[0] ACTUS PRIMUS.
Thyestis umbra.
[1] Opaca linquens Ditis inferni loca,
adsum profundo Tartari emissus specu,
incertus utras oderim sedes magis:
fugio Thyestes inferos, superos fugo.
5 Inhorret animus et pauor membra excutit:
uideo paternos, immo fraternos lares.
hoc est uetustum Pelopiae limen domus;
hinc auspicari regium capiti decus
mos est Pelasgis, hoc sedent alti toro
[10] quibus superba sceptra gestantur manu,
locus hic habendae curiae; hic epulis locus.
Libet reuerti : nonne uel tristes lacus
incolere satius? nonne custodem Stygis
tergemina nigris colla iactantem iubis ?
15 ubi ille celeri corpus euinctus rotae
in se refertur, ubi per aduersum irritus
redeunte totiens luditur saxo labor,
ubi tondet ales auida fecundum iecur,
et inter undas feruida exustus siti
[20] aquas fugaces ore decepto appetit
poenas daturus caelitum dapibus graues?
Sed ille nostrae pars quota est culpae senex?
reputemus omnes quos ob infandas manus
quaesitor urna Cnossius uersat reos:
25 uincam Thyestes sceleribus cunctos meis.
a fratre uincar? liberis plenus tribus
in me sepultis? uiscera exedi mea.
Nec hactenus Fortuna maculauit patrem,
sed maius aliud ausa commisso scelus
[30] natae nefandos petere concubitus iubet.
non pauidus hausi dicta, sed cepi nefas.
ergo ut per omnes liberos irem parens,
coacta fatis nata fert uterum grauem
me patre dignum. uersa natura est retro:
35 auo parentem, pro nefas, patri uirum,
natis nepotes miscui, nocti diem.
Sed sera tandem respicit fessos malis
post fata demum sortis incertae fides:
rex ille regum, ductor Agamemnon ducum,
[40] cuius secutae mille uexillum rates
Iliaca uelis maria texerunt suis,
post decima Phoebi lustra deuicto Ilio
adest, daturus coniugi iugulum suae.
Iamiam natabit sanguine alterno domus:
45 enses, secures, tela, diuisum graui
ictu bipennis regium uideo caput;
iam scelera prope sunt, iam dolus, caedes, cruor,
parantur epulae. causa natalis tui,
Aegisthe, uenit. quid pudor uultus grauat?
[50] quid dextra dubio trepida consilio labat?
quid ipse temet consulis, torques, rogas,
an deceat hoc te? respice ad patrem: decet.
Sed cur repente noctis aestiuae uices
hiberna longa spatia producunt mora,
55 aut quid cadentes detinet stellas polo?
Phoebum moramur. redde iam mundo diem.
CHORVS ARGIVARUM.
O regnorum magnis fallax
Fortuna bonis,
in praecipiti dubioque locas
excelsa nimis.
[60] Numquam placidam sceptra quietem
certumue sui tenuere diem:
alia ex alia cura fatigat
uexatque animos noua tempestas.
non sic Libycis Syrtibus aequor
65 furit alternos uoluere fluctus,
non Euxini turget ab imis
commota uadis
unda niuali uicina polo,
ubi caeruleis immunis aquis
[70] lucida uersat plaustra Bootes,
ut praecipites regum casus
Fortuna rotat.
metui cupiunt metuique timent,
non nox illis alma recessus
praebet tutos,
75 non curarum somnus domitor
pectora soluit.
Quas non arces scelus alternum
dedit in praeceps? impia quas non
arma fatigant? iura pudorque
[80] et coniugii sacrata fides
fugiunt aulas; sequitur tristis
sanguinolenta Bellona manu
quaeque superbos urit Erinnys,
nimias semper comitata domos,
85 quas in planum quaelibet hora
tulit ex alto.
Licet arma uacent cessentque doli,
sidunt ipso pondere magna
ceditque oneri fortuna suo:
[90] uela secundis inflata Notis
uentos nimium timuere suos;
nubibus ipsis inserta caput
turris pluuio uapulat Austro,
densasque nemus spargens umbras
95 annosa uidet robora frangi;
feriunt celsos fulmina colles,
corpora morbis maiora patent,
et cum in pastus armenta uagos
uilia currant,
[100] placet in uulnus maxima ceruix:
quidquid in altum Fortuna tulit,
ruitura leuat.
Modicis rebus longius aeuum est:
felix mediae quisquis turbae
parte quietus
105 aura stringit litora tuta
timidusque mari credere cymbam
remo terras propiore legit.
