[1,0] LIBER PRIMVS. [1,1] I. (1) Cogitanti mihi saepe numero et memoria uetera repetenti perbeati fuisse, Quinte frater, illi uideri solent, qui in optima re publica, cum et honoribus et rerum gestarum gloria florerent, eum uitae cursum tenere potuerunt, ut uel in negotio sine periculo uel in otio cum dignitate esse possent; ac fuit cum mihi quoque initium requiescendi atque animum ad utriusque nostrum praeclara studia referendi fore iustum et prope ab omnibus concessum arbitrarer, si infinitus forensium rerum labor et ambitionis occupatio decursu honorum, etiam aetatis flexu constitisset. (2) Quam spem cogitationum et consiliorum meorum cum graues communium temporum tum uarii nostri casus fefellerunt; nam qui locus quietis et tranquillitatis plenissimus fore uidebatur, in eo maximae moles molestiarum et turbulentissimae tempestates exstiterunt; neque uero nobis cupientibus atque exoptantibus fructus oti datus est ad eas artis, quibus a pueris dediti fuimus, celebrandas inter nosque recolendas. (3) Nam prima aetate incidimus in ipsam perturbationem disciplinae ueteris, et consulatu deuenimus in medium rerum omnium certamen atque discrimen, et hoc tempus omne post consulatum obiecimus eis fluctibus, qui per nos a communi peste depulsi in nosmet ipsos redundarent. Sed tamen in his uel asperitatibus rerum uel angustiis temporis obsequar studiis nostris et quantum mihi uel fraus inimicorum uel causae amicorum uel res publica tribuet oti, ad scribendum potissimum conferam; (4) tibi uero, frater, neque hortanti deero neque roganti, nam neque auctoritate quisquam apud me plus ualere te potest neque uoluntate. [1,2] II. Ac mihi repetenda est ueteris cuiusdam memoriae non sane satis explicata recordatio, sed, ut arbitror, apta ad id, quod requiris, ut cognoscas quae uiri omnium eloquentissimi clarissimique senserint de omni ratione dicendi. (5) Vis enim, ut mihi saepe dixisti, quoniam, quae pueris aut adulescentulis nobis ex commentariolis nostris incohata ac rudia exciderunt, uix sunt hac aetate digna et hoc usu, quem ex causis, quas diximus, tot tantisque consecuti sumus, aliquid eisdem de rebus politius a nobis perfectiusque proferri; solesque non numquam hac de re a me in disputationibus nostris dissentire, quod ego eruditissimorum hominum artibus eloquentiam contineri statuam, tu autem illam ab elegantia doctrinae segregandam putes et in quodam ingeni atque exercitationis genere ponendam. (6) Ac mihi quidem saepe numero in summos homines ac summis ingeniis praeditos intuenti quaerendum esse uisum est quid esset cur plures in omnibus rebus quam in dicendo admirabiles exstitissent; nam quocumque te animo et cogitatione conuerteris, permultos excellentis in quoque genere uidebis non mediocrium artium, sed prope maximarum. (7) Quis enim est qui, si clarorum hominum scientiam rerum gestarum uel utilitate uel magnitudine metiri uelit, non anteponat oratori imperatorem? Quis autem dubitet quin belli duces ex hac una ciuitate praestantissimos paene innumerabilis, in dicendo autem excellentis uix paucos proferre possimus? (8) Iam uero consilio ac sapientia qui regere ac gubernare rem publicam possint, multi nostra, plures patrum memoria atque etiam maiorum exstiterunt, cum boni perdiu nulli, uix autem singulis aetatibus singuli tolerabiles oratores inuenirentur. Ac ne qui forte cum aliis studiis, quae reconditis in artibus atque in quadam uarietate litterarum uersentur, magis hanc dicendi rationem, quam cum imperatoris laude aut cum boni senatoris prudentia comparandam putet, conuertat animum ad ea ipsa artium genera circumspiciatque, qui in eis floruerint quamque multi sint; sic facillime, quanta oratorum sit et semper fuerit paucitas, iudicabit. [1,3] III. (9) Neque enim te fugit omnium laudatarum artium procreatricem quandam et quasi parentem eam, quam g-philosophian Graeci uocant, ab hominibus doctissimis iudicari; in qua difficile est enumerare quot uiri quanta scientia quantaque in suis studiis uarietate et copia fuerint, qui non una aliqua in re separatim elaborarint, sed omnia, quaecumque possent, uel scientiae peruestigatione uel disserendi ratione comprehenderint. (10) Quis ignorat, ei, qui mathematici uocantur, quanta in obscuritate rerum et quam recondita in arte et multiplici subtilique uersentur? Quo tamen in genere ita multi perfecti homines exstiterunt, ut nemo fere studuisse ei scientiae uehementius uideatur, quin quod uoluerit consecutus sit. Quis musicis, quis huic studio litterarum, quod profitentur ei, qui grammatici uocantur, penitus se dedit, quin omnem illarum artium paene infinitam uim et materiem scientia et cognitione comprehenderit? (11) Vere mihi hoc uideor esse dicturus, ex omnibus eis, qui in harum artium liberalissimis studiis sint doctrinisque uersati, minimam copiam poetarum et oratorum egregiorum exstitisse: atque in hoc ipso numero, in quo perraro exoritur aliquis excellens, si diligenter et ex nostrorum et ex Graecorum copia comparare uoles, multo tamen pauciores oratores quam poetae boni reperientur. (12) Quod hoc etiam mirabilius debet uideri, quia ceterarum artium studia fere reconditis atque abditis e fontibus hauriuntur, dicendi autem omnis ratio in medio posita communi quodam in usu atque in hominum ore et sermone uersatur, ut in ceteris id maxime excellat, quod longissime sit ab imperitorum intellegentia sensuque disiunctum, in dicendo autem uitium uel maximum sit a uulgari genere orationis atque a consuetudine communis sensus abhorrere. [1,4] IV. (13) Ac ne illud quidem uere dici potest aut pluris ceteris inseruire aut maiore delectatione aut spe uberiore aut praemiis ad perdiscendum amplioribus commoueri. Atque ut omittam Graeciam, quae semper eloquentiae princeps esse uoluit, atque illas omnium doctrinarum inuentrices Athenas, in quibus summa dicendi uis et inuenta est et perfecta, in hac ipsa ciuitate profecto nulla umquam uehementius quam eloquentiae studia uiguerunt. (14) Nam postea quam imperio omnium gentium constituto diuturnitas pacis otium confirmauit, nemo fere laudis cupidus adulescens non sibi ad dicendum studio omni enitendum putauit; ac primo quidem totius rationis ignari, qui neque exercitationis ullam uim neque aliquod praeceptum artis esse arbitrarentur, tantum, quantum ingenio et cogitatione poterant, consequebantur; post autem auditis oratoribus Graecis cognitisque eorum litteris adhibitisque doctoribus incredibili quodam nostri homines discendi studio flagrauerunt. (15) Excitabat eos magnitudo, uarietas multitudoque in omni genere causarum, ut ad eam doctrinam, quam suo quisque studio consecutus esset, adiungeretur usus frequens, qui omnium magistrorum praecepta superaret; erant autem huic studio maxima, quae nunc quoque sunt, eita praemia uel ad gratiam uel ad opes uel ad dignitatem; ingenia uero, ut multis rebus possumus iudicare, nostrorum hominum multum ceteris hominibus omnium gentium praestiterunt. (16) Quibus de causis quis non iure miretur ex omni memoria aetatum, temporum, ciuitatum tam exiguum oratorum numerum inueniri? Sed enim maius est hoc quiddam quam homines opinantur, et pluribus ex artibus studiisque conlectum. [1,5] V. Quid enim quis aliud in maxima discentium multitudine, summa magistrorum copia, praestantissimis hominum ingeniis, infinita causarum uarietate, amplissimis eloquentiae propositis praemiis esse causae putet, nisi rei quandam incredibilem magnitudinem ac difficultatem? (17) Est enim et scientia comprehendenda rerum plurimarum, sine qua uerborum uolubilitas inanis atque inridenda est, et ipsa oratio conformanda non solum electione, sed etiam constructione uerborum, et omnes animorum motus, quos hominum generi rerum natura tribuit, penitus pernoscendi, quod omnis uis ratioque dicendi in eorum, qui audiunt, mentibus aut sedandis aut excitandis expromenda est; accedat eodem oportet lepos quidam facetiaeque et eruditio libero digna celeritasque et breuitas et respondendi et lacessendi subtili uenustate atque urbanitate coniuncta; (18) tenenda praeterea est omnis antiquitas exemplorumque uis, neque legum ac iuris ciuilis scientia neglegenda est. Nam quid ego de actione ipsa plura dicam? quae motu corporis, quae gestu, quae uultu, quae uocis conformatione ac uarietate moderanda est; quae sola per se ipsa quanta sit, histrionum leuis ars et scaena declarat; in qua cum omnes in oris et uocis et motus moderatione laborent, quis ignorat quam pauci sint fuerintque, quos animo aequo spectare possimus? Quid dicam de thesauro rerum omnium, memoria? Quae nisi custos inuentis cogitatisque rebus et uerbis adhibeatur, intellegimus omnia, etiam si praeclarissima fuerint in oratore, peritura. (19) Quam ob rem mirari desinamus, quae causa sit eloquentium paucitatis, cum ex eis rebus uniuersis eloquentia constet, in quibus singulis elaborare permagnum est, hortemurque potius liberos nostros ceterosque, quorum gloria nobis et dignitas cara est, ut animo rei magnitudinem complectantur neque eis aut praeceptis aut magistris aut exercitationibus, quibus utuntur omnes, sed aliis quibusdam se id quod expetunt, consequi posse confidant. [1,6] VI. (20) Ac mea quidem sententia nemo poterit esse omni laude cumulatus orator, nisi erit omnium rerum magnarum atque artium scientiam consecutus: etenim ex rerum cognitione efflorescat et redundet oportet oratio. Quae, nisi res est ab oratore percepta et cognita, inanem quandam habet elocutionem et paene puerilem. (21) Neque uero ego hoc tantum oneris imponam nostris praesertim oratoribus in hac tanta occupatione urbis ac uitae, nihil ut eis putem licere nescire, quamquam uis oratoris professioque ipsa bene dicendi hoc suscipere ac polliceri uidetur, ut omni de re, quaecumque sit proposita, ornate ab eo copioseque dicatur. (22) Sed quia non dubito quin hoc plerisque immensum infinitumque uideatur, et quod Graecos homines non solum ingenio et doctrina, sed etiam otio studioque abundantis partitionem iam quandam artium fecisse uideo neque in uniuerso genere singulos elaborasse, sed seposuisse a ceteris dictionibus eam partem dicendi, quae in forensibus disceptationibus iudiciorum aut deliberationum uersaretur, et id unum genus oratori reliquisse; non complectar in his libris amplius, quam quod huic generi re quaesita et multum disputata summorum hominum prope consensu est tributum; (23) repetamque non ab incunabulis nostrae ueteris puerilisque