[5,0] LIBER QUINTUS. [5,1] I. Superioribus libris, quos ad te de constituendis colendisque uineis, Siluine, scripseram, nonnulla defuisse dixisti, quae agrestium operum studiosi desiderarent; neque ego infitior aliqua me praeteriisse, quamuis inquirentem sedulo, quae nostri saeculi cultores quaeque ueteres litterarum monumentis prodiderunt; sed cum sim professus rusticae rei praecepta, nisi fallor, asseueraueram, quae uastitas eius scientiae contineret, non cuncta me dicturum, sed plurima. Nam illud in unius hominis prudentiam cadere non poterat. <2> Neque enim est ulla disciplina aut ars, quae singulari consummata sit ingenio. Quapropter ut in magna silua boni uenatoris est indagantem feras quam plurimas capere, nec cuiquam culpae fuit non omnes cepisse; ita nobis abunde est, tam diffusae materiae, quam suscepimus, maximam partem tradidisse, quippe cum ea uelut omissa desiderentur, quae non sunt propria nostrae professionis; ut proxime, cum de commetiendis agris rationem M- Trebellius noster requireret a me, uicinum adeo atque coniunctum esse censebat demonstranti, quemadmodum agrum pastinemus, praecipere etiam pastinatum quemadmodum metiri debeamus. <3> Quod ego non agricolae sed mensoris officium esse dicebam; cum praesertim ne architecti quidem, quibus necesse est mansurarum nosse rationem, dignentur consummatorum aedificiorum, quae ipsi disposuerint, modum comprehendere, sed aliud existiment professioni suae conuenire, aliud eorum, qui iam exstructa metiuntur, et imposito calculo perfecti operis rationem computant. Quo magis ueniam tribuendam esse nostrae disciplinae censeo, si eatenus progreditur, ut dicat, qua quidque ratione faciendum, non quantum id sit quod effecerit. <4> Verum quoniam familiariter a nobis tu quoque, Siluine, praecepta mensurarum desideras, obsequar uoluntati tuae, cum eo, ne dubites id opus geometrarum magis esse quam rusticorum, desque ueniam, si quid in eo fuerit erratum, cuius scientiam mihi non uindico. Sed ut ad rem redeam, modus omnis areae pedali mensura comprehenditur, qui digitorum est XVI. Pes multiplicatus in passus et actus et climata et iugera et stadia centuriasque, mox etiam in maiora spatia procedit. Passus pedes habet V. <5> Actus minimus (ut ait M- Varro) latitudinis pedes quattuor, longitudinis habet pedes CXX. Clima quoquo uersus pedum est LX. Actus quadratus undique finitur pedibus CXX. Hoc duplicatum facit iugerum, et ab eo, quod erat iunctum, nomen iugeri usurpauit. Sed hunc actum prouinciae Baeticae rustici acnuam uocant; <6> iidemque triginta pedum latitudinem et CLXXX longitudinem porcam dicunt. At Galli candetum appellant in areis urbanis spatium centum pedum, in agrestibus autem pedum CL. <Quod aratores candetum nominant> semiiugerum quoque arepennem uocant. Ergo, ut dixi, duo actus iugerum efficiunt longitudine pedum CCXL, latitudine pedum CXX. Quae utraeque summae in se multiplicatae quadratorum faciunt pedum uiginti octo milia et octingentos. Stadium deinde habet passus CXXV, id est pedes DCXXV, quae mensura octies multiplicata efficit mille passus; sic ueniunt quinque milia pedum. <7> Centuriam nunc dicimus (ut idem Varro ait) ducentorum iugerum modum. Olim autem ab centum iugeribus uocabatur centuria, sed mox duplicata nomen retinuit; sicuti tribus dictae primum a partibus populi tripartito diuisi, quae tamen nunc multiplicatae pristinum nomen possident. <8> Haec non aliena, nec procul a ratiocinio, quod tradituri sumus, breuiter praefari oportuit. Nunc ueniamus ad propositum. Iugeri partes non omnes posuimus, sed eas, quae cadunt in aestimationem facti operis. Nam minores persequi superuacuum fuit, pro quibus nulla merces dependitur. Igitur, ut diximus, iugerum habet quadratorum pedum uiginti octo milia et octingentos; qui pedes efficiunt scripula CCLXXXVIII. <9> Ut autem a minima parte, id est ab dimidio scripulo incipiam, pars quingentesima septuagesima sexta pedes efficit quinquaginta; id est iugeri dimidium scripulum. Pars ducentesima octogesima octaua pedes centum; hoc est scripulum. Pars CXLIIII pedes CC, hoc est, scripula duo. Pars septuagesima et secunda pedes CCCC, hoc est sextula, in qua sunt scripula quattuor. Pars quadragesima octaua pedes DC, hoc est sicilicus, in quo sunt scripula sex. <10> Pars uigesima quarta pedes mille ducentos, hoc est semiuncia, in qua scripula XII. Pars duodecima duo milia et quadringentos, hoc est uncia, ini qua sunt scripula XXIIII. Pars sexta pedes quattuor milia et octingentos, hoc est sextans, in quo sunt scripula XLVIII. Pars quarta pedes septem milia et ducentos, hoc est quadrans, in quo sunt scripula LXXII. Pars tertia pedes nouem milia et sescentos, hoc est triens, in quo sunt scripula XCVI. <11> Pars tertia et una duodecima pedes duodecim milia, hoc est quincunx, in quo sunt scripula CXX. Pars dimidia pedes quattuordecim milia et quadringentos, hoc est semis, in quo sunt scripula CXLIIII. Pars dimidia et una duodecima, pedes sexdecim milia et octingentos, hoc est septunx, in quo sunt scripula CLVIII. Partes duae tertiae pedes decem nouem milia et ducentos, hoc est bes, in quo sunt scripula CXCII. Partes tres quartae pedes unum et uiginti milia et sescentos, hoc est dodrans, in quo sunt scripula CCXVI. <12> Pars dimidia et tertia pedes uiginti quattuor milia, hoc est dextans, in quo sunt scripula CCXL. Partes duae tertiae et una quarta pedes uiginti sex milia et quadringentos, hoc est deunx, in quo sunt scripula CCLXIIII. Iugerum pedes uiginti octo milia et octingentos, hoc est as, in quo sunt scripula CCLXXXVIII. <13> Iugeri autem modus si semper quadraret, et in agendis mensuris in longitudinem haberet pedes CCXL, in latitudinem pedes CXX, expeditissimum esset eius ratiocinium. Sed quoniam diuersae agrorum formae ueniunt in disputationem, cuiusque generis species subiciemus, quibus quasi formulis utemur. [5,2] II. Omnis ager aut quadratus, aut longus, aut cuneatus, aut triquetrus, aut rotundus, aut etiam semicirculi, uel arcus, nonnumquam etiam plurimum angulorum formam exhibet. Quadrati mensura facillima est. Nam cum sit undique pedum totidem, multiplicantur in se duo latera, et quae summa ex multiplicatione effecta est, eam dicemus esse quadratorum pedum. Tamquam est locus quoquo uersus C pedum: ducimus centies centenos, fiunt decem milia. <2> Dicemus igitur eum locum habere decem milia pedum quadratorum, quae efficiunt iugeri trientem et sextulam, pro qua portione operis effecti numerationem facere oportebit. <3> At si longior fuerit quam latior, ut exempli causa iugeri forma pedes habeat longitudinis CCXL, latitudinis pedes CXX, ita ut paulo ante dixi; latitudinis pedes cum longitudinis pedibus sic multiplicabis. Centies uicies duceni quadrageni fiunt uiginti octo milia et octingenti. Dicemus iugerum agri tot pedes quadratos habere. <4> Similiterque fiet de omnibus agris, quorum longitudo maior sit latitudine. Sin autem cuneatus ager fuerit, ut puta longus pedes centum, latus ex una parte pedes XX, et ex altera pedes X; tunc duas latitudines componemus, fiet utraque summa pedes XXX. Huius pars dimidia est quindecim, quam cum longitudine multiplicando efficiemus pedes mille et quingentos. Hos igitur in eo cuneo quadratos pedes esse dicemus, quae pars erit iugeri semuncia et scripula tria. <5> At si tribus paribus lateribus triquetrum metiri debueris, hanc formam sequeris. Esto ager triangulus pedum quoquo uersus trecentorum. Hunc numerum in se multiplicato, fiunt pedum nonaginta milia. Huius summae partem tertiam sumito, id est triginta milia. Item sumito decumam, id est nouem milia. Utramque summam componito. Fiunt pedes triginta nouem milia. Dicemus hanc summam pedum quadratorum esse in eo triquetro, quae mensura efficit iugerum et trientem et sicilicum. Sed si triangulus disparibus fuerit lateribus ager, tamquam in subiecta forma, quae habet rectum angulum, aliter ratiocinium ordinabitur. <6> Esto unius lateris linea, quae facit angulum rectum, pedum quinquaginta, et alterius pedum centum. Has duas summas in se multiplicato, quinquagies centeni fiunt quinque milia. Horum pars dimidia duo milia quingeni, quae pars iugeri unciam et scripulum efficit. Si rotundus ager erit, ut circuli speciem habeat, sic pedes sumito. Esto area