ACTUS SECUNDUS.
CLYTAEMNESTRA, NUTRIX.
(Clytaemnestra) Quid, segnis anime, tuta consilia expetis?
quid fluctuaris? clausa iam melior uia est.
[110] licuit pudicos coniugis quondam toros
et sceptra casta uidua tutari fide;
periere mores ius, decus, pietas, fides,
et qui redire cum perit nescit pudor;
da frena et omnem prona nequitiam incita:
115 per scelera semper sceleribus tutum est iter.
Tecum ipsa nunc euolue femineos dolos,
quod ulla coniunx perfida atque impos sui
amore caeco, quod nouercales manus
ausae, quod ardens impia uirgo face,
[120] Phasiaca fugiens regna Thessalica trabe:
ferrum, uenena: uel Mycenaeas domos
coniuncta socio profuge furtiua rate.
Quid timida loqueris furta et exilium et fugas?
soror ista fecit: te decet maius nefas.
125 (Nutrix) Regina Danaum et inclitum Ledae genus,
quid tacita uersas quidue consilii impotens
tumido feroces impetus animo geris?
licet ipsa sileas, totus in uultu est dolor.
proin quidquid est, da tempus ac spatium tibi:
[130] quod ratio non quit, saepe sanauit mora.
(Clytaemnestra) Maiora cruciant quam ut moras possim pati;
flammae medullas et cor exurunt meum;
mixtus dolori subdidit stimulos timor;
inuidia pulsat pectus, hinc animum iugo
135 premit cupido turpis et uinci uetat;
et inter istas mentis obsessae faces
fessus quidem et deiectus et pessumdatus
pudor rebellat. fluctibus uariis agor,
ut, cum hinc profundum uentus, hinc aestus rapit,
[140] incerta dubitat unda cui cedat malo.
proinde omisi regimen e manibus meis:
quocumque me ira, quo dolor, quo spes feret,
hoc ire pergam; fluctibus dedimus ratem.
ubi animus errat, optimum est casum sequi.
145 (Nutrix) Caeca est temeritas quae petit casum ducem.
(Clytaemnestra) Cui ultima est fortuna, quid dubiam timet?
(Nutrix) Tuta est latetque culpa, si pateris, tua.
(Clytaemnestra) Perlucet omne regiae uitium domus.
(Nutrix) Piget prioris et nouum crimen struis?
[150] (Clytaemnestra) Res est profecto stulta nequitiae modus.
(Nutrix) Quod metuit, auget, qui scelus scelere obruit.
(Clytaemnestra) Et ferrum et ignis saepe medicinae loco est.
(Nutrix) Extrema primo nemo temptauit loco.
(Clytaemnestra) Rapienda rebus in malis praeceps uia est.
155 (Nutrix) At te reflectat coniugii nomen sacrum.
(Clytaemnestra) Decem per annos uidua respiciam uirum?
(Nutrix) Meminisse debes sobolis ex illo tuae.
(Clytaemnestra) Equidem et iugales filiae memini faces
et generum Achillem: praestitit matri fidem.
[160] (Nutrix) Redemit illa classis immotae moras
et maria pigro fixa languore impulit.
(Clytaemnestra) Piget doletque: Tyndaris, caeli genus,
lustrale classi Doricae peperi caput!
reuoluit animus uirginis thalamos meae
165 quos ille dignos Pelopia fecit domo,
cum stetit ad aras ore sacrifico pater
quam nuptiales! horruit Calchas suae
responsa uocis et recedentes focos.
o scelera semper sceleribus uincens domus:
[170] cruore uentos emimus, bellum nece!
(Nutrix) sed uela pariter mille fecerunt rates?
(Clytaemnestra) non est soluta prospero classis deo;
eiecit Aulis impias portu rates.
Sic auspicatus bella non melius gerit:
175 amore captae captus, immotus prece
Zminthea tenuit spolia Phoebei ducis,
ardore sacrae uirginis iam tum furens.
non illum Achilles flexit indomitus minis,
non ille solus fata qui mundi uidet
[180] (in nos fidelis augur, in captas leuis),
non populus aeger et relucentes rogi;
inter ruentis Graeciae stragem ultimam
sine hoste uictus marcet ac Veneri uacat,
reparatque amores; neue desertus foret
185 a pellice umquam barbara caelebs torus,
ablatam Achilli diligit Lyrnessida
nec rapere puduit e sinu auulsam uiri.