doctrinae quendam ordinem praeceptorum, sed ea, quae quondam accepi in nostrorum hominum eloquentissimorum et omni dignitate principum disputatione esse uersata; non quo illa contemnam, quae Graeci dicendi artifices et doctores reliquerunt, sed cum illa pateant in promptuque sint omnibus, neque ea interpretatione mea aut ornatius explicari aut planius exprimi possint, dabis hanc ueniam, mi frater, ut opinor, ut eorum, quibus summa dicendi laus a nostris hominibus concessa est, auctoritatem Graecis anteponam. [1,7] VII. (24) Cum igitur uehementius inueheretur in causam principum consul Philippus Drusique tribunatus pro senatus auctoritate susceptus infringi iam debilitarique uideretur, dici mihi memini ludorum Romanorum diebus L- Crassum quasi conligendi sui causa se in Tusculanum contulisse; uenisse eodem, socer eius qui fuerat, Q- Mucius dicebatur et M- Antonius, homo et consiliorum in re publica socius et summa cum Crasso familiaritate coniunctus. (25) Exierant autem cum ipso Crasso adulescentes et Drusi maxime familiares et in quibus magnam tum spem maiores natu dignitatis suae conlocarent, C- Cotta, qui (tum) tribunatum plebis petebat, et P- Sulpicius, qui deinceps eum magistratum petiturus putabatur. (26) Hi primo die de temporibus deque uniuersa re publica, quam ob causam uenerant, multum inter se usque ad extremum tempus diei conlocuti sunt; quo quidem sermone multa diuinitus a tribus illis consularibus Cotta deplorata et commemorata narrabat, ut nihil incidisset postea ciuitati mali, quod non impendere illi tanto ante uidissent. (27) Eo autem omni sermone confecto, tantam in Crasso humanitatem fuisse, ut, cum lauti accubuissent, tolleretur omnis illa superioris tristitia sermonis eaque esset in homine iucunditas et tantus in loquendo lepos, ut dies inter eos curiae fuisse uideretur, conuiuium Tusculani; (28) postero autem die, cum illi maiores natu satis quiessent et in ambulationem uentum esset, (dicebat) tum Scaeuolam duobus spatiis tribusue factis dixisse "cur non imitamur, Crasse, Socratem illum, qui est in Phaedro Platonis? Nam me haec tua platanus admonuit, quae non minus ad opacandum hunc locum patulis est diffusa ramis, quam illa, cuius umbram secutus est Socrates, quae mihi uidetur non tam ipsa acula, quae describitur, quam Platonis oratione creuisse, et quod ille durissimis pedibus fecit, ut se abiceret in herba atque ita (illa), quae philosophi diuinitus ferunt esse dicta, loqueretur, id meis pedibus certe concedi est aequius." (29) Tum Crassum "immo uero commodius etiam"; puluinosque poposcisse et omnis in eis sedibus, quae erant sub platano, consedisse dicebat. [1,8] VIII. Ibi, ut ex pristino sermone relaxarentur animi omnium, solebat Cotta narrare Crassum sermonem quendam de studio dicendi intulisse. (30) Qui cum ita esset exorsus: non sibi cohortandum Sulpicium et Cottam, sed magis utrumque conlaudandum uideri, quod tantam iam essent facultatem adepti, ut non aequalibus suis solum anteponerentur, sed cum maioribus natu compararentur; "neque uero mihi quicquam" inquit "praestabilius uidetur, quam posse dicendo tenere hominum (coetus) mentis, adlicere uoluntates, impellere quo uelit, unde autem uelit deducere: haec una res in omni libero populo maximeque in pacatis tranquillisque ciuitatibus praecipue semper floruit semperque dominata est. (31) Quid enim est aut tam admirabile, quam ex infinita multitudine hominum exsistere unum, qui id, quod omnibus natura sit datum, uel solus uel cum perpaucis facere possit? Aut tam iucundum cognitu atque auditu, quam sapientibus sententiis grauibusque uerbis ornata oratio et polita? aut tam potens tamque magnificum, quam populi motus, iudicum religiones, senatus grauitatem unius oratione conuerti? (32) Quid tam porro regium, tam liberale, tam munificum, quam opem ferre supplicibus, excitare adflictos, dare salutem, liberare periculis, retinere homines in ciuitate? Quid autem tam necessarium, quam tenere semper arma, quibus uel tectus ipse esse possis uel prouocare integer uel te ulcisci lacessitus? Age uero, ne semper forum, subsellia, rostra curiamque meditere, quid esse potest in otio aut iucundius aut magis proprium humanitatis, quam sermo facetus ac nulla in re rudis? Hoc enim uno praestamus uel maxime feris, quod conloquimur inter nos et quod exprimere dicendo sensa possumus. (33) Quam ob rem quis hoc non iure miretur summeque in eo elaborandum esse arbitretur, ut, quo uno homines maxime bestiis praestent, in hoc hominibus ipsis antecellat? Vt uero iam ad illa summa ueniamus, quae uis alia potuit aut dispersos homines unum in locum congregare aut a fera agrestique uita ad hunc humanum cultum ciuilemque iura describere? (34) Ac ne plura, quae sunt paene innumerabilia, consecter, comprehendam breui: sic enim statuo, perfecti oratoris moderatione et sapientia non solum ipsius dignitatem, sed et priuatorum plurimorum et uniuersae rei publicae salutem maxime contineri. Quam ob rem pergite, ut facitis, adulescentes, atque in id studium, in quo estis, incumbite, ut et uobis honori et amicis utilitati et rei publicae emolumento esse possitis." [1,9] IX. (35) Tum Scaeuola comiter, ut solebat, "cetera" inquit "adsentior Crasso, ne aut de C- Laeli soceri mei aut de huius generi aut arte aut gloria detraham; sed illa duo, Crasse, uereor ut tibi possim concedere: unum, quod ab oratoribus ciuitates et initio constitutas et saepe conseruatas esse dixisti, alterum, foro, contione, iudiciis, senatu statuisti oratorem in omni genere sermonis et humanitatis esse perfectum. (36) Quis enim tibi hoc concesserit aut initio genus hominum in montibus ac siluis dissipatum non prudentium consiliis compulsum potius quam disertorum oratione delenitum se oppidis moenibusque saepsisse? aut uero reliquas utilitates aut in constituendis aut in conseruandis ciuitatibus non a sapientibus et fortibus uiris, sed a disertis ornateque dicentibus esse constitutas? (37) An uero tibi Romulus ille aut pastores et conuenas congregasse aut Sabinorum conubia coniunxisse aut finitimorum uim repressisse eloquentia uidetur, non consilio et sapientia singulari? Quid? In Numa Pompilio, quid? In Seruio Tullio, quid? In ceteris regibus, quorum multa sunt eximia ad constituendam rem publicam, num eloquentiae uestigium apparet? Quid? Exactis regibus, tametsi ipsam exactionem mente, non lingua perfectam L- Bruti esse cernimus, sed deinceps omnia nonne plena consiliorum, inania uerborum uidemus? (38) Ego uero si uelim et nostrae ciuitatis exemplis uti et aliarum, plura proferre possim detrimenta publicis rebus quam adiumenta, per homines eloquentissimos importata; sed ut reliqua praetermittam, omnium mihi uideor, exceptis, Crasse, uobis duobus, eloquentissimos audisse Ti- et C- Sempronios, quorum pater, homo prudens et grauis, haudquaquam eloquens, et saepe alias et maxime censor saluti reipublicae fuit: atque is non accurata quadam orationis copia, sed nutu atque uerbo libertinos in urbanas tribus transtulit, quod nisi fecisset, rem publicam, quam nunc uix tenemus, iam diu nullam haberemus. At uero eius filii diserti et omnibus uel naturae uel doctrinae praesidiis ad dicendum parati, cum ciuitatem uel paterno consilio uel auitis armis florentissimam accepissent, ista praeclara gubernatrice, ut ais, ciuitatum eloquentia rem publicam dissipauerunt. [1,10] X. (39) Quid? Leges ueteres moresque maiorum; quid? Auspicia, quibus ego et tu, Crasse, cum magna rei publicae salute praesumus; quid? Religiones et caerimoniae; quid? Haec iura ciuilia, quae iam pridem in nostra familia sine ulla eloquentiae et laude uersantur, num aut inuenta sunt aut cognita aut omnino ab oratorum genere tractata? (40) Equidem et Ser- Galbam memoria teneo diuinum hominem in dicendo et M- Aemilium Porcinam et C- ipsum Carbonem, quem tu adulescentulus perculisti, ignarum legum, haesitantem in maiorum institutis, rudem in iure ciuili; et haec aetas uestra praeter te, Crasse qui tuo magis studio quam proprio munere aliquo disertorum ius a nobis ciuile didicisti, quod interdum pudeat, iuris ignara est. (41) Quod uero in extrema oratione quasi tuo iure sumpsisti, oratorem in omnis seris monis disputatione copiosissime uersari posse, id, nisi hic in tuo regno essemus, non tulissem multisque praeessem, qui aut interdicto tecum contenderent aut te ex iure manum consertum uocarent, quod in alienas possessiones tam temere inruisses. (42) Agerent enim tecum lege primum Pythagorei omnes atque Democritii ceterique in iure sua physici uindicarent (ornati homines in dicendo et graues), quibuscum tibi iusto sacramento contendere non liceret; urgerent praeterea philosophorum greges iam ab illo fonte et capite Socrate nihil te de bonis rebus in uita, nihil de malis, nihil de animi permotionibus, nihil de hominum moribus, nihil de ratione uitae didicisse, nihil omnino quaesisse, nihil scire conuincerent; et cum uniuersi in te impetum fecissent, tum singulae familiae litem tibi intenderent; (43) instaret Academia, quae, quicquid dixisses, id te ipsum negare cogeret; Stoici uero nostri disputationum suarum atque interrogationum laqueis te inretitum tenerent; Peripatetici autem etiam haec ipsa, quae propria oratorum putas esse adiumenta atque ornamenta dicendi, a se peti uincerent oportere, ac non solum meliora, sed etiam multo plura Aristotelem Theophrastumque de istis rebus, quam omnis dicendi magistros scripsisse ostenderent. (44) Missos facio mathematicos, grammaticos, musicos, quorum artibus uestra ista dicendi uis ne minima quidem societate coniungitur. Quam ob rem ista tanta tamque multa profitenda, Crasse, non censeo; satis id est magnum, quod potes praestare, ut in iudiciis ea causa, quamcumque tu dicis, melior et probabilior esse uideatur, ut in contionibus et in sententiis dicendis ad persuadendum tua plurimum ualeat oratio, denique ut prudentibus diserte, stultis etiam uere uideare dicere. Hoc amplius si quid poteris, non id mihi uidebitur orator, sed Crassus sua quadam propria, non communi oratorum facultate posse.". [1,11] XI. (45) Tum ille "non sum" inquit "nescius, Scaeuola, ista inter Graecos dici et disceptari solere; audiui enim summos homines, cum quaestor ex Macedonia uenissem Athenas, florente Academia, ut temporibus illis ferebatur, cum eam Charmadas et Clitomachus et Aeschines obtinebant; erat etiam Metrodorus, qui cum illis una ipsum illum Carneadem diligentius