rotunda, cuius diametros habeat pedes LXX. <7> Hoc in se multiplicato, septuagies septuageni fiunt quattuor milia et nongenti. Hanc summam undecies multiplicato, fiunt pedes quinquaginta tria milia nongenti. Huius summae quartam decimam subduco, scilicet pedes tria milia octingenti et quinquaginta. Hos esse quadratos in eo circulo dico, quae summa efficit iugeri sescunciam, scripula duo et dimidium. <8> Si semicirculus fuerit ager, cuius basis habeat pedes CXL, curuaturae autem latitudo pedes LXX, oportebit multiplicare latitudinem cum basi. Septuagies centeni quadrageni fiunt nouem milia et octingenti. Haec undecies multiplicata fiunt centum septem milia et octingenti. Huius summae quarta decima est septem milia et septingenti. Hos pedes esse dicemus in semicirculo, qui efficiunt iugeri quadrantem scripula quinque. <9> Si autem minus quam semicirculus erit, arcum sic metiemur. Esto arcus, cuius basis habeat pedes XVI, latitudo autem pedes IIII. Latitudinem cum basi pono. Fit utrumque pedes XX. Hoc duco quater. Fiunt LXXX. Horum pars dimidia est XL. Item sedecim pedum, qui sunt basis, pars dimidia VIII. Hi VIII in se multiplicati, fiunt LXIIII. Quartam decimam partem duco, ea efficit pedes IIII paulo amplius. Hoc adicies ad quadraginta. Fit utraque summa pedes XLIIII. Hos in arcu quadratos esse dico, qui faciunt iugeri dimidiam scripulum, quinta et uicesima parte minus. <10> Si fuerit sex angulorum, in quadratos pedes sic redigitur. Esto hexagonum quoquo uersus lineis pedum XXX. Latus unum in se multiplico. Tricies triceni fiunt DCCCC. Huius summae tertiam partem statuo CCC. Eiusdem partem decimam XC. Fiunt CCCXC. Hoc sexies ducendum est, quoniam sex latera sunt, quae consummata efficiunt duo milia trecenteni et quadraginta. Tot igitur pedes quadratos esse dicemus. Itaque erit iugeri uncia dimidio scripulo et decima parte scripuli minus. [5,3] III. <1> His igitur uelut primordiis talis ratiocinii perceptis non difficiliter mensuras inibimus agrorum, quorum nunc omnes persequi species et longum et arduum est. Duas etiam nunc formulas praepositis adiciam, quibus frequenter utuntur agricolae in disponendis seminibus. Esto ager longus pedes mille ducentos, latus pedes CXX. In eo uites disponendae sunt ita, ut quini pedes inter ordines relinquantur. Quaero quot seminibus opus sit, cum quinum pedum spatia inter semina desiderantur. <2> Duco quintam partem longitudinis, fiunt CCXL. Et quintam partem latitudinis, hoc est XXIIII. His utrisque summis semper singulos asses adicio, qui efficiunt extremos ordines, quos uocant angulares. Fit ergo altera summa ducentorum quadraginta unius, altera uiginti quinque. Has summas sic multiplicato. Quinquies et uicies duceni quadrageni singuli fiunt sex milia et uiginti quinque. <3> Totidem dices opus esse seminibus. Similiter inter senos pedes si uoles ponere, duces sextam partem longitudinis mille ducentorum, fiunt CC. Et sextam latitudinis CXX, id est XX. His summis singulos asses adicies quos dixi angulares esse. Fiunt CCI, et XXI. Has summas inter se multiplicabis, uicies et semel ducentos et unum, atque ita efficies quattuor milia ducentos et uiginti unum. <4> Totidem seminibus opus esse dices. Similiter si inter septenos pedes ponere uoles, septimam partem longitudinis et latitudinis duces, et adicies asses angulares, eodem modo eodemque ordine consummabis numerum seminum. <5> Denique quotcumque pedum spatia facienda censueris, totam partem longitudinis et latitudinis duces, et praedictos asses adicies. Haec cum ita sint, sequitur ut iugerum agri, qui habet pedes CCXL longitudinis, et latitudinis pedes CXX, recipiat inter pedes ternos (hoc enim spatium minimum esse placet uitibus ponendis) per longitudinem semina LXXXI, per latitudinem inter quinos pedes semina duo milia et uiginti quinque. <6> Vel si quoquo uersus inter quaternos pedes uinea erit disposita, longitudinis ordo habebit semina LXI, latitudinis XXXI, qui numeri efficiunt in iugero uites mille octingentas et nonaginta unam. Vel si in longitudinem per quaternos pedes fuerit disposita, ordo longitudinis habebit semina LXI, latitudinis XXV. <7> Quod si inter quinos pedes consitio fuerit, per longitudinem ordinis habebit semina XLIX, et rursus per latitudinem semina XXV. Qui numeri duo inter se multiplicati efficiunt mille ducentum et uiginti quinque. At si per senos pedes eundem uitibus locum placuerit ordinare, nihil dubium est quin longitudini dandae sint XLI uites, latitudini autem uiginti una. Quae inter se multiplicatae efficiunt numerum DCCCLXI. <8> Sin autem inter septenos pedes uinea fuerit constituenda, ordo per longitudinem recipiet capita triginta quinque, per latitudinem XVIII. Qui numeri inter se multiplicati efficiunt DCXXX. Totidem dicemus semina praeparanda. At si inter octonos pedes uinea conseretur, ordo per longitudinem recipiet semina XXXI, per latitudinem autem XVI. Qui numeri inter se multiplicati efficiunt CCCCXCVI. <9> At si inter nouenos pedes, ordo in longitudinem recipiet semina uiginti septem, et in latitudinem quattuordecim. Hi numeri inter se multiplicati faciunt CCCLXXVIII. At si inter denos pedes, ordo longitudinis recipiet semina XXV, latitudinis XIII. Hi numeri inter se multiplicati faciunt CCCXXV. Et ne in infinitum procedat disputatio nostra, eadem portione, ut cuique placuerint laxiora spatia, semina faciemus. Ac de mensuris agrorum numerisque seminum dixisse abunde sit. Nunc ad ordinem redeo. [5,4] IV. Vinearum prouincialium plura genera esse comperi. Sed ex iis, quas ipse cognoui, maxime probantur uelut arbusculae breui crure sine adminiculo per se stantes; deinde quae pedaminibus adnixae singulis iugis imponuntur; eas rustici canteriatas appellant. Mox quae defixis arundinibus circummunitae per statumina calamorum materiis ligatis in orbiculos gyrosque flectuntur; eas nonnulli characatas uocant. <2> Ultima est conditio stratarum uitium, quae ab enata stirpe confestim uelut proiectae per humum porriguntur. Omnium autem stationis fere eadem est conditio. Nam uel scrobe uel sulco semina deponuntur. Quoniam pastinationis expertus sunt exterarum gentium agricolae; quae tamen ipsa paene superuacua est iis locis, quibus solum putre et per se resolutum est; namque hoc imitamur arando, ut ait Virgilius, id est etiam pastinando. <3> Itaque Campania, cum uicinum ex nobis capere possit exemplum, non utitur hac molitione terrae, quia facilitas eius soli minorem operam desiderat. Sicubi autem densior ager prouincialis rustici maiorem poscit impensam, quod nos pastinando efficimus, ille sulco facto consequitur, ut laxius subacto solo deponat semina. [5,5] V. Sed ut singula earum quae proposui uinearum genera persequar, praedictum ordinem repetam. Vitis quae sine adminiculo suis uiribus consistit, solutiore terra, scrobe, densiore, sulco ponenda est. <Sed et> scrobes et sulci plurimum prosunt, si in locis temperatis, in quibus aestas non est praeferuida, ante annum fiant, quam uineta conserantur. Soli tamen ante bonitas exploranda est. Nam si ieiuno atque exili agro semina deponentur, sub ipsum tempus sationis scrobis aut sulcus faciendus est. <2> Si ante annum fiant, quam uinea conseratur, scrobis in longitudinem altitudinemque defossus tripedaneus abunde est; latitudine tamen bipedanea; uel si quaterna pedum spatia inter ordines relicturi sumus, commodius habetur eandem quoquo uersus dare mensuram scrobibus, non amplius tamen quam in tres pedes altitudinis depressis. Ceterum quattuor angulis semina applicabuntur subiecta minuta terra, et ita scrobes adobruentur. <3> Sed de spatiis ordinum eatenus praecipiendum habemus, ut intelligant agricolae, siue aratro uineas culturi sint, laxiora interordinia relinquenda, siue bidentibus, angustiora; sed neque spatiosiora quam decem pedum, neque contractiora quam quattuor. Multi tamen ordines ita disponunt, ut per rectam lineam binos pedes, aut <ut> plurimum ternos inter semina relinquant; transuersa rursus laxiora spatia faciant, per quae uel fossor uel arator incedat. <4> Sationis autem cura non alia debet esse, quam quae tradita est a me tertio uolumine. Unum tamen huic consitioni Mago Carthaginiensis adicit, semina ita deponantur, ne protinus totus scrobis terra compleatur, sed dimidia