En Paridis hostem! nunc nouum uulnus gerens
amore Phrygiae uatis incensus furit,
[190] et post tropaea Troica ac uersum Ilium
captae maritus remeat et Priami gener.
Accingere, anime: bella non leuia apparas.
scelus occupandum est; pigra, quem expectas diem?
Pelopia Phrygiae sceptra dum teneant nurus?
195 an te morantur uirgines uiduae domi
patrique Orestes similis? horum te mala
uentura moueant, turbo quis rerum imminet.
quid, misera, cessas? en adest natis tuis
furens nouerca. Per tuum, si aliter nequit,
[200] latus exigatur ensis et perimat duos;
misce cruorem, perde pereundo uirum:
mors misera non est commori cum quo uelis.
(Nutrix) Regina, frena tene et siste impetum,
et quanta temptes cogita: uictor uenit
205 Asiae ferocis, ultor Europae, trahit
captiua Pergama et diu uictos Phrygas;
hunc fraude nunc conaris et furto aggredi?
quem non Achilles ense uiolauit fero,
quamuis procacem toruus armasset manum,
[210] non melior Aiax morte decreta furens,
non sola Danais Hector et bello mora,
non tela Paridis certa, non Memnon niger,
non Xanthus armis corpora immixtis gerens,
fluctusque Simois caede purpureos agens,
215 non niuea proles Cycnus aequorei dei,
non bellicoso Thressa cum Rheso phalanx,
non picta pharetras et securigera manu
peltata Amazon, hunc domi reducem paras
mactare et aras caede maculare impia?
[220] Victrix inultum Graecia hoc facinus feret?
equos et arma classibusque horrens fretum
propone et alto sanguine exundans solum
et tota captae fata Dardaniae domus
regesta Danais. Comprime adfectus truces
225 mentemque tibimet ipsa pacifica tuam.
AEGISTHVS, CLYTAEMNESTRA, NVTRIX.
(Aegisthus) Quod tempus animo semper ac mente horrui
adest profecto, rebus extremum meis.
quid terga uertis, anime? quid primo impetu
deponis arma? crede perniciem tibi
[230] et dira saeuos fata moliri deos:
oppone cunctis uile suppliciis caput,
ferrumque et ignes pectore aduerso excipe,
(Clytaemnestra) Aegisthe: non est poena sic nato mori.
(Aegisthus) Tu nos pericli socia, tu, Leda sata,
235 comitare tantum: sanguinem reddet tibi
ignauus iste ductor ac fortis pater.
sed quid trementes circuit pallor genas
iacensque uultu languido optutu stupet?
(Clytaemnestra) Amor iugalis uincit ac flectit retro,
[240] referamur illuc, unde non decuit prius
abire; uel nunc casta repetatur fides,
nam sera numquam est ad bonos mores uia:
quem paenitet peccasse paene est innocens.
(Aegisthus) Quo raperis amens? credis aut speras tibi
245 Agamemnonis fidele coniugium? ut nihil
subesset animo quod graues faceret metus,
tamen superba et impotens flatu nimis
Fortuna magno spiritus tumidos daret.
grauis ille sociis stante adhuc Troia fuit:
[250] quid rere ad animum suapte natura trucem
Troiam addidisse? rex Mycenarum fuit,
ueniet tyrannus: prospera animos efferunt.
Effusa circa pellicum quanto uenit
turba apparatu! sola sed turba eminet
255 tenetque regem famula ueridici dei.
feresne thalami uicta consortem tui?
at illa nolet. ultimum est nuptae malum
palam marita possidens pellex domum.
nec regna socium ferre nec taedae sciunt.
[260] (Clytaemnestra) Aegisthe, quid me rursus in praeceps rapis,
iramque flammis iam residentem incitas?
permisit aliquid uictor in captas sibi:
nec coniugem hoc respicere nec dominam decet.
lex alia solio est, alia priuato in toro.
265 quid, quod seueras ferre me leges uiro
non patitur animus turpis admissi memor?
det ille ueniam facile cui uenia est opus.
(Aegisthus) Ita est? pacisci mutuam ueniam licet?
ignota tibi sunt iura regnorum aut noua?
[270] nobis maligni iudices, aequi sibi,
id esse regni maximum pignus putant,
si quidquid aliis non licet solis licet.
(Clytaemnestra) ignouit Helenae: iuncta Menelao redit
quae Europam et Asiam paribus afflixit malis.