audierat, hominem omnium in dicendo, ut ferebant, acerrimum et copiosissimum; uigebatque auditor Panaeti illius tui Mnesarchus et Peripatetici Critolai Diodorus; (46) multi erant praeterea clari in philosophia et nobiles, a quibus omnibus una paene uoce repelli oratorem a gubernaculis ciuitatum, excludi ab omni doctrina rerumque maiorum scientia ac tantum in iudicia et contiunculas tamquam in aliquod pistrinum detrudi et compingi uidebam; (47) sed ego neque illis adsentiebar neque harum disputationum inuentori et principi longe omnium in dicendo grauissimo et eloquentissimo, Platoni, cuius tum Athenis cum Charmada diligentius legi Gorgiam; quo in libro in hoc maxime admirabar Platonem, quod mihi (in) oratoribus inridendis ipse esse orator summus uidebatur. Verbi enim controuersia iam diu torquet Graeculos homines contentionis cupidiores quam ueritatis. (48) Nam si quis hunc statuit esse oratorem, qui tantummodo in iure aut in iudiciis possit aut apud populum aut in senatu copiose loqui, tamen huic ipsi multa tribuat et concedat necesse est; neque enim sine multa pertractatione omnium rerum publicarum neque sine legum, morum, iuris scientia neque natura hominum incognita ac moribus in his ipsis rebus satis callide uersari et perite potest; qui autem haec cognouerit, sine quibus ne illa quidem minima in causis quisquam recte tueri potest, quid huic abesse poterit de maximarum rerum scientia? Sin oratoris nihil uis esse nisi composite, ornate, copiose loqui, quaero, id ipsum qui possit adsequi sine ea scientia, quam ei non conceditis? Dicendi enim uirtus, nisi ei, qui dicet, ea, quae dicet, percepta sunt, exstare non potest. (49) Quam ob rem, si ornate locutus est, sicut et fertur et mihi physicus ille materies illa fuit physici, de qua dixit, ornatus uero ipse uerborum oratoris putandus est; et, si Plato de rebus ab ciuilibus controuersiis remotissimis diuinitus est locutus, quod ego concedo; si item Aristoteles, si Theophrastus, si Carneades in rebus eis, de quibus disputauerunt, eloquentes et in dicendo suaues atque ornati fuerunt, sint eae res, de quibus disputant, in aliis quibusdam studiis, oratio quidem ipsa propria est huius unius rationis, de qua loquimur et quaerimus. (50) Etenim uidemus eisdem de rebus ieiune quosdam et exiliter, ut eum, quem acutissimum ferunt, Chrysippum, disputauisse neque ob eam rem philosophiae non satis fecisse, quod non habuerit hanc dicendi ex arte aliena facultatem. [1,12] XII. Quid ergo interest aut qui discernes eorum, quos nominaui, in dicendo ubertatem et copiam ab eorum exilitate, qui hac dicendi uarietate et elegantia non utuntur? Vnum erit profecto, quod ei, qui bene dicunt, adferunt proprium, compositam orationem et ornatam et artificio quodam et expolitione distinctam; haec autem oratio, si res non subest ab oratore percepta et cognita, aut nulla sit necesse est aut omnium inrisione ludatur. (51) Quid est enim tam furiosum, quam uerborum uel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis, nulla subiecta sententia nec scientia? Quicquid erit igitur quacumque ex arte, quocumque de genere, orator id, si tamquam clientis causam didicerit, dicet melius et ornatius quam ipse ille eius rei inuentor atque artifex. (52) Nam si quis erit qui hoc dicat, esse quasdam oratorum proprias sententias atque causas et certarum rerum forensibus cancellis circumscriptam scientiam, fatebor equidem in his magis adsidue uersari hanc nostram dictionem, sed tamen in his ipsis rebus permulta sunt, quae ipsi magistri, qui rhetorici uocantur, nec tradunt nec tenent. (53) Quis enim nescit maximam uim exsistere oratoris in hominum mentibus uel ad iram aut ad odium aut ad dolorem incitandis uel ab hisce eisdem permotionibus ad lenitatem misericordiamque reuocandis? Quae nisi qui naturas hominum uimque omnem humanitatis causasque eas, quibus mentes aut incitantur aut reflectuntur, penitus perspexerit, dicendo quod uolet perficere non poterit. (54) Atque totus hic locus philosophorum proprius uidetur, neque orator me auctore umquam repugnabit; sed, cum illis cognitionem rerum concesserit, quod in ea solum illi uoluerint elaborare, tractationem orationis, quae sine illa scientia est nulla, sibi adsumet; hoc enim est proprium oratoris, quod saepe iam dixi, oratio grauis et ornata et hominum sensibus ac mentibus accommodata. [1,13] XIII. (55) Quibus de rebus Aristotelem et Theophrastum scripsisse fateor; sed uide ne hoc, Scaeuola, totum sit a me: nam ego, quae sunt oratori cum illis communia, non mutuor ab illis, isti quae de his rebus disputant, oratorum esse concedunt, itaque ceteros libros artis suae nomine, hos rhetoricos et inscribunt et appellant. (56) Etenim cum illi in dicendo inciderint loci, quod persaepe euenit, ut de dis immortalibus, de pietate, de concordia, de amicitia, de communi ciuium, de hominum, de gentium iure, de aequitate, de temperantia, de magnitudine animi, de omni uirtutis genere sit dicendum, clamabunt, credo, omnia gymnasia atque omnes philosophorum scholae sua esse haec omnia propria, nihil omnino ad oratorem pertinere; (57) quibus ego, ut de his rebus in angulis consumendi oti causa disserant, cum concessero, illud tamen oratori tribuam et dabo, ut eadem, de quibus illi tenui quodam exsanguique sermone disputant, hic cum omni iucunditate et grauitate explicet. Haec ego cum ipsis philosophis (tum) Athenis disserebam; cogebat enim me M- Marcellus hic noster, qui (nunc aedilis curulis est et) profecto, nisi ludos nunc faceret, huic nostro sermoni interesset; ac iam tum erat adulescentulus his studiis mirifice deditus. (58) Iam uero de legibus constituendis, de bello, de pace, de sociis, de uectigalibus, de iure ciuium generatim in ordines aetatesque discriptorum dicant uel Graeci, si uolunt, Lycurgum aut Solonem - quamquam illos quidem censemus in numero eloquentium reponendos - scisse melius quam Hyperidem aut Demosthenem, perfectos iam homines in dicendo et perpolitos, uel nostri decem uiros, qui XII tabulas perscripserunt, quos necesse est fuisse prudentis, anteponant in hoc genere et Ser- Galbae et socero tuo C- Laelio, quos constat dicendi gloria praestitisse. (59) Numquam enim negabo esse quasdam partis proprias eorum, qui in his cognoscendis atque tractandis studium suum omne posuerunt, sed oratorem plenum atque perfectum esse eum, qui de omnibus rebus possit copiose uarieque dicere. [1,14] XIV. Etenim saepe in eis causis, quas omnes proprias esse oratorum confitentur,est aliquid, quod non ex usu forensi, quem solum oratoribus conceditis, sed ex obscuriore aliqua scientia sit promendum atque sumendum. (60) Quaero enim num possit aut contra imperatorem aut pro imperatore dici sine rei militaris usu aut saepe etiam sine regionum terrestrium aut maritimarum scientia; num apud populum de legibus iubendis aut uetandis, num in senatu de omni rei publicae genere dici sine summa rerum ciuilium cognitione et prudentia; num admoueri possit oratio ad sensus animorum atque motus uel inflammandos uel etiam exstinguendos, quod unum in oratore dominatur, sine diligentissima peruestigatione earum omnium rationum, quae de naturis humani generis ac moribus a philosophis explicantur. (61) Atque haud scio an minus uobis hoc sim probaturus; equidem non dubitabo, quod sentio, dicere: physica ista ipsa et mathematica et quae paulo ante ceterarum artium propria posuisti, scientiae sunt eorum, qui illa profitentur, inlustrari autem oratione si quis istas ipsas artis uelit, ad oratoris ei confugiendum est facultatem. (62) Neque enim si Philonem illum architectum, qui Atheniensibus armamentarium fecit, constat perdiserte populo rationem operis sui reddidisse, existimandum est architecti potius artificio disertum quam oratoris fuisse; nec, si huic M- Antonio pro Hermodoro fuisset de naualium opere dicendum, non, cum ab illo causam didicisset, ipse ornate de alieno artificio copioseque dixisset; neque uero Asclepiades, is quo nos medico amicoque usi sumus tum eloquentia uincebat ceteros medicos, in eo ipso, quod ornate dicebat, medicinae facultate utebatur, non eloquentiae. (63) Atque illud est probabilius, neque tamen uerum, quod Socrates dicere solebat, omnis in eo, quod scirent, satis esse eloquentis; illud uerius, neque quemquam in eo disertum esse posse, quod nesciat, neque, si optime sciat ignarusque sit faciundae ac poliendae orationis, diserte id ipsum, de quo sciat, posse dicere. [1,15] XV. (64) Quam ob rem, si quis uniuersam et propriam oratoris uim definire complectique uult, is orator erit mea sententia hoc tam graui dignus nomine, qui, quaecumque res inciderit, quae sit dictione explicanda, prudenter et composite et ornate et memoriter dicet cum quadam actionis etiam dignitate. (65) Sin cuipiam nimis infinitum uidetur, quod ita posui "quaecumque de re," licet hinc quantum cuique uidebitur circumcidat atque amputet, tamen illud tenebo, si, quae ceteris in artibus atque studiis sita sunt, orator ignoret tantumque ea teneat, quae sint in disceptationibus atque usu forensi, tamen his de rebus ipsis si sit ei dicendum, cum cognouerit ab eis, qui tenent, quae sint in quaque re, multo oratorem melius quam ipsos illos, quorum eae sint artes, esse dicturum. (66) Ita si de re militari dicendum huic erit Sulpicio, quaeret a C- Mario adfini nostro et, cum acceperit, ita pronuntiabit, ut ipsi C- Mario paene hic melius quam ipse illa scire uideatur; sin de iure ciuili, tecum communicabit, te hominem prudentissimum et peritissimum in eis ipsis rebus, quas abs te didicerit, dicendi arte superabit. (67) Sin quae res inciderit, in qua de natura, de uitiis hominum, de cupiditatibus, de modo, de continentia, de dolore, de morte dicendum sit, forsitan, si ei sit uisum, - etsi haec quidem nosse debet orator -, cum Sex- Pompeio, erudito homine in philosophia, communicarit; hoc profecto efficiet ut, quamcumque rem a quoquo cognouerit, de ea multo dicat ornatius quam ille ipse, unde cognorit. (68) Sed si me audiet, quoniam philosophia in tris partis est tributa, in naturae obscuritatem, in disserendi subtilitatem, in uitam atque mores, duo illa relinquamus atque largiamur inertiae nostrae; tertium uero, quod semper oratoris fuit, nisi tenebimus, nihil oratori, in quo magnus esse possit, relinquemus. (69) Qua re hic locus de uita et moribus totus est oratori perdiscendus; cetera si non didicerit, tamen poterit, si quando opus erit, ornare