fere pars eius sequente biennio paulatim adaequetur. Sic enim putat uitem cogi deorsum agere radices. Hoc ego siccis locis fieri utiliter non negauerim; sed ubi aut uliginosa regio est, aut caeli status imbrifer, minime faciundum censeo. Nam consistens in semiplenis scrobibus nimius humor, antequam conualescant, semina necat. <5> Quare utilius existimo repleri quidem scrobes stirpe deposita, sed cum semina comprehenderint, statim post aequinoctium autumnale debere diligenter atque alte ablaqueari, et recisis radiculis, si quas in summo solo citauerint, post paucos dies adobrui. Sic enim utrumque incommodum uitabitur, ut nec radices in superiorem partem euocentur, neque immodicis pluuiis parum ualida uexentur semina. <6> Ubi uero iam corroborata fuerint, nihil dubium est, quin caelestibus aquis plurimum iuuentur. Itaque locis, quibus clementia hiemis permittit, adapertas uites relinquere et tota hieme ablaqueatas habere eas conueniet. De qualitate autem seminum inter auctores non conuenit. Alii malleolo protinus conseri uineam melius existimant, alii uiuiradice; de qua re quid sentiam, iam superioribus uoluminibus professus sum. <7> Et nunc tamen hoc adicio, esse quosdam agros in quibus non aeque bene translata semina quam immota respondeant, sed istud rarissime accidere. Notandum item diligenter, explorandum esse Quid quaeque ferat regio, quid quaeque recuset. Depositam ergo stirpem, id est malleolum uel uiuiradicem, formare sic conuenit, ut uitis sine pedamine consistat. Hoc autem protinus effici non potest. <8> Nam nisi adminiculum tenerae <uiti> atque infirmae contribueris, prorepens pampinus terrae se applicabit. Itaque posito semini arundo adnectitur, quae uelut infantiam eius tueatur atque educet, producatque in tantam staturam, quantam permittit agricola. Ea porro non debet esse sublimis; nam usque in sesquipedem coercenda est. <9> Cum deinde robur accipit, et iam sine adiumento consistere ualet, aut capitis aut brachiorum incrementis adolescit. Nam duae species huius quoque culturae sunt. Alii capitatas uineas, alii brachiatas magis probant. Quibus cordi est in brachia uitem componere, conuenit a summa parte, qua decisa nouella uitis est, quidquid iuxta cicatricem citauerit, conseruari, et in quattuor brachia pedalis mensurae diuidere, ita ut omnem partem caeli singula aspiciant. <10> Sed haec brachia non statim primo anno tam procera submittuntur,ne oneretur exilitas uitis; sed compluribus putationibus in praedictam mensuram educuntur. Deinde ex brachis quasi quaedam cornua prominentia relinqui oportet, atque ita totam uitem omni parte in orbem diffundi. <11> Putationibus autem ratio eadem est, quae in iugatis uitibus; uno tamen differt, quod pro materiis longioribus pollices quaternum aut quinum gemmarum relinquuntur; pro custodibus autem bigemmes reseces fiunt. In ea deinde uinea quam capitatam diximus, iuxta ipsam matrem usque ad corpus sarmentum detrahitur, una aut altera tantummodo gemma relicta, quae ipsi trunco adhaeret. <12> Hoc autem riguis aut pinguissimis locis fieri tuto potest,cum uires terrae et fructum et materias ualent praebere. Maxime autem aratris excolunt, qui sic formatas uineas habent, et eam rationem sequuntur detrahendi uitibus brachia, quod ipsa capita sine ulla exstantia neque aratro neque bubus obnoxia sunt. Nam in brachiatis plerumque fit, ut aut crure aut cornibus boum ramuli uitium defringantur; saepe etiam stiua, dum sedulus arator uomere perstringere ordinem, et quam proximam partem uitium excolere studet. <13> Atque haec quidem cultura uel brachiatis uel capitatis <uitibus,> antequam gemment, adhibetur. Cum deinde gemmauerint, fossor insequitur, ac bidentibus eas partes subigit, quas bubulcus non potuit pertingere. Mox ubi materias uitis exigit, insequitur pampinator, et superuacuos deterget, fructuososque palmites submittit, qui cum induruerunt, uelut in coronam religantur. Hoc duabus ex causis fit: una, ne libero excursu in luxuria properent omniaque alimenta pampini absumant; altera, ut religata uitis rursus aditum bubulco fossorique in excolenda se praebeat. <14> Pampinandi autem modus is erit, ut opacis locis humidisque et frigidis aestate uitis nudetur, foliaque palmitibus detrahantur, ut maturitatem fructus capere possit, et ne situ putrescat; locis autem siccis calidisque et apricis e contrario palmitibus uuae contegantur; et si parum pampinosa uitis est, aduectis frondibus et interdum stramentis fructus muniatur. <15> M. Quidem Columella patruus meus, uir illustribus disciplinis eruditus ac diligentissimus agricola Baeticae prouinciae, sub ortu caniculae palmeis tegetibus uineas adumbrabat, quoniam plerumque dicti sideris tempore quaedam partes eius regionis sic infestantur Euro, quem incolae Vulturnum appellant, ut nisi teguminibus uites opacentur, uelut halitu flammeo fructus uratur. Atque haec capitatae brachiataeque uitis cultura est. Nam illa, quae uni iugo superponitur, aut quae materiis submissis arundinum statuminibus per orbem connectitur, fere eandem curam exigit, quam iugata. <16> Nonnullos tamen in uineis characatis animaduerti, et maxime eluenaci generis, prolixos palmites quasi propagines summo solo adobruere, deinde rursus ad arundines erigere, et in fructum submittere, quos nostri agricolae mergos, Galli candosoccos uocant, eosque adobruunt simplici ex causa, quod existiment plus alimenti terram praebere fructuariis flagellis. Itaque post uindemiam uelut inutilia sarmenta decidunt, et a stirpe submouent. Nos autem praecipimus easdem uirgas, cum a matre fuerint praecisae, sicubi demortuis uitibus ordines uacent, aut si nouellam quis uineam instituere uelit, pro uiuiradice ponere. Quoniam quidem partes sarmentorum, quae fuerant obrutae, satis multas habent radices, quae depositae scrobibus confestim comprehendant. <17> Superest reliqua illa cultura prostratae uineae, quae nisi uiolentissimo caeli statu suscipi non debet. Nam et difficilem laborem colonis exhibet, nec umquam generosi saporis uinum praebet. Atque ubi regionis condicio solam eam culturam recipit, bipedaneis scrobibus malleolus deponitur, qui cum egerminauit, ad unam materiam reuocatur; eaque primo anno compescitur in duas gemmas; sequente deinde, cum palmites profudit, unus submittitur, ceteri decutiuntur. At ille qui submissus est, cum fructum edidit, in eam longitudinem deputatur, uti iacens non excedat interordinii spatium. <18> Nec magna est putationis differentia cubantis et stantis rectae uineae, nisi quod iacenti uiti breuiores materiae submitti debent, reseces quoque angustius in modum furunculorum relinqui. Sed post putationem, quam utique autumno in eiusmodi uinea fieri oportet, uitis tota deflectitur in alterum interordinium; atque ita pars ea quae fuerat occupata, uel foditur uel aratur, et cum exculta est, eandem uitem recipit, ut altera quoque pars excoli possit. <19> De pampinatione talis uineae parum inter auctores conuenit. Alii negant esse nudandam uitem, quo melius contra iniuriam uentorum ferarumque fructum abscondant; aliis placet parcius pampinari, ut et uitis non in totum superuacuis frondibus oneretur, et tamen fructum uestire aut protegere possit; quae ratio mihi quoque commodior uidetur. [5,6] VI. Sed iam de uineis satis diximus. Nunc de arboribus praecipiendum est. Qui uolet frequens et dispositum arbustum paribus spatiis fructuosumque habere, operam dabit, ne emortuis arboribus rarescat, ac primam quamque senio aut tempestate afflictam submoueat, et in uicem nouellam subolem substituat. Id autem facile consequi poterit, si ulmorum seminarium paratum habuerit; quod quomodo et qualis generis faciendum sit, non pigebit deinceps praecipere. <2> Ulmorum duo esse genera conuenit, Gallicum et uernaculum; illud Atinia, hoc nostras dicitur. Atiniam ulmum Tremellius Scrofa non ferre sameram, quod est semen eius arboris, falso est opinatus. Nam rariorem sine dubio creat, et idcirco plerisque et sterilis uidetur, seminibus inter frondem, quam prima germinatione edit, latentibus. Itaque nemo iam serit ex samera, sed ex sobolibus. <3> Est autem ulmus longe laetior et procerior, quam nostras, frondemque iucundiorem bubus praebet; qua cum assidue pecus paueris, et postea generis alterius frondem dare