275 (Aegisthus) Sed nulla Atriden Venere furtiua abstulit
nec cepit animum coniugi obstrictum suae.
iam crimen ille quaerit et causas parat.
nil esse crede turpe commissum tibi:
quid honesta prodest uita, flagitio uacans?
[280] ubi dominus odit, fit nocens, non quaeritur.
Spartamne repetes spreta et Eurotan tuum
patriasque sedes profuga? non dant exitum
repudia regum: spe metum falsa leuas.
(Clytaemnestra) Delicta nouit nemo nisi fidus mea.
285 (Aegisthus) Non intrat umquam regium limen fides.
(Clytaemnestra) Opibus merebor, ut fidem pretio obligem.
(Aegisthus) Pretio parata uincitur pretio fides.
(Clytaemnestra) Surgit residuus pristinae mentis pudor;
quid obstrepis? quid uoce blandiloqua mala
[290] consilia dictas? scilicet nubam tibi,
regum relicto rege, generosa exuli?
(Aegisthus) Et cur Atrida uideor inferior tibi,
natus Thyestae? (Clytaemnestra) Si parum est, adde et nepos.
(Aegisthus) Auctore Phoebo gignor; haud generis pudet.
295 (Clytaemnestra) Phoebum nefandae stirpis auctorem uocas,
quem nocte subita frena reuocantem sua
caelo expulistis? quid deos probro aduocas?
subripere doctus fraude geniales toros,
quem Venere tantum scimus inlicita uirum,
[300] facesse propere ac dedecus clarae domus
asporta ab oculis: haec uacat regi ac uiro.
(Aegisthus) Exilia mihi sunt haud noua; assueui malis.
si tu imperas, regina, non tantum domo
Argisue cedo: nil moror iussu tuo
305 aperire ferro pectus aerumnis graue.
(Clytaemnestra) Siquidem hoc cruenta Tyndaris fieri sinam?
quae iuncta peccat debet et culpae fidem.
secede mecum potius, ut rerum statum
dubium ac minacem iuncta consilia explicent.
CHORVS.
[310] Canite, o pubes inclita, Phoebum!
tibi festa caput turba coronat,
tibi uirgineas laurum quatiens
de more comas
innuba fundit stirps Inachia.
315 Tu quoque nostros, Thebais hospes,
comitare choros,
quaeque Erasini gelidos fontes,
quaeque Eurotan,
quaeque uirenti tacitum ripa
bibis Ismenon,
quam fatorum praescia Manto,
[320] sata Tiresia,
Latonigenas monuit sacris
celebrare deos.
Arcus, uictor, pace relata,
Phoebe, relaxa
umeroque graues leuibus telis
325 pone pharetras
resonetque manu pulsa citata
uocale chelys:
nil acre uelim magnumque modis
intonet altis,
sed quale soles leuiore lyra
[330] flectere carmen
simplex, lusus cum docta tuos
Musa recenset.
licet et chorda grauiore sones,
quale canebas
cum Titanas fulmine uictos
uidere dei,
335 uel cum montes montibus altis
superimpositi
struxere gradus trucibus monstris,
stetit imposita Pelion Ossa,
pinifer ambos pressit Olympus.
[340] Ades, o magni, soror et coniunx,
consors sceptri, regia Iuno:
tua te colimus turba Mycenae,
tu sollicitum supplexque tui
numinis Argos sola tueris,
345 tu bella manu pacemque regis;
tu nunc lauros Agamemnonias
accipe uictrix.
Tibi multifora tibia buxo
sollemne canit,
tibi fila mouent docta puellae
[350] carmine molli,
tibi uotiuam matres Graiae
lampada iactant:
ad tua coniunx candida tauri
delubra cadit nescia aratri,
355 nullo collum signata iugo.
Tuque, o magni nata Tonantis,
inclyta Pallas,
quae Dardanias saepe petisti
cuspide turres,
te permixto matrona minor
[360] maiorque choro
colit et reserat ueniente dea
templa sacerdos:
tibi nexilibus turba coronis
redimita uenit,
tibi grandaeui lassique senes
365 compote uoto reddunt grates
libantque manu uina trementi.
Et te Triuiam nota memores
uoce precamur:
tu maternam sistere Delon,
Lucina, iubes,
[370] huc atque illuc prius errantem
Cyclada uentis;
nunc iam stabilis fixa terras
radice tenet,
respuit auras religatque rates
assueta sequi.
375 tu Tantalidos funera matris
uictrix numeras:
stat nunc Sipyli uertice summo
flebile saxum
et adhuc lacrimas moesta aeternum
marmora manant antiqua nouas.