dicendo, si modo ad eum erunt delata et ei tradita. [1,16] XVI. Etenim si constat inter doctos, hominem ignarum astrologiae ornatissimis atque optimis uersibus Aratum de caelo stellisque dixisse; si de rebus rusticis hominem ab agro remotissimum Nicandrum Colophonium poetica quadam facultate, non rustica, scripsisse praeclare, quid est cur non orator de rebus eis eloquentissime dicat, quas ad certam causam tempusque cognorit? (70) Est enim finitimus oratori poeta, numeris astrictior paulo, uerborum autem licentia liberior, multis uero ornandi generibus socius ac paene par; in hoc quidem certe prope idem, nullis ut terminis circumscribat aut definiat ius suum, quo minus ei liceat eadem illa facultate et copia uagari qua uelit. (71) Nam quod illud, Scaeuola, negasti te fuisse laturum, nisi in meo regno esses, quod in omni genere sermonis, in omni parte humanitatis dixerim oratorem perfectum esse debere: numquam me hercule hoc dicerem, si eum, quem fingo, me ipsum esse arbitrarer. (72) Sed, ut solebat C- Lucilius saepe dicere, homo tibi subiratus, mihi propter eam ipsam causam minus quam uolebat familiaris, sed tamen et doctus et perurbanus, sic sentio neminem esse in oratorum numero habendum, qui non sit omnibus eis artibus, quae sunt libero dignae, perpolitus; quibus ipsis si in dicendo non utimur, tamen apparet atque exstat, utrum simus earum rudes an didicerimus: (73) ut qui pila ludunt, non utuntur in ipsa lusione artificio proprio palaestrae, sed indicat ipse motus, didicerintne palaestram an nesciant, et qui aliquid fingunt, etsi tum pictura nihil utuntur, tamen, utrum sciant pingere an nesciant, non obscurum est; sic in orationibus hisce ipsis iudiciorum, contionum, senatus, etiam si proprie ceterae non adhibeantur artes, tamen facile declaratur, utrum is, qui dicat, tantum modo in hoc declamatorio sit opere iactatus an ad dicendum omnibus ingenuis artibus instructus accesserit." [1,17] XVII. (74) Tum ridens Scaeuola "non luctabor tecum," inquit "Crasse, amplius; id enim ipsum, quod contra me locutus es, artificio quodam es consecutus, ut et mihi, quae ego uellem non esse oratoris, concederes et ea ipsa nescio quo modo rursus detorqueres atque oratori propria traderes. (75) Quae, cum ego praetor Rhodum uenissem et cum summo doctore istius disciplinae Apollonio ea, quae a Panaetio acceperam, contulissem, inrisit ille quidem, ut solebat, philosophiam atque contempsit multaque non tam grauiter dixit quam facete; tua autem fuit oratio eius modi, non ut ullam artem doctrinamue contemneres, sed ut omnis comites ac ministratrices oratoris esse diceres. (76) Quas ego si quis sit unus complexus omnis, idemque si ad eas facultatem istam ornatissimae orationis adiunxerit, non possum dicere eum non egregium quendam hominem atque admirandum fore; sed is, si quis esset aut si etiam umquam fuisset aut uero si esse posset, tu esses unus profecto, qui et meo iudicio et omnium uix ullam ceteris oratoribus - pace horum dixerim laudem reliquisti. (77) Verum si tibi ipsi nihil deest, quod in forensibus rebus ciuilibusque uersatur, quin scias, neque eam tamen scientiam, quam adiungis oratori, complexus es, uideamus ne plus ei tribuamus quam res et ueritas ipsa concedat." (78) Hic Crassus "memento" inquit "me non de mea, sed de oratoris facultate dixisse; quid enim nos aut didicimus aut scire potuimus, qui ante ad agendum quam ad cognoscendum uenimus; quos in foro, quos in ambitione, quos in re publica, quos in amicorum negotiis res ipsa ante confecit quam possemus aliquid de rebus tantis suspicari? (79) Quod si tibi tantum in nobis uidetur esse, quibus etiam si ingenium, ut tu putas, non maxime defuit, doctrina certe et otium et hercule etiam studium illud discendi acerrimum defuit, quid censes, si ad alicuius ingenium uel maius illa, quae ego non attingi, accesserint, qualem illum et quantum oratorem futurum?" [1,18] XVIII. (80) Tum Antonius "probas mihi" inquit "ista, Crasse, quae dicis, nec dubito quin multo locupletior in dicendo futurus sit, si quis omnium rerum atque artium rationem naturamque comprehenderit; (81) sed primum id difficile est factu, praesertim in hac nostra uita nostrisque occupationibus; deinde illud etiam uerendum est ne abstrahamur ab hac exercitatione et consuetudine dicendi populari et forensi. Aliud enim mihi quoddam orationis genus esse uidetur eorum hominum, de quibus paulo ante dixisti, quamuis illi ornate et grauiter aut de natura rerum aut de humanis rebus loquantur: nitidum quoddam genus est uerborum et laetum, et palaestrae magis et olei, quam huius ciuilis turbae ac fori. (82) Namque egomet, qui sero ac leuiter Graecas litteras attigissem, tamen cum pro consule in Ciliciam proficiscens uenissem Athenas, compluris tum ibi dies sum propter nauigandi difficultatem commoratus; sed, cum cotidie mecum haberem homines doctissimos, eos fere ipsos, qui abs te modo sunt nominati, cum hoc nescio quo modo apud eos increbruisset, me in causis maioribus sicuti te solere uersari, pro se quisque ut poterat de officio et de ratione oratoris disputabat. (83) Horum alii, sicuti iste ipse Mnesarchus, hos, quos nos oratores uocaremus, nihil esse dicebat nisi quosdam operarios lingua celeri et exercitata; oratorem autem, nisi qui sapiens esset, esse neminem, atque ipsam eloquentiam, quod ex bene dicendi scientia constaret, unam quandam esse uirtutem, et qui unam uirtutem haberet, omnis habere easque esse inter se aequalis et paris; ita, qui esset eloquens, eum uirtutes omnis habere atque esse sapientem. Sed haec erat spinosa quaedam et exilis oratio longaque a nostris sensibus abhorrebat. (84) Charmadas uero multo uberius eisdem de rebus loquebatur, non quo aperiret sententiam suam; hic enim mos erat patrius Academiae aduersari semper omnibus in disputando; sed cum maxime tamen hoc significabat, eos, qui rhetores nominarentur et qui dicendi praecepta traderent, nihil plane tenere neque posse quemquam facultatem adsequi dicendi, nisi qui philosophorum inuenta didicisset. [1,19] XIX. (85) Disputabant contra diserti homines Athenienses et in re publica causisque uersati, in quis erat etiam is, qui nuper Romae fuit, Menedemus, hospes meus; qui cum diceret esse quandam prudentiam, quae uersaretur in perspiciendis rationibus constituendarum et regendarum rerum publicarum, excitabatur homo promptus atque omni abundans doctrina et quadam incredibili uarietate rerum atque copia: omnis enim partis illius ipsius prudentiae petendas esse a philosophia docebat neque ea, quae statuerentur in re publica de dis immortalibus, de disciplina iuuentutis, de iustitia, de patientia, de temperantia, de modo rerum omnium, ceteraque, sine quibus ciuitates aut esse aut bene moratae esse non possent, usquam in eorum inueniri libellis; (86) quod si tantam uim rerum maximarum arte sua rhetorici illi doctores complecterentur, quaerebat, cur de prooemiis et de epilogis et de huius modi nugis - sic enim appellabat - referti essent eorum libri, de ciuitatibus instituendis, de scribendis legibus, de aequitate, de iustitia, de fide, de frangendis cupiditatibus, de conformandis hominum moribus littera nulla in eorum libris inueniretur. (87) Ipsa uero praecepta sic inludere solebat, ut ostenderet non modo eos expertis esse illius prudentiae, quam sibi asciscerent, sed ne hanc quidem ipsam dicendi rationem ac uiam nosse: caput enim esse arbitrabatur oratoris, ut et ipse eis, apud quos ageret, talis, qualem se esse optaret, uideretur; id fieri uitae dignitate, de qua nihil rhetorici isti doctores in praeceptis suis reliquissent; et uti ei qui audirent sic adficerentur animis, ut eos adfici uellet orator; quod item fieri nullo modo posse, nisi cognosset is, qui diceret, quot modis hominum mentes et quibus et quo genere orationis in quamque partem mouerentur; haec autem esse penitus in media philosophia retrusa atque abdita, quae isti rhetores ne primoribus quidem labris attigissent. (88) Ea Menedemus exemplis magis quam argumentis conabatur refellere; memoriter enim multa ex orationibus Demostheni praeclare scripta pronuntians docebat illum in animis uel iudicum uel populi in omnem partem dicendo permouendis non fuisse ignarum, quibus ea rebus consequeretur, quae negaret ille sine philosophia quemquam nosse posse. [1,20] XX. (89) Huic respondebat non se negare Demosthenem summam prudentiam summamque uim habuisse dicendi, sed siue ille hoc ingenio potuisset siue, id quod constaret, Platonis studiosus audiendi fuisset, non quid ille potuisset, sed quid isti docerent esse quaerendum. (90) Saepe etiam in eam partem ferebatur oratione, ut omnino disputaret nullam artem esse dicendi: idque cum argumentis docuerat, quod ita nati essemus, ut et blandiri eis subtiliter, a quibus esset petendum, et aduersarios minaciter terrere possemus et rem gestam exponere et id, quod intenderemus, confirmare et, quod contra diceretur, refellere, ad extremum deprecari aliquid et conqueri, quibus in rebus omnis oratorum uersaretur facultas; et quod consuetudo exercitatioque intellegendi prudentiam acueret atque eloquendi celeritatem incitaret; tum etiam exemplorum copia nitebatur. (91) Nam primum quasi dedita opera neminem scriptorem artis ne mediocriter quidem disertum fuisse dicebat, cum repeteret usque a Corace nescio quo et Tisia, quos artis illius inuentores et principes fuisse constaret; eloquentissimos autem homines, qui ista nec didicissent nec omnino scire curassent, is innumerabilis quosdam nominabat; in quibus etiam, siue ille inridens siue quod ita putaret atque ita audisset, me in illo numero, qui illa non didicissem et tamen, ut ipse dicebat, possem aliquid in dicendo, proferebat; quorum ego alterum illi facile adsentiebar, nihil me didicisse, in altero autem me inludi ab eo aut etiam ipsum errare arbitrabar. (92) Artem uero negabat esse ullam, nisi quae cognitis penitusque perspectis et in unum exitum spectantibus et numquam fallentibus rebus contineretur; haec autem omnia, quae tractarentur ab oratoribus, dubia esse et incerta; quoniam et dicerentur ab eis, qui omnia ea non plane tenerent, et audirentur ab eis, quibus non scientia esset tradenda, sed exigui temporis aut falsa aut certe obscura opinio. (93) Quid multa? Sic mihi tum persuadere uidebatur neque artificium ullum esse dicendi neque quemquam posse, nisi qui illa, quae a doctissimis hominibus in philosophia dicerentur, cognosset, aut