna munitione continebatur, sic ut ipse locus non solum opere,
sed etiam natura adiutus ad oppugnandum hostem impediret. Hoc accedebat ut aqua
praeterquam in ipso oppido unam circumcirca nusquam reperiretur propius milia
passuum VIII. Quae res magno erat adiumento oppidanis. tum praeterea accedebat
ut aggerem --- materiesque unde soliti sunt turris agi, propius milia passuum
ui non reperiebatur. Hoc Pompeius ut oppidi oppugnationem tutiorem efficeret,
omnem materiem circum oppidum succisam intro congessit. Ita necessario
deducebantur nostri, ut a Munda quod proxime ceperant, materiem illo
deportarent.
[42] Dum haec ad Mundam geruntur et Ursaonem, Caesar ad Hispalim cum Gadibus se
recepisset, insequenti die contione aduocata: Initio quaesturae suae eam
prouinciam ex omnibus prouinciis peculiarem sibi constituisse et quae potuisset
eo tempore beneficia largitum esse. Insequente praetura ampliato honore
uectigalia quae Metellus inposuisset, a senatu petisse et eius pecuniae
prouinciam liberasse simulque patrocinio suscepto multis legationibus ab se in
senatum inductis simul publicis priuatisque causis multorum inimicitiis
susceptis defendisse. Suo item consulatu absentem quae potuisset commoda
prouinciae tribuisse. Eorum omnium commodorum et immemores et ingratos in se et
in populum Romanum hoc bello et praeterito tempore cognosse. 'Vos iure gentium
et ciuiumque Romanorum institutis cognitis more barbarorum populi Romani
magistratibus sacrosanctis manus {semel} et saepius attulistis et luce clara
Cassium in medio foro nefarie interficere uoluistis. Vos ita pacem semper
odistis ut nullo tempore legiones desitae populi Romani in hac prouincia haberi.
Apud uos beneficia pro maleficiis et maleficia pro beneficiis habentur. Ita
neque in otio concordiam neque in bello uirtutem ullo tempore retinere
potuistis. Priuatus ex fuga Cn- Pompeius adulescens a uobis receptus fasces
imperium{que} sibi arripuit, multis interfectis ciuibus auxilia contra populum
Romanum conparauit, agros prouinciamque uestro impulsu depopulauit. In quo uos
uictores extabatis? An me deleto non animum aduertebatis decem habere legiones
populum Romanum quae non solum uobis obsistere, sed etiam caelum diruere
possent? Quarum laudibus est uirtute ---.
|