institueris, fastidium bubus affert. <4> Itaque si fieri poterit, totum agrum genere uno Atiniae ulmi conseremus; si minus, dabimus operam ut in ordinibus disponendis pari numero uernaculas et Atinias alternemus. Ita semper mista fronde utemur, et quasi hoc condimento illectae pecudes fortius iusta cibariorum conficient. Sed uitem maxime populus uidetur alere, deinde ulmus, post etiam fraxinus. <5> Populus, quia raram neque idoneam frondem pecori praebet, a plerisque repudiata est. Fraxinus, quia capris et ouibus gratissima est, nec inutilis bubus, locis asperis et montosis, quibus munus laetatur ulmus, recte seritur. Ulmus, quod et uitem commodissime patitur et iucundissimum pabulum bubus affert, uariisque generibus soli prouenit, a plerisque praefertur. Itaque cui arbustum nouum instituere cordi est, seminaria ulmorum uel fraxinorum parentur ea ratione, quam deinceps subscripsimus. Nam populi melius cacuminibus in arbusto protinus deponuntur. <6> Igitur pingui solo et modice humido bipalio terram pastinabimus, ac diligenter occatam et resolutam uerno tempore in areas componemus. Sameram deinde, quae iam rubicundi coloris erit, et compluribus diebus insolata iacuerit, ut aliquem tamen succum et lentorem habeat, iniciemus areis, et eas totas seminibus spisse contegemus, atque ita cribro putrem terram duos alte digitos incernemus, et modice rigabimus, stramentisque areas cooperiemus, ne prodeuntia cacumina seminum ab auibus praerodantur. <7> Ubi deinde prorepserint plantae, stramenta colligemus, et manibus herbas carpemus; idque leuiter et curiose faciendum est, ne adhuc tenerae breuesque radiculae ulmorum conuellantur. Atque ipsas quidem areas ita anguste compositas habebimus, ut qui runcaturi sunt, medias partes earum facile manu contingant; nam si latiores fuerint, ipsa semina proculcata noxam capient. <8> Aestate deinde prius quam sol oriatur, aut ad uesperum, seminaria conspergi saepius quam rigari debent; et cum ternum pedum plantae fuerint, in aliud seminarium transferri, ac ne radices altius agant (quae res postmodum in eximendo magnum laborem affert, cum plantas in aliud seminarium transferre uolumus) oportebit non maximos scrobiculos sesquipede inter se distantes fodere; deinde radices in nodum, si breues, uel in orbem coronae similem, si longiores erunt, inflecti, et oblitas fimo bubulo scrobiculis deponi, ac diligenter circumcalcari. <9> Possunt etiam collectae cum stirpibus plantae eadem ratione disponi; quod in Atinia ulmo fieri necesse est, quae non seritur e samera. Sed haec ulmus autumni tempore melius quam uere disponitur; paulatimque ramuli eius manu detorquentur, quoniam primo biennio ferri reformidat ictum. Tertio demum anno acuta falce abraditur, atque ubi translationi iam idonea est, ex eo tempore autumni, quo terra imbribus permaduerit, usque in uernum tempus, ante quam radix ulmi in eximendo delibretur, recte seritur. <10> Igitur in resoluta terra ternum pedum quoquo uersus faciendi scrobes. At in densa, sulci eiusdem altitudinis et latitudinis, qui arbores recipiant, praeparandi. Sed deinde in solo roscido et nebuloso conserendae sunt ulmi, ut earum rami ad orientem et <in> occidentem dirigantur, quo plus solis mediae arbores, quibus uitis applicata et religata innititur, accipiant. <11> Quod si etiam frumentis consulemus, uberi solo inter quadraginta pedes, exili, ubi nihil seritur, inter uiginti, arbores disponantur. Cum deinde adolescere incipient, falce formandae, et tabulata instituenda sunt. Hoc etiam nomine usurpant agricolae ramos truncosque prominentes, eosque uel propius ferro compescunt, uel longius promittunt, ut uites laxius diffundantur; hoc in solo pingui melius, illud in gracili. <12> Tabulata inter se ne minus ternis pedibus absint, atque ita formentur, ne superior ramus in eadem linea sit, qua inferior. Nam demissum ex eo palmitem germinantem inferior atteret, et fructum decutiet. Sed quamcumque arborem seueris, eam biennio proximo putare non oportet. Post deinde si ulmus exiguum incrementum recipit, uerno tempore, antequam librum demittat, decacuminanda est iuxta ramulum, qui uidebitur esse nitidissimus, ita tamen, uti supra eum trunco stirpem dodrantalem relinquas ad quam ductus et applicatus ramus alligetur, et correctus cacumen arbori praebeat. <13> Deinde stirpem post annum praecidi et alleuari oportet. Quod si nullum ramulum arbor idoneum habuerit, sat erit nouem pedes a terra relinqui, et superiorem partem detruncari, ut nouae uirgae, quas emiserit, ab iniuria pecoris tutae sint. Sed si fieri poterit, uno ictu arborem praecidi; si minus, serra desecari et plagam falce alleuari oportebit, eamque plagam luto paleato contegi, ne sole aut pluuiis infestetur. <14> Post annum aut biennium, cum enati ramuli recte conualuerint, superuacuos deputari, idoneos in ordinem submitti conueniet. Quae ulmus a positione bene prouenerit, eius summae uirgae falce debent enodari. At si robusti ramuli erunt, ita ferro amputentur, ut exiguum stirpem prominentem trunco relinquas. Cum deinde arbor conualuerit, quicquid falce contingi poterit, exputandum est, alleuandumque eatenus, ne plaga corpori matris applicetur. <15> Ulmum autem nouellam formare sic conueniet. Loco pingui octo pedes a terra sine ramo relinquendi, uel in aruo gracili septem pedes; supra quod spatium deinde per circuitum in tres partes arbor diuidenda est, ac tribus lateribus singuli ramuli submittendi primo tabulato assignentur. <16> Mox de ternis pedibus superpositis alii rami submittendi sunt, ita ne iisdem lineis, quibus in inferiore positi sint. Eademque ratione usque in cacumen ordinanda erit arbor, atque in frondatione cauendum, ne aut prolixiores pollices fiant, qui ex amputatis uirgis relinquuntur, aut rursus ita alleuentur, ut ipse truncus laedatur, aut delibretur; nam parum gaudet ulmus, quae in corpus nudatur. Vitandumque ne de duabus plagis una fiat, cum talem cicatricem non facile cortex comprehendat. <17> Arboris autem perpetua cultura est, non solum diligenter eandem disponere, sed etiam truncum circumfodere, et quicquid frondis enatum fuerit, alternis annis aut ferro amputare aut astringere, ne nimia umbra uiti noceat. Cum deinde arbor uetustatem fuerit adepta, propter terram uulnerabitur ita, ut excauetur usque in medullam, deturque exitus humori, quem ex superiore parte conceperit. Vitem quoque, antequam ex toto arbor praeualescat, conserere conuenit. <18> At si teneram ulmum maritaueris, onus iam non sufferet; si uetustae uitem applicueris, coniugem necabit. Ita suppares esse aetate et uiribus arbores uitesque conuenit. Sed arboris maritandae causa scrobis uiuiradici fieri debet latus pedum duorum, altus leui terra totidem pedum; graui, dupondio et dodrante; longus pedum sex aut minimum quinque. Absit autem hic ab arbore ne minus sesquipedali spatio. Nam si radicibus ulmi iunxeris, male uitis comprehendet, et cum tenuerit, incremento arboris opprimetur. <19> Hunc scrobem, si res permittit, autumno facito, ut pluuiis et gelicidiis maceretur. Circa uernum deinde aequinoctium binae uites, quo celerius ulmum uestiant, pedem inter se distantes scrobibus deponendae; cauendumque ne aut septentrionalibus uentis aut rorulentae sed siccae serantur. <20> Hanc obseruationem non solum in uitium positione, sed in ulmorum ceterarumque arborum praecipio; et uti cum de seminario eximuntur, rubrica notetur una pars, quae nos admoneat, ne aliter arbores constituamus, quam quemadmodum in seminario steterint. Plurimum enim refert, ut eam partem caeli spectent, cui ab tenero consueuerunt. Melius autem locis apricis, ubi caeli status neque praegelidus neque nimium pluuius est, autumni tempore et arbores et uites post aequinoctium deponuntur. <21> Sed eae ita conserendae sunt, ut summam terram, quae aratro subacta sit, semipedem alte substernamus, radicesque omnes explicemus, et depositas stercorata, ut ego existimo, si minus, certe subacta operiamus, et circumcalcemus ipsum seminis codicem. Vites in ultimo scrobe deponi oportet, materiasque earum per scrobem porrigi, deinde ad arborem erigi; atque ab iniuria pecoris caueis emuniri. <22> Locis autem praeferuidis semina septentrionali parte arbori applicanda sunt; locis frigidis a meridie, temperato statu caeli, aut