[380] colit impense femina uirque
numen geminum.
Tuque ante omnes, pater ac rector
fulmine pollens,
cuius nutu simul extremi
tremuere poli,
385 generis nostri, Iuppiter, auctor,
cape dona libens
abauusque tuam non degenerem
respice prolem.
Sed ecce, uasto concitus miles gradu
manifesta properat signa laetitiae ferens
[390] (namque hasta summo lauream ferro gerit)
fidusque regi semper Eurybates adest.
ACTUS TERTIUS.
EURYBATES, CLYTAEMNESTRA.
(Eurybates) Delubra et aras caelitum et patrios lares
post longa fessus spatia, uix credens mihi,
supplex adoro. uota superis soluite:
395 telluris altum remeat Argolicae decus
tandem ad penates uictor Agamemnon suos.
(Clytaemnestra) Felix ad aures nuntius uenit meas.
ubinam petitus per decem coniunx mihi
annos moratur? pelagus an terras premit?
[400] (Eurybates) Incolumis, auctus gloria, laude inclytus
reducem expetito litori impressit pedem.
(Clytaemnestra) Sacris colamus prosperum tandem diem
etsi propitios attamen lentos deos.
Tu pande, uiuat coniugis frater mei
405 et pande teneat quas soror sedes mea.
(Eurybates) Meliora uotis posco et obtestor deos:
nam certa fari sors maris dubii uetat.
ut sparsa tumidum classis excepit mare,
ratis uidere socia non potuit ratem.
[410] quin ipse Atrides aequore immenso uagus
grauiora pelago damna quam bello tulit
remeatque uicto similis, exiguas trahens
lacerasque uictor classe de tanta rates.
(Clytaemnestra) Effare, casus quis rates hausit meas?
415 aut quae maris fortuna dispulerit duces.
(Eurybates) Acerba fatu poscis, infaustum iubes
miscere laeto nuntium. refugit loqui
mens aegra tantis atque inhorrescit malis.
(Clytaemnestra) Exprome: clades scire qui refugit suas
[420] grauat timorem; dubia plus torquent mala.
(Eurybates) Vt Pergamum omne Dorica cecidit face,
diuisa praeda est, maria properantes petunt.
iamque ense fessum miles exonerat latus,
neglecta summas scuta per puppes iacent;
425 ad militares remus aptatur manus
omnisque nimium longa properanti mora est.
signum recursus regia ut fulsit rate
et clara lentum remigem monuit tuba,
aurata primas prora designat uias
[430] aperitque cursus, mille quos puppes secent.
Hinc aura primo lenis impellit rates
adlapsa uelis; unda uix actu leui
tranquilla Zephyri mollis afflatu tremit,
splendetque classe pelagus et pariter latet.
435 iuuat uidere nuda Troiae litora,
iuuat relicti sola Sigei loca.
properat iuuentus omnis adductos simul
lentare remos, adiuuat uentos manu
et ualida nisu bracchia alterno mouet.
[440] sulcata uibrant aequora et latera increpant
dirimuntque canae caerulum spumae mare.
Vt aura plenos fortior tendit sinus,
posuere tonsas, credita est uento ratis
fususque transtris miles aut terras procul,
445 quantum recedunt uela, fugientes notat,
aut bella narrat: Hectoris fortis minas
currusque et empto redditum corpus rogo,
sparsum cruore regis Herceum Iouem.
tunc qui iacente reciprocus ludit salo
[450] tumidumque pando transilit dorso mare
Tyrrhenus omni piscis exultat freto
agitatque gyros et comes lateri adnatat,
anteire naues laetus et rursus sequi;
nunc prima tangens rostra lasciuit chorus,
455 millesimam nunc ambit et lustrat ratem.
iam litus omne tegitur et campi latent
et dubia pereunt montis Idaei iuga;
et id quod unum peruicax acies uidet,
Iliacus atra fumus apparet nota.
[460] Iam lassa Titan colla releuabat iugo,
in astra iam lux prona, iam praeceps dies:
exigua nubes sordido crescens globo
nitidum cadentis inquinat Phoebi iubar;
suspecta uarius occidens fecit freta.