callide aut copiose dicere; in quibus Charmadas solebat ingenium tuum, Crasse, uehementer admirari: me sibi perfacilem in audiendo, te perpugnacem in disputando esse uisum. [1,21] XXI. (94) Itaque ego hac eadem opinione adductus scripsi etiam illud quodam in libello, qui me imprudente et inuito excidit et peruenit in manus hominum, disertos cognosse me non nullos, eloquentem adhuc neminem, quod eum statuebam disertum, qui posset satis acute atque dilucide apud mediocris homines ex communi quadam opinione hominum dicere, eloquentem uero, qui mirabilius et magnificentius augere posset atque ornare quae uellet, omnisque omnium rerum, quae ad dicendum pertinerent, fontis animo ac memoria contineret. Id si est difficile nobis, quod ante, quam ad discendum ingressi sumus, obruimur ambitione et foro, sit tamen in re positum atque natura: (95) ego enim, quantum auguror coniectura quantaque ingenia in nostris hominibus esse uideo, non despero fore aliquem aliquando, qui et studio acriore quam nos sumus atque fuimus et otio ac facultate discendi maiore ac maturiore et labore atque industria superiore, cum se ad audiendum legendum scribendumque dederit, exsistat talis orator, qualem quaerimus, qui iure non solum disertus, sed etiam eloquens dici possit; qui tamen mea sententia aut hic est iam Crassus aut, si quis pari fuerit ingenio pluraque quam hic et audierit et lectitarit et scripserit, paulum huic aliquid poterit addere." (96) Hoc loco Sulpicius "insperanti" inquit "mihi et Cottae, sed ualde optanti utrique nostrum cecidit, ut in istum sermonem, Crasse, delaberemini; nobis enim huc uenientibus satis iucundum fore uidebatur, si, cum uos de rebus aliis loqueremini, tamen nos aliquid ex sermone uestro memoria dignum excipere possemus; ut uero penitus in eam ipsam totius huius uel studi uel artifici uel facultatis disputationem paene intimam ueniretis, uix optandum nobis uidebatur. (97) Ego enim, qui ab ineunte aetate incensus essem studio utriusque uestrum, Crassi uero etiam amore, cum ab eo nusquam discederem, uerbum ex eo numquam elicere potui de ui ac ratione dicendi, cum et per me ipsum egissem et per Drusum saepe temptassem; quo in genere tu, Antoni, uere loquar - numquam mihi percontanti aut quaerenti aliquid defuisti et persaepe me, quae soleres in dicendo obseruare, docuisti. (98) Nunc, quoniam uterque uestrum patefecit earum ipsarum rerum aditum, quas quaerimus, et quoniam princeps Crassus eius sermonis ordiendi fuit, date nobis hanc ueniam, ut ea, quae sentitis de omni genere dicendi, subtiliter persequamini; quod quidem si erit a uobis impetratum, magnam habebo, Crasse, huic palaestrae et Tusculano tuo gratiam et longe Academiae illi ac Lycio tuum hoc suburbanum gymnasium anteponam." [1,22] XXII. (99) Tum ille "immo uero," inquit "Sulpici, rogemus Antonium, qui et potest facere, quod requiris, et consueuit, ut te audio dicere: nam me quidem (fateor semper) a genere hoc toto sermonis refugisse et tibi cupienti atque instanti saepissime negasse, (ut) tute paulo ante dixisti; quod ego non superbia neque inhumanitate faciebam neque quod tuo studio rectissimo atque optimo non obsequi uellem, praesertim cum te unum ex omnibus ad dicendum maxime natum aptumque cognossem, sed me hercule istius disputationis insolentia atque earum rerum, quae quasi in arte traduntur? inscitia." (100) Tum Cotta "quoniam (id,) quod difficillimum nobis uidebatur, ut omnino de his rebus, Crasse, loquerere, adsecuti sumus, de reliquo iam nostra culpa fuerit, si te, nisi omnia, quae percontati erimus, explicaris, dimiserimus." (101) "De eis, credo, rebus," inquit Crassus "ut in cretionibus scribi solet: QVIBVS SCIAM POTEROQVE." Tum ille "nam quod tu non poteris aut nescies, quis nostrum tam impudens est qui se scire aut posse postulet?" "Iam uero ista condicione, dum mihi liceat negare posse quod non potero et fateri nescire quod nesciam, licet" inquit Crassus "uestro arbitratu percontemini." (102) "Atqui" inquit (Sulpicius) "hoc ex te, de quo modo Antonius euit, quid sentias, quaerimus, existimesne artem aliquam esse dicendi?" "Quid? mihi uos nunc" inquit Crassus "tamquam alicui Graeculo otioso et loquaci et fortasse docto atque erudito quaestiunculam, de qua meo arbitratu loquar, ponitis? Quando enim me ista curasse aut cogitasse arbitramini et non semper inrisisse potius eorum hominum impudentiam, qui cum in schola adsedissent, ex magna hominum frequentia dicere iuberent, si quis quid quaereret? (103) Quod primum ferunt Leontinum fecisse Gorgiam, qui permagnum quiddam suscipere ac profiteri uidebatur, cum se ad omnia, de quibus quisque audire uellet, esse paratum denuntiaret; postea uero uulgo hoc facere coeperunt hodieque faciunt, ut nulla sit res neque tanta neque tam improuisa neque tam noua, de qua se non omnia, quae dici possint, profiteantur esse dicturos. (104) Quod si te, Cotta, arbitrarer aut te, Sulpici, de eis rebus audire uelle, adduxissem huc Graecum aliquem, qui nos istius modi disputationibus delectaret; quod ne nunc quidem difficile factu est: est enim apud M- Pisonem adulescentem (iam) huic studio deditum, summo homo ingenio nostrique cupidissimus, Peripateticus Staseas, homo nobis sane familiaris et, ut inter homines peritos constare uideo, in illo suo genere omnium princeps." [1,23] XXIII. (105) "Quem tu mihi" inquit Mucius "Staseam, quem Peripateticum narras? Gerendus est tibi mos adulescentibus, Crasse, qui non Graeci (alicuius) cotidianam loquacitatem sine usu neque ex scholis cantilenam requirunt, sed ex homine omnium sapientissimo atque eloquentissimo atque ex eo, qui non in libellis, sed in maximis causis et in hoc domicilio imperi et gloriae sit consilio linguaque princeps, cuius uestigia persequi cupiunt, eius sententiam sciscitantur. (106) Equidem te cum in dicendo semper putaui deum, tum uero tibi numquam eloquentiae maiorem tribui laudem quam humanitatis; qua nunc te uti uel maxime decet neque defugere eam disputationem, ad quam te duo excellentes ingeniis adulescentes cupiunt accedere." (107) "Ego uero" inquit "istis obsequi studeo neque grauabor breuiter meo more, quid quaque de re sentiam, dicere. Ac primum illud - quoniam auctoritatem tuam neglegere, Scaeuola, fas mihi non esse puto - respondeo, mihi dicendi aut nullam artem aut pertenuem uideri, sed omnem esse contentionem inter homines doctos in uerbi controuersia positam. (108) Nam si ars ita definitur, ut paulo ante euit Antonius, ex rebus penitus perspectis planeque cognitis atque ab opinionis arbitrio seiunctis scientiaque comprehensis, non mihi uidetur ars oratoris esse ulla; sunt enim uaria et ad uulgarem popularemque sensum accommodata omnia genera huius forensis nostrae dictionis. (109) Sin autem ea, quae obseruata sunt in usu ac tractatione dicendi, haec ab hominibus callidis ac peritis animaduersa ac notata, uerbis definita, generibus inlustrata, partibus distributa sunt - id quod uideo potuisse fieri -, non intellego, quam ob rem non, si minus illa subtili definitione, at hac uulgari opinione ars esse uideatur. Sed siue est ars siue artis quaedam similitudo, non est ea quidem neglegenda; uerum intellegendum est alia quaedam ad consequendam eloquentiam esse maiora." [1,24] XXIV. (110) Tum Antonius uehementer se adsentiri Crasso dixit, quod neque ita amplecteretur artem, ut ei solerent, qui omnem uim dicendi in arte ponerent, neque rursus eam totam, sicut plerique philosophi facerent, repudiaret. "Sed existimo" inquit "gratum te his, Crasse, facturum, si ista eueris quae putas ad dicendum plus quam ipsam artem posse prodesse." (111) "Dicam equidem, quoniam institui, petamque a uobis," inquit "ne has meas ineptias efferatis; quamquam moderabor ipse, ne ut quidam magister atque artifex, sed quasi unus ex togatorum numero atque ex forensi usu homo mediocris neque omnino rudis uidear non ipse a me aliquid promisisse, sed fortuito in sermonem uestrum incidisse. (112) Equidem cum peterem magistratum, solebam in prensando dimittere a me Scaeuolam, cum ita ei dicerem, me uelle esse ineptum, id erat, petere blandius, quod, nisi inepte fieret, bene non posset fieri; - hunc autem esse unum hominem ex omnibus, quo praesente ego ineptum esse me minime uellem - quem quidem nunc mearum ineptiarum testem et spectatorem fortuna constituit: nam quid est ineptius quam de dicendo dicere, cum ipsum dicere numquam sit non ineptum, nisi cum est necessarium?" (113) "Perge uero," inquit "Crasse," Mucius; "istam enim culpam, quam uereris, ego praestabo." [1,25] XXV. "Sic igitur" inquit "sentio," Crassus "naturam primum atque ingenium ad dicendum uim adferre maximam; neque uero istis, de quibus paulo ante dixit Antonius, scriptoribus artis rationem dicendi et uiam, sed naturam defuisse; nam et animi atque ingeni celeres quidam motus esse debent, qui et ad excogitandum acuti et ad explicandum ornandumque sint uberes et ad memoriam firmi atque diuturni; (114) et si quis est qui haec putet arte accipi posse, - quod falsum est; praeclare enim res se habeat, si haec accendi aut commoueri arte possint; inseri quidem et donari ab arte non possunt; omnia sunt enim illa dona naturae - quid de illis dicam, quae certe cum ipso homine nascuntur, linguae solutio, uocis sonus, latera, uires, conformatio quaedam et figura totius oris et corporis? (115) Neque enim haec ita dico, ut ars aliquos limare non possit - neque enim ignoro, et quae bona sint, fieri meliora posse doctrina, et, quae non optima, aliquo modo acui tamen et corrigi posse -, sed sunt quidam aut ita lingua haesitantes aut ita uoce absoni aut ita uultu motuque corporis uasti atque agrestes, ut, etiam si ingeniis atque arte ualeant, tamen in oratorum numerum uenire non possint; sunt autem quidam ita in eisdem rebus habiles, ita naturae mulieribus ornati, ut non nati, sed ab aliquo deo ficti esse uideantur. (116) Magnum quoddam est onus atque munus suscipere atque profiteri se esse, omnibus silentibus, unum maximis de rebus magno in conuentu hominum audiendum; adest enim fere nemo, quin acutius atque acrius uitia in dicente quam recta uideat; ita quicquid est, in quo offenditur, id etiam illa, quae laudanda sunt, obruit. (117) Neque haec in eam sententiam disputo, ut homines adulescentis, si quid naturale forte non habeant, omnino a dicendi studio deterream: quis enim non uidet C- Coelio, aequali meo, magno honori fuisse, homini nouo, illam