ab oriente aut ab occidente, ne toto die solem uel umbram patiantur. Proxima deinde putatione melius existimat Celsus ferro abstineri, ipsosque coles in modum coronae contortos arbori circumdari, ut flexura materias profundat, quarum ualidissimam sequente anno caput uitis faciamus. <23> Me autem longus docuit usus, multo utilius esse primo quoque tempore falcem uitibus admouere, nec superuacuis sarmentis pati siluescere. Sed eam quoque, quae primo submittetur, materiam ferro coercendam censeo usque in alteram uel tertiam gemmam, quo robustiores palmites agat: qui cum primum tabulatum apprehenderint, proxima putatione disponentur omnibusque annis aliquis in superius tabulatum excitabitur, relicta semper una materia, quae applicata trunco cacumen arboris spectet. <24> Iamque uiti constitutae certa lex ab agricolis imponitur; plerique ima tabulata materiis frequentant, uberiorem fructum et magis facilem cultum sequentes. At qui bonitati uini student, in summas arbores uitem promouent; ut quaeque materia sedebit, ita in celsissimum quemque ramum extendunt sic, ut summa uitis summam arborem sequatur, id est, ut duo palmites extremi trunco arboris applicentur, qui cacumen eius spectent, et prout quisque ramus conualuit, uitem accipiat. <25> Plenioribus ramis plures palmites alius ab alio separati imponantur, gracilioribus pauciores; uitisque nouella tribus toris ad arborem religetur, uno, qui est in crure arboris a terra quattuor pedibus distans; altero, qui summa parte uitem capit; tertio, qui mediam uitem complectitur. Torum imum imponi non oportet, quoniam uires uitis adimit. Interdum tamen necessarius habetur, cum aut arbor sine ramis truncata est, aut uitis praeualens in luxuriam euagatur. <26> Cetera putationis ratio talis est, ut ueteres palmites, quibus proximi anni fructus pependit, omnes recidantur; noui, circumcisis undique capreolis et nepotibus, qui ex his nati sunt, amputatis, submittantur; et si laeta uitis est, ultimi potius palmites per cacumina ramorum praecipitentur; si gracilis, trunco proximi, si mediocris, medii. Quoniam ultimus palmes plurimum fructum affert, proximus minimum uitem exhaurit atque attenuat. <27> Maxime autem prodest uitibus, omnibus annis resolui. Nam et commodius enodantur, et refrigerantur, cum alio loco alligatae sunt, minusque laeduntur, ac melius conualescunt. Atque ipsos palmites ita tabulatis superponi conuenit, ut a tertia gemma uel quarta religati dependeant, eosque non constringi, ne sarmentum uimine praecidatur. <28> Quod si ita longe tabulatum est, uti materia parum commode in id perduci possit, palmitem ipsum uiti alligatum supra tertiam gemmam religabimus. Hoc ideo fieri praecipimus, quia quae pars palmitis praecipitata est, ea fructu induitur; at quae uinculo adnexa sursum tendit, ea materias sequenti anno praebet. <29> Sed ipsorum palmitum duo genera sunt: alterum, quod ex duro prouenit, quod quia primo anno plerumque frondem sine fructu affert, pampinarium uocant; alterum, quod ex anniculo palmite procreatur; quod quia protinus creat, fructuarium appellant. Cuius ut semper habeamus copiam <in uinea> palmitum partes ad tres gemmas religandae sunt, ut quicquid intra uinculum est, materias exigat. <30> Cum deinde annis et robore uitis conualuit, traduces in proximam quamque arborem mittendae, easque post biennium amputare <simul> atque alias teneriores transmittere conuenit. Nam uetustate uitem fatigant. Nonnumquam etiam cum arborem totam uitis comprehendere nequit, ex usu fuit partem aliquam eius deflexam terrae immergere et rursus ad eandem arborem duas uel tres propagines excitare, quo pluribus uitibus circumuenta celerius uestiatur. <31> Viti nouellae pampinarium immitti non oportet, nisi necessario loco natus est, ut uiduum ramum maritet. Veteribus uitibus loco nati palmites pampinarii utiles sunt, et plerique ad tertiam gemmam resecti optime submittuntur. Nam insequenti anno materia fundunt. <32> Quisquis autem pampinus loco natus in exputando uel alligando fractus est, modo ut aliquam gemma habuerit, ex toto tolli non oportet: quoniam proximo anno uel ualidiorem materiam ex una creabit. <33> Praecipites palmites dicuntur, qui de hornotinis uirgis enati in duro alligantur. Hi plurimum fructus afferunt, sed plurimum matri nocent. Itaque nisi extremis ramis, aut si uitis arboris cacumen superauerit, praecipitari palmitem non oportet. <34> Quod si tamen id genus colis propter fructum submittere quis uelit, palmitem intorqueat. Deinde ita alliget et praecipitet. Nam et post eum locum quem intorseris, laetam materiam citabit, et praecipitata minus uirium in se trahet, quamuis fructu exuberet. <35> Praecipitem uero plus anno pati non oportet. Alterum est genus palmitis, quod de nouello nascitur, et in tenero alligatum dependet; materiam uocamus; ea et fructum et noua flagella procreat; et iam si ex uno capite duae uirgae submittantur, tamen utraque materia dicitur; nam pampinarius quam uim habeat, supra docui. Focaneus est qui inter duo brachia uelut ini furca de medio nascitur. Eum colem deterrimum esse comperi, quod neque fructum ferat, et utraque brachia, inter quae natus est, attenuet. Itaque tollendus est. <36> Plerique uitem ualidam et luxuriosam falso crediderunt feraciorem fieri, si multis palmitibus submissis oneretur. Nam et pluribus uirgis plures pampinos creat, et cum se multa fronde cooperit, peius defloret, nebulasque et rores diutius continet, omnemque uuam perdit. Validam ergo uitem in ramos diducere censeo et traducibus dispergere atque disrarare, certosque uinearios coles praecipitare, et si minus luxuriabitur, solutas materias relinquere; ea ratio uitem feraciorem faciet. <37> Sed ut densum arbustum commendabile fructu et decore est, sic ubi uetustate rarescit, pariter inutile et inuenustum est. Quod ne fiat, diligentis patrisfamilias est, primam quamque arborem senio defectam tollere et in eius locum nouellam restituere, <uitem queat> nec eam uiuiradice frequentare, ea etsi sit facultas, sed, quod est longe melius, ex proximo propagare. Cuius utriusque ratio consimilis est ei quam tradidimus. Atque haec de Italico arbusto satis praecepimus. [5,7] VII. Est et alterum genus arbusti Gallici, quod uocatur rumpotinum. Id desiderat arborem humilem nec frondosam. Cui rei maxime uidetur esse idonea opulus. Ea est arbor corno similis. Quin etiam cornus et carpinus et ornus nonnumquam, et salix a plerisque in hoc ipsum disponitur. Sed salix nisi in aquosis locis, ubi aliae arbores difficiliter comprehendunt, ponenda non est, quia uini saporem infestat. Potest etiam ulmus sic disponi, ut adhuc tenera decacuminetur, ne altitudinem quindecim pedum excedat. <2> Nam fere ita constitutum rumpotinetum animaduerti, ut ad octo pedes locis siccis et cliuosis, ad duodecim locis planis et uliginosis tabulata disponantur. Plerumque autem ea arbor in tres ramos diuiditur, quibus singulis ab utraque parte complura brachia submittuntur, tum omnes paene uirgae, ne umbrent, eo tempore quo uitis putatur, abraduntur. <3> Arboribus rumpotinis, si frumentum non inseritur, in utramque partem uiginti pedum spatia interueniunt; at si segetibus indulgetur, in alteram partem quadraginta pedes, in alteram uiginti relinquuntur. Cetera simili ratione atque in arbusto Italico administrantur, ut uites longis scrobibus deponantur, ut eadem diligentia curentur, atque in ramos diducantur, ut noui traduces omnibus annis inter se ex arboribus proximis connectantur, et ueteres decidantur. <4> Si tradux traducem non contingit, media uirga inter eas deligetur. Cum deinde fructus pondere urgebit, subiectis adminiculis sustineatur. Hoc autem genus arbusti cetereque omnes arbores quanto altius arantur et circumfodiuntur, maiore fructu exuberant; quod an expediat patrifamilias facere, reditus docet. [5,8] VIII. Omnis tamen arboris cultus simplicior quam uinearum est, longeque ex omnibus stirpibus minorem impensam desiderat olea, quae prima omnium arborum est. <2> Nam quamuis non continuis annis, sed fere altero quoque fructum afferat, eximia tamen eius ratio est, quod leui cultu sustinetur, et cum se non induit, uix ullam impensam poscit. Sed et si quam recipit, subinde fructus multiplicat; neglecta compluribus annis non ut uinea