ipsam, quamcumque adsequi potuerat, in dicendo mediocritatem? Quis uestrum aequalem, Q- Varium, uastum hominem atque foedum, non intellegit illa ipsa facultate, quamcumque habuit, magnam esse in ciuitate gratiam consecutum? [1,26] XXVI. (118) Sed quia de oratore quaerimus, fingendus est nobis oratione nostra detractis omnibus uitiis orator atque omni laude cumulatus. Neque enim, si multitudo litium, si uarietas causarum, si haec turba et barbaria forensis dat locum uel uitiosissimis oratoribus, idcirco nos hoc, quod quaerimus, omittemus. Itaque in eis artibus, in quibus non utilitas quaeritur necessaria, sed animi libera quaedam oblectatio, quam diligenter et quam prope fastidiose iudicamus! Nullae enim lites neque controuersiae sunt, quae cogant homines sicut in foro non bonos oratores, item in theatro actores malos perpeti. (119) Est igitur oratori diligenter prouidendum, non uti eis satis faciat, quibus necesse est, sed ut eis admirabilis esse uideatur, quibus libere liceat iudicare; ac, si quaeritis, plane quid sentiam enuntiabo apud homines familiarissimos, quod adhuc semper tacui et tacendum putaui: mihi etiam qui optime dicunt quique id facillime atque ornatissime facere possunt, tamen, nisi timide ad dicendum accedunt et in ordienda oratione perturbantur, paene impudentes uidentur, - (120) tametsi id accidere non potest; ut enim quisque optime dicit, ita maxime dicendi difficultatem uariosque euentus orationis exspectationemque hominum pertimescit; - qui uero nihil potest dignum re, dignum nomine oratoris, dignum hominum auribus efficere atque edere, is mihi, etiam si commouetur in dicendo, tamen impudens uidetur; non enim pudendo, sed non faciendo id, quod non decet, impudentiae nomen effugere debemus; (121) quem uero non pudet, - id quod in plerisque uideo hunc ego non reprehensione solum, sed etiam poena dignum puto. Equidem et in uobis animum aduertere soleo et in me ipso saepissime experior, ut et exalbescam in principiis dicendi et tota mente atque artubus omnibus contremiscam; adulescentulus uero sic initio accusationis exanimatus sum, ut hoc summum beneficium Q- Maximo debuerim, quod continuo consilium dimiserit, simul ac me fractum ac debilitatum metu uiderit." (122) Hic omnes adsensi significare inter sese et conloqui coeperunt; fuit enim mirificus quidam in Crasso pudor, qui tamen non modo non obesset eius orationi, sed etiam probitatis commendatione prodesset. [1,27] XXVII. Tum Antonius "saepe, ut dicis," inquit "animaduerti, Crasse, et te et ceteros summos oratores, quamquam tibi par mea sententia nemo umquam fuit, in dicendi exordio permoueri; (123) cuius quidem rei cum causam quaererem, quidnam esset cur, ut in quoque oratore plurimum esset, ita maxime is pertimesceret, has causas inueniebam duas: unam, quod intellegerent ei, quos usus ac natura docuisset, non numquam summis oratoribus non satis ex sententia euentum dicendi procedere; ita non iniuria, quotienscumque dicerent, id, quod aliquando posset accidere, ne illo ipso tempore accideret, timere; (124) altera est haec, de qua queri saepe soleo; quod ceterarum homines artium spectati et probati, si quando aliquid minus bene fecerunt quam solent, aut noluisse aut ualetudine impediti non potuisse consequi id, quod scirent, putantur: "noluit" inquiunt "hodie agere Roscius," aut "crudior fuit"; oratoris peccatum, si quod est animaduersum, stultitiae peccatum uidetur; (125) stultitia autem excusationem non habet, quia nemo uidetur, aut quia crudus fuerit aut quod ita maluerit, stultus fuisse; quo etiam grauius iudicium in dicendo subimus: quotiens enim dicimus, totiens de nobis iudicatur, et, qui semel in gestu peccauit, non continuo existimatur nescire gestum, cuius autem in dicendo quid reprehensum est, aut aeterna in eo aut certe diuturna ualet opinio tarditas. [1,28] XXVIII. (126) Illud uero, quod a te dictum est, esse permulta, quae orator a natura nisi haberet, non multum a magistro adiuuaretur, ualde tibi adsentior inque eo uel maxime probaui summum illum doctorem, Alabandensem Apollonium, qui cum mercede doceret, tamen non patiebatur eos, quos iudicabat non posse oratores euaderet, operam apud sese perdere, dimittebatque et ad quam quemque artem putabat esse aptum, ad eam impellere atque hortari solebat. (127) Satis est enim in ceteris artificiis percipiendis tantum modo similem esse hominis et id, quod tradatur uel etiam inculcetur, si qui forte sit tardior, posse percipere animo et memoria custodire; non quaeritur mobilitas linguae, non celeritas uerborum, non denique ea, quae nobis non possumus fingere, facies, uultus, sonus: (128) in oratore autem acumen dialecticorum, sententiae philosophorum, uerba prope poetarum, memoria iuris consultorum, uoX) tragoedorum, gestus paene summorum actorum est requirendus; quam ob rem nihil in hominum genere rarius perfecto oratore inueniri potest; quae enim, singularum rerum artifices singula si mediocriter adepti sunt, probantur, ea nisi omnia sunt in oratore summa, probari non possunt. (129) Tum Crassus "atqui uide" inquit "in artificio perquam tenui et leui quanto plus adhibeatur diligentiae, quam in hac re, is quam constat esse maximam: saepe enim soleo audire Roscium, cum ita dicat, se adhuc reperire discipulum, quem quidem probaret, potuisse neminem, non quo non essent quidam probabiles, sed quia, si aliquid modo esset uiti, id ferre ipse non posset; nihil est enim tam insigne nec tam ad diuturnitatem memoriae stabile quam id, in quo aliquid offenderis. (130) Itaque ut ad hanc similitudinem huius histrionis oratoriam laudem dirigamus, uidetisne quam nihil ab eo nisi perfecte, nihil nisi cum summa uenustate fiat, nisi ita, ut deceat et uti omnis moueat atque delectet? Itaque hoc iam diu est consecutus, ut, in quo quisque artificio excelleret, is in suo genere Roscius diceretur. Hanc ego absolutionem perfectionemque in oratore desiderans, a qua ipse longe absum, facio impudenter; mihi enim uolo ignosci, ceteris ipse non ignosco; nam qui non potest, qui uitiose facit, quem denique non decet, hunc, ut Apollonius iubebat, ad id, quod facere possit, detrudendum puto." [1,29] XXIX. (131) "Num tu igitur" inquit Sulpicius "me aut hunc Cottam ius ciuile aut rem militarem iubes discere? Nam quis ad ista summa atque in omni genere perfecta potest peruenire?" Tum ille "ego uero," inquit "quod in uobis egregiam quandam ac praeclaram indolem ad dicendum esse cognoui, idcirco haec eui omnia; nec magis ad eos deterrendos, qui non possent, quam ad uos, qui possetis, exacuendos accommodaui orationem meam; et quamquam in utroque uestrum summum esse ingenium studiumque perspexi, tamen haec, quae sunt in specie posita, de quibus plura fortasse dixi, quam solent Graeci dicere, in te, Sulpici, diuina sunt; (132) ego enim neminem nec motu corporis neque ipso habitu atque forma aptiorem nec uoce pleniorem aut suauiorem mihi uideor audisse; quae quibus a natura minora data sunt, tamen illud adsequi possunt, ut eis, quae habent, modice et scienter utantur et ut ne dedeceat. Id enim est maxime uitandum et de hoc uno minime est facile praecipere non mihi modo, qui sicut unus paterfamilias his de rebus loquor, sed etiam ipsi illi Roscio, quem saepe audio dicere caput esse artis decere, quod tamen unum id esse, quod tradi arte non possit. (133) Sed, si placet, sermonem alio transferamus et nostro more aliquando, non rhetorico, loquamur." "Minime uero," inquit Cotta; "nunc enim te iam exoremus necesse est, quoniam retines nos in hoc studio nec ad aliam dimittis artem, ut nobis explices, quicquid est istud, quod tu in dicendo potes; - neque enim sumus nimis auidi; ista tua mediocri eloquentia contenti sumus - idque ex te quaerimus, (ut ne plus nos adsequamur, quam quantulum tu in dicendo adsecutus es), quoniam, quae a natura expetenda sunt, ea dicis non nimis deesse nobis, quid praeterea esse adsumendum putes?" [1,30] XXX. (134) Tum Crassus adridens "quid censes," inquit "Cotta, nisi studium et ardorem quendam amoris? sine quo cum in uita nihil quisquam egregium, tum certe hoc, quod tu expetis, nemo umquam adsequetur. Neque uero uos ad eam rem uideo esse cohortandos, quos, cum mihi quoque sitis molesti, nimis etiam flagrare intellego cupiditate. (135) Sed profecto studia nihil prosunt perueniendi aliquo, nisi illud, quo eo, quo intendas, ferat deducatque, cognoris. Qua re quoniam mihi leuius quoddam onus imponitis neque ex me de oratoris arte, sed de hac mea, quantulacumque est, facultate quaeritis, exponam uobis non quandam aut perreconditam aut ualde difficilem aut magnificam aut grauem orationem consuetudinis meae, qua quondam solitus sum uti, cum mihi in isto studio uersari adulescenti licebat." (136) Tum Sulpicius "o diem, Cotta, nobis" inquit "optatum! Quod enim neque precibus umquam nec insidiando nec speculando adsequi potui, ut, quid Crassus ageret meditandi aut is dicendi causa, non modo uidere mihi, sed ex eius scriptore et lectore Diphilo suspicari liceret, id spero nos esse adeptos omniaque iam ex ipso, quae diu cupimus, cognituros." [1,31] XXXI. (137) Tum Crassus "atqui arbitror, Sulpici, cum audieris, non tam te haec admiraturum, quae dixero, quam existimaturum tum, cum ea audire cupiebas, causam cur cuperes non fuisse nihil enim dicam reconditum, nihil exspectatione uestra dignum, nihil aut inauditum uobis aut cuiquam nouum. Iani principio, id quod est homine ingenuo liberaliterque educato dignum, non negabo me ista omnium communia et contrita praecepta didicisse: (138) primum oratoris officium esse dicere ad persuadendum accommodate; deinde esse omnem orationem aut de infinitae rei quaestione sine designatione personarum et temporum aut de re certis in personis ac temporibus locata; (139) in utraque autem re quicquid in controuersiam ueniat, in eo quaeri solere aut factumne sit aut, si est factum, quale sit aut etiam quo nomine uocetur aut, quod non nulli addunt, rectene factum esse uideatur; (140) exsistere autem controuersias etiam ex scripti interpretatione, in quo aut ambigue quid sit scriptum aut contrarie aut ita, ut a sententia scriptura dissentiat; his autem omnibus partibus subiecta quaedam esse argumenta propria. (141) Sed causarum, quae sint a communi quaestione seiunctae, partim in iudiciis uersari, partim in deliberationibus; esse etiam genus tertium, quod in laudandis aut uituperandis hominibus poneretur; certosque esse