deficit, eoque ipso tempore aliquid etiam interim patrifamilias praestat, et cum adhibita cultura est, uno anno emendatur. <3> Quare etiam nos in hoc genere arboris diligenter praecipere censuimus. Olearum, sicut uitium, plura genera esse arbitror, sed in meam notitiam decem omnino peruenerunt: Pausia, Algiana, Liciniana, Sergia, Naeuia, Culminia, Orchis, Regia, Cercitis, Murtea. <4> Ex quibus bacca iucundissima est Pausiae, speciosissima Regiae, sed utraque potius escae, quam oleo est idonea. Pausiae tamen oleum saporis egregii dum uiride est, uetustate corrumpitur. Orchis quoque et Radius melius ad escam quam in liquorem stringitur. Oleum optimum Liciniana dat, plurimum Sergia; omnisque olea maior fere ad escam, minor oleo est aptior. <5> Nulla ex his generibus aut praeferuidum aut gelidum statum caeli patitur. Itaque aestuosis locis septentrionali colle, frigidis meridiano gaudet. Sed neque depressa loca neque ardua, magisque modicos cliuos amat, quales in Italia Sabinorum uel tota prouincia Baetica uidemus. Hanc arborem plerique existimant ultra miliarium sexagesimum a mari aut non uiuere aut non esse feracem. Sed in quibusdam locis recte ualet. <6> Optime uapores sustinet Pausia, frigus Sergia. Aptissimum genus terrae est oleis, cui glarea subest, si superposita creta sabulo admista est. Non minus probabile est solum, ubi pinguis sabulo est. Sed et densior terra, si uuida et laeta est, commode recipit hanc arborem. Creta ex toto repudianda est, magis etiam scaturiginosa et in qua semper uligo consistit. Inimicus est etiam ager sabulo macer et nuda glarea. <7> Nam etsi non emoritur in eiusmodi solo, numquam tamen conualescit. Potest tamen in agro frumentario seri, uel ubi arbutus aut ilex steterant. Nam quercus etiam excisa radices noxias oliueto relinquit, quarum uirus enecat oleam. Haec in uniuersum de toto genere huius arboris habui dicere. Hunc per partes culturam eius exsequar. [5,9] IX. Seminarium oliueto praeparetur caelo libero, terreno modice ualido, sed succoso, neque denso neque soluto solo, potius tamen resoluto. Id genus fere terrae niger est. Quam cum in tres pedes pastinaueris, et alta fossa circumdederis, ne aditus pecori detur, fermentari sinito. <2> Tum ramos nouellos proceros et nitidos, quos comprehensos manus possit circumuenire, hoc est manubrii crassitudine, feracissimis arboribus adimito, et <ex his> quam recentissimas taleas recidito, ita ut ne corticem aut ullam aliam partem, quam qua serra praeciderit, laedas. Hoc autem facile contingit, si prius uaram feceris et eam partem, supra quam ramum secaturus es, foeno aut stramentis texeris, ut molliter et sine noxa corticis taleae superpositae secentur. <3> Taleae deinde sesquipedales serra praecidantur, atque earum plagae utraque parte falce leuentur et rubrica notentur, ut sic quemadmodum in arbore steterat ramus, ita parte ima terram et cacumine caelum spectans deponatur. Nam si inuersa mergatur, difficulter comprehendet, et cum ualidius conualuerit, sterilis in perpetuum erit. Sed oportebit talearum capita et imas partes misto fimo cum cinere oblinire, et ita totas eas immergere, ut putris terra digitis quattuor alte superueniat. <4> Sed binis indicibus ex utraque parte muniantur: hi sunt de qualibet arbore breui spatio iuxta eas positi, et <in summa parte> inter se uinculo connexi, ne facile singulo deiciantur. Hoc facile utile est propter fossorum ignorantiam, ut cum bidentibus aut sarculis seminarium colere institueris, depositae taleae non laedantur. <5> Quidam melius existimant radicum oculis siluestrium olearum hortulos excolere, et simili ratione disponere; sed utrumque debet post uernum aequinoctium seri, et quam frequentissime seminarium primo anno sarriri; postero et sequentibus, cum iam radiculae seminum conualuerint, rastris excoli. Sed biennio a putatione abstineri, tertio anno singulis seminibus binos ramulos relinqui, et frequenter sarriri seminarium conuenit. <6> Quarto anno ex duobus ramis infirmior amputandus est. Sed excultae quinquennio arbusculae habiles translationi sunt. Plantae autem in oliueto disponuntur optime siccis minimeque uliginosis agris per autumnum, laetis et humidis uerno tempore, paulo ante, quam germinent. <7> Atque ipsis scrobes quaternum pedum praeparantur anno ante; uel si tempus non largitur, prius quam deponantur arbores, stramentis atque uirgis iniectus incendantur scrobes, ut eos ignis putres faciat, quos sol et pruina facere debuerat. Spatium inter ordines minimum esse debet pingui et frumentario solo sexagenum pedum in alteram partem, atque in alteram quadragenum; macro nec idoneo segetibus quinum et uicenum pedum. Sed in Fauonium dirigi ordines conuenit, ut aestiuo perflatu refrigerentur. <8> Ipsae autem arbusculae hoc modo possunt transferri: antequam explantes arbusculam, rubrica notato partem eius, quae meridiem spectat, ut eodem modo, quo in seminario erat, disponatur. Deinde ut arbusculae spatium pedale in circuitu relinquatur, atque ita cum suo caespite planta eruatur. Qui caespes in eximendo ne resoluatur, modicos surculos uirgarum inter se conexos facere oportet, eosque pala, qua eximitur, applicare, et uiminibus ita innectere, ut constricta terra uelut inclusa teneatur. <9> Tum subruta parte ima leuiter pala commouere, et suppositis uirgis alligare, atque plantam transferre. Quae antequam deponatur, oportebit solum scrobis imum fodere bidentibus; deinde terram aratro subactam, si tamen erit summa humus, immittere, et ita ordei semina substernere, et si consistet in scrobibus aqua, ea omnis haurienda est, antequam demittantur arbores. Deinde ingerendi minuti lapides uel glarea mista pingui solo, depositisque seminibus latera scrobis circumcidenda, et aliquid stercoris interponendum. <10> Quod si cum sua terra planta non conuenit, tum optimum est omni fronde priuare truncum, atque leuatis plagis, fimoque et cinere oblitis, in scrobem uel sulcum deponere. Truncus autem aptior translationi est, qui brachii crassitudinem habet. Poterit etiam longe maioris incrementi et robustioris transferri. Quem ita conuenit poni, ut si non periculum a pecore habeat, exiguum admodum supra scrobem emineat; laetius enim frondet. Si tamen incursus pecoris aliter uitari non poterit, celsior truncus constituetur, ut sit innoxius ab iniuria pecorum. <11> Atque etiam rigandae sunt plantae, cum siccitates incesserunt, nec nisi post biennium ferro tangendae. Ac primo surculari debent, ita ut simplex stilus altitudinem maximi bouis excedat; deinde arando ne coxam bos, aliamue partem corporis offendat, optimum est etiam constitutas plantas circummunire caueis. Deinde constitutum iam et maturum oliuetum in duas partes diuidere, quae alternis annis fructu induantur. Neque enim olea continuo biennio uberat. <12> Cum subiectus ager consitus non est, arbor coliculum agit; cum seminibus repletur, fructum affert; ita sic diuisum oliuetum omnibus annis aequalem reditum adfert. Sed id minime bis anno arari debet; et bidentibus alte circumfodiri. Nam post solstitium cum terra aestibus hiat, curandum est, ne per rimas sol ad radices arborum penetret. Post aequinoctium autumnale ita sunt arbores ablaqueandae, ut a superiore parte, si olea in cliuo sit, incilia excitentur, quae limosam aquam ad codicem deducant. <13> Omnis deinde suboles, quae ex imo stirpe nata est, quotannis exstirpanda est, ac tertio quoque fimo pabulandae sunt oleae. Atque eadem ratione stercorabitur oliuetum, quam in secundo libro proposui, si tamen segetibus prospicietur. <14> At si ipsis tantummodo arboribus, satis facient singulis stercoris caprini sex librae, stercoris sicci modii singuli, uel amurcae insulsae congius. Stercus autumno debet inici, ut permistum hieme radices oleae calefaciat. Amurca minus ualentibus infundenda est. Nam per hiemem, si uermes atque alia suberunt animalia, hoc medicamento necantur. <15> Plerumque etiam locis siccis et humidis arbores musco infestantur. Quem nisi ferramento raseris nec fructum nec laetam frondem olea induet. Quin etiam compluribus interpositis annis oliuetum putandum est; nam ueteris prouerbii meminisse conuenit, eum qui aret oliuetum, rogare fructum, qui stercoret, exorare, qui caedat, cogere. Quod tamen satis erit octauo anno