locos, quibus in iudiciis uteremur, in quibus aequitas quaereretur; alios in deliberationibus, quae omnes ad utilitatem dirigerentur eorum quibus consilium daremus; alios item in laudationibus, in quibus ad personarum dignitatem omnia referrentur; (142) cumque esset omnis oratoris uis ac facultas in quinque partis distributa, ut deberet reperire primum quid diceret, deinde inuenta non solum ordine, sed etiam momento quodam atque iudicio dispensare atque componere; tum ea denique uestire atque ornare oratione; post memoria saepire; ad extremum agere cum dignitate ac uenustate. (143) Etiam illa cognoram et acceperam, ante quam de re diceremus, initio conciliandos eorum esse animos, qui audirent; deinde rem demonstrandam; postea controuersiam constituendam; tum id, quod nos intenderemus, confirmandum; post, quae contra dicerentur, refellenda; extrema autem oratione ea, quae pro nobis essent, amplificanda et augenda, quaeque essent pro aduersariis, infirmanda atque frangenda. [1,32] XXXII. (144) Audieram etiam quae de orationis ipsius ornamentis traderentur, in qua praecipitur primum, ut pure et Latine loquamur, deinde ut plane et dilucide, tum ut ornate, post ad rerum dignitatem apte et quasi decore; singularumque rerum praecepta cognoram. (145) Quin etiam, quae maxime propria essent naturae, tamen his ipsis artem adhiberi uideram; nam de actione et de memoria quaedam breuia, sed magna cum exercitatione praecepta gustaram. In his enim fere rebus omnis istorum artificum doctrina uersatur, quam ego si nihil dicam adiuuare, mentiar; habet enim quaedam quasi ad commonendum oratorem, quo quidque referat et quo intuens ab eo, quodcumque sibi proposuerit, minus aberret. (146) Verum ego hanc uim intellego esse in praeceptis omnibus, non ut ea secuti oratores eloquentiae laudem sint adepti, sed, quae sua sponte homines eloquentes facerent. ea quosdam obseruasse atque collegisse; sic esse non eloquentiam ex artificio, sed artificium ex eloquentia natum; quod tamen, ut ante dixi, non eicio; est enim, etiam si minus necessarium ad bene dicendum, tamen ad cognoscendum non inliberale. (147) Et exercitatio quaedam suscipienda uobis est; quamquam uos quidem iam pridem estis in cursu: sed eis, qui ingrediuntur in stadium, quique ea, quae agenda sunt in foro tamquam in acie, possunt etiam nunc exercitatione quasi ludicra praediscere ac meditari." (148) "Hanc ipsam" inquit Sulpicius "nosse uolumus; ac tamen ista, quae abs te breuiter de arte decursa sunt, audire cupimus, quamquam sunt nobis quoque non inaudita; uerum illa mox; nunc de ipsa exercitatione quid sentias quaerimus." [1,33] XXXIII. (149) "Equidem probo ista," Crassus inquit "quae uos facere soletis, ut, causa aliqua posita consimili causarum earum, quae in forum deferuntur, dicatis quam maxime ad ueritatem accommodate; sed plerique in hoc uocem modo, neque eam scienter, et uiris exercent suas et linguae celeritatem incitant uerborumque frequentia delectantur; in quo fallit eos, quod audierunt, dicendo homines, ut dicant, efficere solere; (150) uere enim etiam illud dicitur, peruerse dicere homines peruerse dicendo facillime consequi. Quam ob rem in istis ipsis exercitationibus, etsi utile est etiam subito saepe dicere, tamen illud utilius, sumpto spatio ad cogitandum paratius atque accuratius dicere. Caput autem est, quod, ut uere dicam, minime facimus (est enim magni laboris, quem plerique fugimus), quam plurimum scribere. Stilus optimus et praestantissimus dicendi effector ac magister; neque iniuria; nam si subitam et fortuitam orationem commentatio et cogitatio facile uincit, hanc ipsam profecto adsidua ac diligens scriptura superabit. (151) Omnes enim, siue artis sunt loci siue ingeni cuiusdam ac prudentiae, qui modo insunt in ea re, de qua scribimus, anquirentibus nobis omnique acie ingeni contemplantibus ostendunt se et occurrunt; omnesque sententiae uerbaque omnia, quae sunt cuiusque generis maxime inlustria, sub acumen stili subeant et succedant necesse est; tum ipsa conlocatio conformatioque uerborum perficitur in scribendo, non poetico, sed quodam oratorio numero et modo. (152) Haec sunt, quae clamores et admirationes in bonis oratoribus efficiunt; neque ea quisquam, nisi diu multumque scriptitarit, etiam si uehementissime se in his subitis dictionibus exercuerit, consequetur; et qui a scribendi consuetudine ad dicendum uenit, hanc adfert facultatem, ut, etiam subito si dicat, tamen illa, quae dicantur, similia scriptorum esse uideantur; atque etiam, si quando in dicendo scriptum attulerit aliquid, cum ab eo discesserit, reliqua similis oratio consequetur; (153) ut concitato nauigio, cum remiges inhibuerunt, retinet tamen ipsa nauis motum et cursum suum intermisso impetu pulsuque remorum, sic in oratione perpetua, cum scripta deficiunt, parem tamen obtinet oratio reliqua cursum scriptorum similitudine et ui concitata. [1,34] XXXIV. (154) In cotidianis autem commentationibus equidem mihi adulescentulus proponere solebam illam exercitationem maxime, qua C- Carbonem nostrum illum inimicum solitum esse uti sciebam, ut aut uersibus propositis quam maxime grauibus aut oratione aliqua lecta ad eum finem, quem memoria possem comprehendere, eam rem ipsam, quam legissem, uerbis aliis quam maxime possem lectis, pronuntiarem; sed post animaduerti hoc esse in hoc uiti, quod ea uerba, quae maxime cuiusque rei propria quaeque essent ornatissima atque optima, occupasset aut Ennius, si ad eius uersus me exercerem, aut Gracchus, si eius orationem mihi forte proposuissem: ita, si eisdem uerbis uterer, nihil prodesse; si aliis, etiam obesse, cum minus idoneis uti consuescerem. (155) Postea mihi placuit, eoque sum usus adulescens, ut summorum oratorum Graecas orationes explicarem, quibus lectis hoc adsequebar, ut, cum ea, quae legeram Graece, Latine redderem, non solum optimis uerbis uterer et tamen usitatis, sed etiam exprimerem quaedam uerba imitando, quae noua nostris essent, dum modo essent idonea. (156) Iam uocis et spiritus et totius corporis et ipsius linguae motus et exercitationes non tam artis indigent quam is laboris; quibus in rebus habenda est ratio diligenter, quos imitemur, quorum similes uelimus esse. Intuendi nobis sunt non solum oratores, sed etiam actores, ne mala consuetudine ad aliquam deformitatem prauitatemque ueniamus. (157) Exercenda est etiam memoria ediscendis ad uerbum quam plurimis et nostris scriptis et alienis; atque in ea exercitatione non sane mihi displicet adhibere, si consueris, etiam istam locorum simulacrorumque rationem, quae in arte traditur. Educenda deinde dictio est ex hae domestica exercitatione et umbratili medium in agmen, in puluerem, in clamorem, in castra atque in aciem forensem; subeundus uisus hominum et periclitandae uires ingeni, et illa conimentatio inclusa in ueritatis lucem proferenda est. (158) Legendi etiam poetae, cognoscendae historiae, omnium bonarum artium doctores atque scriptores eligendi et peruolutandi et exercitationis causa laudandi, interpretandi, corrigendi, uituperandi (refellendi); disputandumque de omni re in contrarias partis et, quicquid erit in quaque re, quod probabile uideri possit, eliciendum (atque dicendum); (159) perdiscendum ius ciuile, cognoscendae leges, percipienda omnis antiquitas, senatoria consuetudo, disciplina rei publicae, iura sociorum, foedera, pactiones, causa imperi cognoscenda est; libandus est etiam ex omni genere, urbanitatis facetiarum quidam lepos, quo tamquam sale perspergatur omnis oratio. Effudi uobis omnia quae sentiebam, quae fortasse, quemcumque patremfamilias adripuissetis ex aliquo circulo, eadem uobis percontantibus respondisset." [1,35] XXXV. (160) Haec cum Crassus dixisset, silentium est consecutum, sed quamquam satis eis, qui aderant, ad id, quod erat propositum, dictum uidebatur, tamen sentiebant celerius esse multo quam ipsi uellent ab eo peroratum. Tum Scaeuola "quid est, Cotta?" inquit "quid tacetis? Nihilne uobis in mentem uenit, quod praeterea ab Crasso requiratis?" (161) "Id me hercule" inquit "ipsum attendo: tantus enim cursus uerborum fuit et sic euolauit oratio, ut eius uim et incitationem aspexerim, uestigia ingressumque uix uiderim, et tamquam in aliquam locupletem ac refertam domum uenerim, non explicata ueste neque proposito argento neque tabulis et signis propalam conlocatis, sed his omnibus multis magnificisque rebus constructis ac reconditis; sic modo in oratione Crassi diuitias atque ornamenta eius ingeni per quaedam inuolucra atque integumenta perspexi, sed ea contemplari cum cuperem, uix aspiciendi potestas fuit; itaque nec hoc possum dicere, me omnino ignorare, quid possideat, neque plane nosse atque uidisse." (162) "Quin tu igitur facis idem," inquit Scaeuola" quod faceres, si in aliquam domum plenam ornamentorum uillamue uenisses? Si ea seposita, ut dicis, essent, tu, qui ualde spectandi cupidus esses, non dubitares rogare dominum, ut proferri iuberet, praesertim si esset familiaris: similiter nunc petes a Crasso, ut illam copiam ornamentorum suorum, quam constructam uno in loco quasi per transennam praetereuntes strictim aspeximus, in lucem proferat et suo quidque in loco conlocet." (163) "Ego uero" inquit Cotta "a te peto, Scaeuola: - me enim et hunc Sulpicium impedit pudor ab homine omnium grauissimo, qui genus huius modi disputationis semper contempserit, haec, quae isti forsitan puerorum elementa uideantur, exquirere: - sed tu hanc nobis ueniam, Scaeuola, da, et perfice, ut Crassus haec, quae coartauit et peranguste refersit in oratione sua, dilatet nobis atque explicet." (164) "Ego me hercule" inquit Mucius "antea uestra magis hoc causa uolebam, quam mea; neque enim tanto opere hanc a Crasso disputationem desiderabam, quanto opere eius in causis oratione delector; nunc uero, Crasse, mea quoque te iam causa rogo, ut, quoniam tantum habemus oti, quantum iam diu nobis non contigit, ne graueris exaedificare id opus, quod instituisti: formam enim totius negoti opinione meliorem maioremque uideo, quam uehementer probo." [1,36] XXXVI. (165) "Enimuero" inquit Crassus" mirari satis non queo etiam te haec, Scaeuola, desiderare, quae neque ego ita teneo, uti ei, qui docent, neque sunt eius generis, ut, si optime tenerem, digna essent ista sapientia ac tuis auribus." "Ain tu?" inquit ille: "si de istis communibus et peruagatis uix huic aetati audiendum putas, etiamne illa neglegere