fecisse, ne fructuarii rami subinde amputentur. <16> Solent etiam quamuis laetae arbores fructum non afferre. Eas terebrari gallica terebra conuenit, atque ita in foramen uiridem taleam oleastri arcte immitti. Sic uelut inita arbor fecundo semine fertilior exstat. Sed sic haec ablaqueatione adiuuanda est infusa amurca insulsa cum suilla uel nostra urina uetere, cuius utriusque modus seruatur. Nam maximae arbori, ut tantumdem aquae misceatur, urna abunde erit. Solent etiam uitio soli fructum oleae negare. <17> Cui rei sic medebimur. Altis gyris ablaqueabimus eas, deinde calcis pro magnitudine arboris plus minusue circumdabimus; sed minima arbor modium postulat. Hoc remedio si nihil fuerit effectum, ad praesidium insitionis confugiendum erit. Quemadmodum autem olea inserenda sit, postmodo dicemus. Nonnumquam etiam in olea unus ramus ceteris aliquanto est laetior. Quem nisi recideris, tota arbor contristabitur. Ac de oliuetis hactenus dixisse satis est. Superest ratio pomiferarum arborum, cui rei deinceps praecepta dabimus. [5,10] X. Modum pomarii, priusquam semina seras, circummunire maceriis oportet uel saepe uel fossa praecipiti, ut non solum pecori, sed et homini transitum negare ualeat, quoniam si saepius cacumina manu praefracta aut a pecoribus praerosa sunt, in perpetuum semina incrementum capere nequeunt. <2> Generatim autem disponere arbores utile est, maxime ne etiam imbecilla a ualentiore prematur, quia nec uiribus nec magnitudine par est, imparique spatio temporis adolescit. Terra, quae uitibus apta est, etiam arboribus est utilis. Ante annum, quam seminare uoles, scrobem fodito. Ita sole pluuiisque macerabitur, et quod positum est, cito comprehendet. <3> At si eodem anno et scrobem facere et arbores serere uoles, minimum ante duos menses scrobes fodito, postea stramentis incensis calefacito; quos si latiores patentioresque feceris, laetiores uberioresque fructus percipies. <4> Sed scrobis clibano similis sit, imus summo patentior, ut laxius radices uagentur, ac minus frigoris hieme, minusque aestate uaporis per angustum os penetret, etiam ut cliuosis locis terra, quae in eum congesta est, a pluuiis non abluatur. <5> Arbores raris interuallis serito, ut cum creuerint, spatium habeant, quo ramos extendant. Nam si spisse posueris, nec infra serere quid poteris, nec ipsae fructuosae erunt, nisi interuulseris; itaque inter ordines quadragenos pedes minimumque tricenos relinquere conuenit. <6> Semina lege crassa non minus quam manubrium bidentis, recta, leuia, procera, sine ulceribus, integro libro. Ea bene et celeriter comprehendent. Si ex arboribus ramos sumes, de iis quae quotannis bonos et uberes fructus afferunt, eligito ab humeris qui sunt contra solem quae ramis aut plantis ponetur. <7> Sed ante quam arbusculas transferas, nota quibus uentis antea fuerant constitutae, postea manus admoueto, ut de cliuo et sicco in humidum agrum transferas. Trifurcam maxime ponito. Ea exstet minime tribus pedibus. Si eodem scrobes duas aut tres arbusculas uoles constituere, curato ne inter sese contingant, quoniam mutuo contactu aut computrescunt aut uermibus interibunt. <8> Cum semina depones, dextera sinistraque usque in imum scrobem fasciculos sarmentorum brachii crassitudinis demittito, ita ut supra terram paulum exstent, per quos aestate paruo labore aquam radicibus subministrare possis. Arbores ac semina cum radicibus autumno serito, hoc est circa Kalendas et Idus Octobres. <9> Primo uere antequam germinent arbores deponito; ac ne tinea molesta sit seminibus ficulneis, in imum scrobem lentisci taleam inuerso cacumine demittito. Ficum frigoribus ne serito. Loca aprica, calculosa, glareosa, interdum et saxeta amat. Eiusmodi arbor cito conualescit si scrobes amplos patentesque feceris. <10> Ficorum genera, etsi sapore atque habitu distant, uno modo, sed pro differentia agri seruntur. Locis frigidis et autumni temporibus aquosis praecoques ponito, ut ante pluuiam fructum deligas; locis calidis hibernas serito. At si uoles ficum quamuis non natura seram facere, tum grossulos prioremue fructum decutito, ita alterum edet, quem in hiemet differet. Nonnumquam etiam, cum frondere coeperunt arbores, cacumina fici ferro summa prodest amputare; sic firmiores arbores et feraciores fiunt; ac semper conueniet, simul atque folia agere coeperit ficus, rubricam amurca diluere, et cum stercore humano ad radicem infundere. <11> Ea res efficit uberiorem fructum et fartum fici pleniorem ac meliorem. Serendae sunt autem praecipue Liuianae, Africanae, Chalcidicae, sulcae, Lydiae, callistruthiae, topiae, Rhodiae, Libycae, hibernae, omnes etiam biferae et triferae flosculi. <12> Nucem Graecam serito circa Kal- Febr- quia prima gemmascit; agrum durum, calidum, siccum desiderat. Nam in locis diuersis nucem si deposueris, plerumque putrescit. Antequam nucem deponas, in aqua mulsa nec nimis dulci macerato. Ita iucundioris saporis fructum, cum adoleuerit, praebebit, et interim melius atque celerius frondebit. <13> Ternas nuces in trigonum statuito, ut nux a nuce minime palmo absit, et anceps ad Fauonium spectet. Omnis autem nux unam radicem mittit, et simplici stilo prorepit. Cum ad scrobis solum radix peruenit, duritia humi coercita recuruatur, et ex se in modum ramorum alias radices emittit. <14> Nucem Graecam et Auellanam Tarentinam facere hoc modo poteris. In quo scrobe destinaueris nuces serere, in eo terram minutam pro modo semipedis ponito, ibique semen ferulae repangito. Cum ferula fuerit enata, eam findito, et in medulla eius sine putamine nucem Graecam aut Auellanam abscondito, et ita adobruito. Hoc ante Kal- Martias facito, uel etiam inter Nonas et Idus Martias. Eodem tempore iuglandem et pineam et castaneam serere oportet. <15> Malum Punicum ab eodem tempore usque in Kal- Apriles recte seritur. Quod si acidum aut minus dulcem fructum feret, hoc modo emendabitur. Stercore suillo et humano urinaque uetere radices rigato. Ea res et fertilem arborem reddet, et primis annis fructum uinosum, <et> post quinquennium dulcem, et apyrenum facit. Nos exiguum admodum laseris uino diluimus, et ita cacumina arboris summa obleuimus. Ea res emendauit acrorem malorum. <16> Mala Punica ne in arbore hient, remedio sunt lapides tres, si, cum seres arborem, ad radicem ipsam collocaueris. At si iam arborem satam habueris, scillam secundum radicem arboris serito. Alio modo, cum iam matura mala fuerint, antequam rumpantur, ramulos, quibus dependent, intorqueto. Eodem modo seruabuntur incorrupta etiam toto anno. <17> Pirum autumno ante brumam serito, ita ut minime dies XXV ad brumam supersint. Quae ut sit ferax, cum adoleuerit, alte eam ablaqueato, et iuxta ipsam radicem truncum findito, et in fissuram cuneum tedae pineae adigito, et ibi relinquito; deinde adobruta ablaqueatione cinerem supra terram inicito. <18> Curandum est autem ut quam generosissimis piris pomaria conseramus. Ea sunt Crustumina, regia, Signina, Tarentina, quae Syria dicuntur, purpurea, superba, ordeacea, Aniciana, Naeuiana, Fauoniana, lateritana, Dolabelliana, Turraniana, uolema, mulsa, praecocia, uenerea et quaedam alia, quorum enumeratio nunc longa est. <19> Praeterea malorum genera exquirenda maxime Scandiana, Matiana, orbiculata, Sextiana, Pelusiana, Amerina, Syrica, melimela, cydonia; quorum genera tria sunt: struthia, chrysomelina, mustea. Quae omnia non solum uoluptatem, sed etiam salubritatem afferunt. Sorbi quoque et Armeniaci atque Persici non minima est gratia. Et mala, sorba, pruna, post mediam hiemem usque in Idus Febr. serito. <20> Mororum ab Idibus Febr. usque ad aequinoctium uernum satio est. Siliquam Graecam, quam quidam keration uocant, et Persicum ante brumam per autumnum serito. Amygdala, si parum ferax erit, forata arbore lapidem adigito, et ita librum arboris inolescere sinito. Omnium autem generum ramos circa Kal- Martias in hortis subacta et stercorata terra supra puluinos arearum disponere conuenit. Danda est opera, ut dum teneros ramulos habent, ueluti pampinentur, et ad unum stilum primo anno semina redigantur.