possumus, quae tu oratori cognoscenda esse dixisti, de naturis hominum, de moribus, de rationibus eis, quibus hominum mentes et incitarentur et reprimerentur, de historia, de antiquitate, de administratione rei publicae, denique de nostro ipso iure ciuili? Hanc enim ego omnem scientiam et copiam rerum in tua prudentia sciebam inesse; in oratoris uero instrumento tam lautam supellectilem numquam uideram." (166) "Potes igitur, "inquit Crassus" ut alia omittam innumerabilia et immensa et ad ipsum tuum ius ciuile ueniam, oratores putare eos, quos multas horas exspectauit, cum in campum properaret, et ridens et stomachans P- Scaeuola, cum Hypsaeus maxima uoce? plurimis uerbis a M- Crasso praetore contenderet, ut ei, quem defendebat, causa cadere liceret, Cn- autem Octauius, homo consularis, non minus longa oratione recusaret, ne aduersarius causa caderet ac ne is, pro quo ipse diceret, turpi tutelae iudicio atque omni molestia stultitia aduersarii liberaretur?" (167) "Ego uero istos," inquit -"memini enim mihi narrare Mucium - non modo oratoris nomine sed ne foro quidem dignos uix putarim." "Atqui non defuit illis patronis" inquit Crassus "eloquentia neque dicendi ratio aut copia, sed iuris ciuilis scientia: quod alter plus lege agendo petebat, quam quantum lex in XII tabulis permiserat, quod cum impetrasset, causa caderet; alter iniquum putabat plus secum agi, quam quod erat in actione; neque intellegebat, si ita esset actum, litem aduersarium perditurum. [1,37] XXXVII. (168) Quid? In his paucis diebus nonne nobis in tribunali Q- Pompei praetoris urbani familiaris nostri sedentibus homo ex numero disertorum postulabat, ut illi, unde peteretur, uetus atque usitata exceptio daretur CVIVS PECVNIAE DIES FVISSET? Quod petitoris causa comparatum esse non intellegebat, ut, si ille infitiator probasset iudici ante petitam esse pecuniam, quam esset coepta deberi, petitor rursus cum peteret, ne exceptione excluderetur, QVOD EA RES IN IVDICIVM ANTE VENISSET- (169) Quid ergo hoc fieri turpius aut dici potest, quam eum, qui hanc personam susceperit, ut amicorum controuersias causasque tueatur, laborantibus succurrat, aegris medeatur, adflictos excitet, hunc in minimis tenuissimisque rebus ita labi, ut aliis miserandus, aliis inridendus esse uideatur? (170) Equidem propinquum nostrum P- Crassum (illum Diuitem) cum multis aliis rebus elegantem hominem et ornatum tum praecipue in hoc efferendum et laudandum puto, quod, cum P- Scaeuolae frater esset, solitus est ei persaepe dicere neque illum in iure ciuili satis (illi arti) facere posse, nisi dicendi copiam adsumpsisset - quod quidem hic, qui mecum consul fuit, filius eius est consecutus - neque se ante causas amicorum tractare atque agere coepisse, quam ius ciuile didicisset. (171) Quid uero ille (M-) Cato? Nonne et eloquentia tanta fuit, quantam illa tempora atque illa aetas in hac ciuitate ferre maximam potuit, et iuris ciuilis omnium peritissimus? Verecundius hac de re iam dudum loquor, quod adest uir in dicendo summus, quem ego unum oratorem maxime admiror; sed tamen idem hoc semper ius ciuile contempsit. (172) Verum, quoniam sententiae atque opinionis meae uoluistis esse participes, nihil occultabo et, quoad potero, uobis exponam, quid de quaque re sentiam. [1,38] XXXVIII. Antoni incredibilis quaedam et prope singularis et diuina uis ingeni uidetur, etiam si hac scientia iuris nudata sit, posse se facile ceteris armis prudentiae tueri atque defendere; quam ob rem hic nobis sit exceptus; ceteros uero non dubitabo primum inertiae condemnare sententia mea, post etiam impudentiae; (173) nam uolitare in foro, haerere in iure ac praetorum tribunalibus, iudicia priuata magnarum rerum obire, in quibus saepe non de facto, sed de aequitate ac iure certetur, iactare se in causis centumuiralibus, in quibus usucapionum, tutelarum, gentilitatum, agnationum, adluuionum, circumluuionum, nexorum, mancipiorum, parietum, luminum, stillicidiorum, testamentorum ruptorum aut ratorum, ceterarumque rerum innumerabilium iura uersentur, cum omnino, quid suum, quid alienum, qua re denique ciuis aut peregrinus, seruus aut liber quispiam sit, ignoret, insignis est impudentiae. (174) Illa uero deridenda adrogantia est, in minoribus nauigiis rudem esse se confiteri, quinqueremis autem aut etiam maiores gubernare didicisse. Tu mihi cum in circulo decipiare aduersari stipulatiuncula et cum obsignes tabellas clientis tui, quibus in tabellis id sit scriptum, quo ille capiatur, ego tibi ullam causam maiorem committendam putem? Citius hercule is, qui duorum scalmorum nauiculam in portu euerterit, in Euxino ponto Argonautarum nauem gubernarit. (175) Quid? Si ne paruae quidem causae sunt, sed saepe maximae, in quibus certatur de iure ciuili, quod tandem os est eius patroni, qui ad eas causas sine ulla scientia iuris audet accedere? Quae potuit igitur esse causa maior, quam illius militis? De cuius morte cum domum falsus ab exercitu nuntius uenisset et pater eius re credita testamentum mutasset et, quem ei uisum esset, fecisset heredem essetque ipse mortuus, res delata est ad centumuiros, cum miles domum reuenisset egissetque lege in hereditatem paternam testamento exheres filius. (Nempe) in ea causa quaesitum est de iure ciuili, possetne paternorum bonorum exheres esse filius, quem pater testamento neque heredem neque exheredem scripsisset nominatim. [1,39] XXXIX. (176) Quid? Qua de re inter Marcellos et Claudios patricios centumuiri iudicarunt, cum Marcelli ab liberti filio stirpe, Claudii patricii eiusdem hominis hereditatem gente ad se redisse dicerent, nonne in ea causa fuit oratoribus de toto stirpis et gentilitatis iure dicendum? (177) Quid? Quod item in centumuirali iudicio certatum esse accepimus, cum Romam in exsilium uenisset, cui Romae exsulare ius esset, si se ad aliquem quasi patronum applicauisset, intestatoque esset mortuus, nonne in ea causa ius applicationis obscurum sane et ignotum patefactum in iudicio atque inlustratum est a patrono? (178) Quid? Nuper, cum ego C- Sergi Oratae contra hunc nostrum Antonium iudicio priuato causam defenderem, nonne omnis nostra in iure uersata defensio est? Cum enim M- Marius Gratidianus aedis Oratae uendidisset neque seruire quandam earum aedium partem in mancipi lege dixisset, defendebamus, quicquid fuisset incommodi in mancipio, id si uenditor scisset neque declarasset, praestare debere. (179) Quo quidem in genere familiaris noster M- Buculeius, homo neque meo iudicio stultus et suo ualde sapiens et ab iuris studio non abhorrens, simili {in re} quodam modo nuper errauit: nam cum aedis L- Fufio uenderet, in mancipio lumina, uti tum essent, ita recepit; Fufius autem, simul atque aedificari coeptum est in quadam parte urbis, quae modo ex illis aedibus conspici posset, egit statim cum Buculeio, quod, cuicumque particulae caeli officeretur, quamuis esset procul, mutari lumina putabat. (180) Quid uero? Clarissima M'. Curi causa Marcique Coponi nuper apud centumuiros quo concursu hominum, qua exspectatione defensa est? Cum Q- Scaeuola, aequalis et conlega meus, Homo omnium et disciplina iuris ciuilis eruditissimus et ingenio prudentiaque acutissimus et oratione maxime limatus atque subtilis atque, ut ego soleo dicere, iuris peritorum eloquentissimus, eloquentium iuris peritissimus, ex scripto testamentorum iura defenderet negaretque, nisi postumus et natus et, ante quam in suam tutelam ueniret, mortuus esset, heredem eum esse posse, qui esset secundum postumum et natum et mortuum heres institutus; ego autem defenderem eum hac tum mente fuisse, qui testamentum fecisset, ut, si filius non esset, qui in suam tutelam ueniret, M'. Curius esset heres, num destitit uterque nostrum in ea causa in auctoritatibus, in exemplis, in testamentorum formulis, hoc est, in medio iure ciuili uersari? [1,40] XL. (181) Omitto iam plura exempla causarum amplissimarum, quae sunt innumerabilia: capitis nostri saepe potest accidere ut causae uersentur in iure. Etenim si C- Mancinum, nobilissimum atque optimum uirum atque consularem, cum eum propter inuidiam Numantini foederis pater patratus ex s. c. Numantinis dedidisset eumque illi non recepissent posteaque Mancinus domum reuenisset neque in senatum introire dubitasset, P- Rutilius, M- filius, tribunus plebis, iussit educi, quod eum ciuem negaret esse, quia memoria sic esset proditum, quem pater suus aut populus uendidisset aut pater patratus dedidisset, ei nullum esse postliminium, (182) quam possumus reperire ex omnibus rebus ciuilibus causam contentionemque maiorem quam de ordine, de ciuitate, de libertate, de capite hominis consularis, praesertim cum haec non in crimine aliquo, quod ille posset infitiari, sed in ciuili iure consisteret? Similique in genere, inferiore ordine, si quis apud nos seruisset ex populo foederato seseque liberasset et postea domum reuenisset, quaesitum est apud maiores nostros, num is ad suos postliminio redisset et amisisset hanc ciuitatem. (183) Quid? De libertate, quo iudicium grauius esse nullum potest, nonne ex iure ciuili potest esse contentio, cum quaeritur, is, qui domini uoluntate census sit, continuone, an, ubi lustrum sit conditum, liber sit? Quid? Quod usu memoria patrum uenit, ut paterfamilias, qui ex Hispania Romam uenisset, cum uxorem praegnantem in prouincia reliquisset, Romae alteram duxisset neque nuntium priori remisisset, mortuusque esset intestato et ex utraque filius natus esset, mediocrisne res in contentionem adducta est, cum quaereretur de duobus ciuium capitibus et de puero, qui ex posteriore natus erat, et de eius matre, quae, si iudicaretur certis quibusdam uerbis, non nouis nuptiis fieri cum superiore diuortium, in concubinae locum duceretur? (184) Haec igitur et horum similia iura suae ciuitatis ignorantem erectum et celsum, alacri et prompto ore atque uultu, huc atque illuc intuentem uagari cum magna caterua toto foro, praesidium clientibus atque opem amicis et prope cunctis ciuibus lucem ingeni et consili sui porrigentem atque tendentem, nonne in primis flagitiosum putandum est? [1,41] XLI. (185) Et quoniam de impudentia dixi, castigemus etiam segnitatem hominum atque inertiam; nam si esset ista cognitio iuris magna atque difficilis, tamen utilitatis magnitudo deberet homines ad suscipiendum discendi laborem impellere: sed, o di immortales, non dicerem hoc, audiente Scaeuola, nisi ipse dicere soleret nullius artis