<22> Et cum autumnus incesserit, antequam frigus cacumina adurat, omnia folia excerpere expedit, et ita crassis arundinibus, quae ab una parte nodos integros habeant, uelut pileis induere, atque sic a frigore et gelicidiis teneras adhuc uirgas tueri. Post uiginti quattuor deinde menses siue transferre et disponere in ordinem uoles, siue inserere, satis tuto utrumque facere poteris. [5,11] XI. Omnis surculus omni arbori inseri potest, si non est ei, cui inseritur, cortice dissimilis. Si uero etiam similem fructum et eodem tempore affert, sine scrupulo egregie inseritur. Tria genera porro insitionum antiqui tradiderunt. Unum, quo resecta et fissa arbor resectos surculos accipit. Alterum, quo resecta inter librum et materiam semina admittit. Quae utraque genera uerni temporis sunt. Tertium, quo ipsas gemmas cum exiguo cortice in partem sui delibratam recipit, quam uocant agricolae emplastrationem, uel, ut quidam, inoculationem. Hoc genus insitionis aestiuo tempore optime usurpatur. <2> Quarum insitionum rationem cum tradiderimus, a nobis repertam quoque docebimus. Omnes arbores simul atque gemmas agere coeperint, luna crescente inserito; oliuam autem circa aequinoctium uernum usque in Idus Apriles. <3> Ex qua arbore inserere uoles, et surculos ad insitionem sumpturus est, uideto ut sit tenera et ferax nodisque crebris; et cum primum germina tumebunt, de ramulis anniculis, qui solis ortum spectabunt, et integri erunt, eos legito crassitudine digiti minimi. Surculi sint bifurci uel trifurci. Arborem. quam inserere uoles, serra diligenter exsecato ea parte, qua maxime nitida et sine cicatrice est; dabisque operam, ne librum laedas. <4> Cum deinde truncum recideris, acuto ferramento plagam leuato. Deinde quasi cuneum tenuem ferreum uel osseum inter corticem et materiem ne minus digitos tres, sed considerate, demittito, ne laedas aut rumpas corticem. Postea surculos, quos inserere uoles, falce acuta ex ima parte deradito tantum, quantum cuneus demissus spatii dabit, atque ita, ne medullas neue alterius partis corticem laedas. <5> Ubi surculos paratos habueris, cuneum uellito, statimque surculos in ea foramina, quae cuneo adacto inter corticem et materiam feceris, demittito. Ea autem fine, qua adraseris, surculos sic inserito, ut semipede uel amplius de arbore exstent. In una arbore duos, uel si truncus uastior est, plures calamos recte inseres, dum ne minus quattuor digitorum inter eos sit spatium. Pro arboris magnitudine et corticis bonitate haec facito. <6> Cum omnes surculos, quos arbor ea patietur, demiseris, libro ulmi uel iunco aut uimine arborem constringito; postea paleato luto bene subacto oblinito totam plagam, et spatium, quod est inter surculos, usque eo dum minime quattuor digitis insita exstent. Supra deinde muscum imponito, et ita ligato, ne pluuia dilabantur. Quosdam tamen magis delectat in trunco arboris locum seminibus serra facere, insectasque partes tenui scalpello leuare, atque ita surculos aptare. <7> Si pusillam arborem inserere uoles, imam abscindito, ita ut sesquipede e terra exstet. Cum deinde praecideris, plagam diligenter leuato; et medium truncum acuto scalpello permodice findito, ita ut fissura digitorum trium sit in ea. Deinde cuneum, quo diducatur, inserito, et surculos ex utraque parte derasos demittito, sic ut librum seminis libro arboris aequalem facias. <8> Cum surculos diligenter aptaueris, cuneum eximito, et arborem, ut supra dixi, alligato; deinde terram circa arborem adaggerato usque ad ipsum insitum. Ea res a uento et calore maxime tuebitur. Nos tertium genus insitionis inuenimus, quod cum sit subtilissimum, non omni generi arborum idoneum est, sed fere recipiunt talem insitionem, quae humidum succosumque et ualidum librum habent, sicut ficus. <9> Nam et lactis plurimum mittit, et corticem robustum habet. Optime itaque inseritur caprifici ramus. Ex arbore, de qua inserere uoles, nouellos et nitidos ramos eligito, in iisdemque obseruato gemmam, quae bene apparebit, certamque spem germinis habebit; eam duobus digitis quadratis circumsignato, ut gemma media sit; et ita acuto scalpello circumcidito delibratoque diligenter, ne gemmam laedas. <10> Postea item alterius arboris, quam emplastraturus es, nitidissimum ramum eligito, et eiusdem spatii corticem circumcidito, et materiam delibrato. Deinde in eam partem, quam nudaueris, praeparatum emplastrum aptato, ita ut alterae delibratae parti conueniat. <11> Ubi ita haec feceris, circa gemmam bene alligato, cauetoque ne laedas ipsum germen. Deinde commissuras et uincula luto oblinito, spatio relicto, ut gemma libera uinculo non urgeatur. Arboris autem insitae sobolem et ramos superiores praecidito, ne quid sit, quo possit succus euocari, aut ne cui magis quam insito seruiat. Post XXI diem soluito emplastrum. Et hoc genere optime etiam olea inseritur. <12> Quartum illud genus insitionis iam docuimus, cum de uitibus disputauimus. Itaque superuacuum est hoc loco repetere traditam rationem terebrationis. Sed cum antiqui negauerint posse omne genus surculorum in omnem arborem inseri, et illam quasi finitionem, qua nos paulo ante usi sumus, uelut quandam legem sanxerint, eos tantum surculos posse coalescere, qui sint cortice ac libro et fructu consimiles iis arboribus, quibus inseruntur, existimauimus errorem huius opinionis discutiendum, tradendamque posteris rationem, qua possit omne genus surculi omni generi arboris inseri. <13> Quod ne longiore exordio legentem fatigemus, unum quasi exemplum subiciemus, quo possit omne genus surculi omnibus arboribus inseri. Scrobem quoquo uersus pedum quattuor ab arbore oliuae tam longe fodito, ut extremi rami oleae possint eam contingere. In scrobem deinde fici arbusculam deponito, diligentiamque adhibeto, ut robusta et nitida fiat. <14> Post triennium, cum iam satis amplum incrementum ceperit, ramum oliuae, qui uidetur nitidissimus, deflecte, et ad crus arboris ficulneae religa; atque ita amputatis ceteris ramulis ea tantum cacumina, quae inserere uoles, relinque. Tum arborem fici detrunca, plagamque leua, et mediam cuneo finde. <15> Cacumina deinde oliuae, sicuti matri cohaerent, ex utraque parte adrade, et ita fissurae fici insere, cuneumque exime, diligenterque ramulos colliga, ne qua ui reuellantur. Sic interposito triennio coalescet ficus cum olea, et tum demum quarto anno, cum bene coierint, uelut propagines, ramulos oliuae a matre resecabis. Hoc modo omne genus in omnem arborem inseres. At prius quam finem libri faciamus, quoniam fere species surculorum omnium persecuti sumus prioribus libris, de cytiso dicere nunc tempestiuum est. [5,12] XII. Cytisum in agro esse quam plurimum maxime refert, quod gallinis, apibus, ouibus, capris, bubus quoque et omni generi pecudum utilissimus est; quod ex eo cito pinguescit, et lactis plurimum praebet ouibus, tum etiam quod octo mensibus uiridi eo pabulo uti et postea arido possis. Praeterea in quolibet agro quamuis macerrimo celeriter comprehendit; omnem iniuriam sine noxa patitur. <2> Mulieres quidem si lactis inopia premuntur, cytisum aridum in aqua macerare oportet, et cum tota nocte permaduerit, postero die expressi succi ternas heminas permiscere modico uino atque ita potandum dare; sic et ipsae ualebunt et pueri abundantia lactis confirmabuntur. Satio autem cytisi uel autumno circa Idus Octobres, uel uere fieri potest. <3> Cum terram bene subegeris, areolas facito ibique uelut ocimi semen cytisi autumno serito. Plantas deinde uere disponito ita ut inter se quoquouersus quattuor pedum spatio distent. Si semen non habueris, cacumina cytisorum uere deponito, et stercoratam terram circumaggerato. <4> Si pluuia non incesserit, rigato quindecim proximis diebus; simul atque nouam frondem agere coeperit, sarrito, et post triennium deinde caedito, et pecori praebeto. Equo abunde est uiridis pondo XV, bubus pondo uicena, ceterisque pecoribus pro portione uirium. Potest etiam circa saepem agri satis commode ramis cytisus seri, quoniam facile comprehendit et iniuriam sustinet. Aridum si dabis, parcius praebeto, quoniam uires maiores habet, priusque aqua macerato, et exemptum paleis permisceto. <5> Cytisum cum aridum facere uoles, circa mensem Septembrem, ubi semen eius grandescere incipiet, caedito, paucisque horis, dum flaccescat, in sole habeto; deinde in umbra exsiccato, et ita condito. Hactenus de arboribus praecepisse abunde est, reddituro pecoris curam et remedia sequenti uolumine.