465 nox prima caelum sparserat stellis, iacent
deserta uento uela. tum murmur graue,
maiora minitans, collibus summis cadit
tractuque longo litus ac petrae gemunt;
agitata uentis unda uenturis tumet:
[470] cum subito luna conditur, stellae latent;
in astra pontus tollitur, caelum perit
nec una nox est: densa tenebras obruit
caligo et omni luce subducta fretum
caelumque miscet. undique incumbunt simul
475 rapiuntque pelagus infimo euersum solo
aduersus Euro Zephyrus et Boreae Notus.
sua quisque mittunt tela et infesti fretum
emoliuntur, turbo conuoluit mare:
Strymonius altas Aquilo contorquet niues
[480] Libycusque harenas Auster ac Syrtes agit,
nec manet in Austro; fit grauis nimbis Notus,
imbre auget undas; Eurus orientem mouet
Nabathaea quatiens regna et Eoos sinus.
quid rabidus ora Corus Oceano exerens?
485 mundum reuelli sedibus totum suis
ipsosque rupto crederes caelo deos
decidere et atrum rebus induci chaos.
uento resistit aestus et uentus retro
aestum reuoluit; non capit sese mare:
[490] undasque miscent imber et fluctus suas.
nec hoc leuamen denique aerumnis datur,
uidere saltem et nosse quo pereant malo:
premunt tenebrae lumina et dirae Stygis
inferna nox est. excidunt ignes tamen
495 et nube dirum fulmen elisa micat;
miserisque lucis tanta dulcedo est malae:
hoc lumen optant. Ipsa se classis premit
et prora prorae nocuit et lateri latus.
illam dehiscens pontus in praeceps rapit
[500] hauritque et alto redditam reuomit mari;
haec onere sidit, illa conuulsum latus
submittit undis, fluctus hanc decimus tegit;
haec lacera et omni decore populato leuis
fluitat nec illi uela nec tonsae manent
505 nec rectus altas malus antemnas ferens,
sed trunca toto puppis Ionio natat.
Nil ratio et usus audet: ars cessit malis;
tenet horror artus, omnis officio stupet
nauita relicto, remus effugit manus.
[510] in uota miseros ultimus cogit timor
eademque superos Troes et Danai rogant.
quid fata possunt! inuidet Pyrrhus patri,
Aiaci Vliysses, Hectori Atrides minor,
Agamemnon Priamo: quisquis ad Troiam iacet
515 felix uocatur, cadere qui meruit gradu,
quem fama seruat, uicta quem tellus premit.
'Nil nobile ausos pontus atque undae ferent?
ignaua fortes fata consument uiros?
perdenda mors est? quisquis es, nondum malis
[520] satiate tantis, caelitum, tandem tuum
numen serena: cladibus nostris daret
uel Troia lacrimas. odia si durant tua
placetque mitti Doricum exitio genus,
quid hos simul perire nobiscum iuuat,
525 quibus perimus? sistite infestum mare:
uehit ista Danaos classis? et Troas uehit!'
nec plura possunt: occupat uocem mare.
Ecce alia clades. fulmine irati Iouis
armata Pallas quidquid aut hasta minax
[530] aut aegide et furore Gorgoneo potest,
aut igne patrio temptat, et caelo nouae
spirant procellae. solus inuictus malis
luctatur Aiax. uela cogentem hunc sua
tenso rudente flamma perstrinxit cadens.
535 libratur aliud fulmen: hoc toto impetu
certum reducta Pallas excussit manu,
imitata patrem. transit Aiacem et ratem
ratisque partem secum et Aiacis tulit.
nil ille motus, ardua ut cautes, salo
[540] ambustus extat, dirimit insanum mare
fluctusque rumpit pectore et nauem manu
complexus in se traxit et caeco mari
conlucet Aiax; omne resplendet fretum.
Tandem occupata rupe furibundum intonat:
545 superasse nunc se pelagus atque ignes: "Iuuat,
uicisse caelum, Palladem, fulmen, mare.
non me fugauit bellici terror dei,
et Hectorem una solus et Martem tuli
Phoebea nec me tela pepulerunt gradu:
[550] cum Phrygibus istos uicimus : tandem horream
aliena inerti tela mitti dextera?
quid si ipse mittat?" plura cum auderet furens,
tridente rupem subruit pulsam pater
Neptunus imis exerens undis caput
555 soluitque montem; quem cadens secum tulit
terraque et igne uictus et pelago iacet.
Nos alia maior naufragos pestis uocat.
est humilis unda, scrupeis mendax uadis,
ubi saxa rapidis clusa uorticibus tegit
[560] fallax Caphareus; aestuat scopulis fretum
feruetque semper fluctus alterna uice.
arx imminet praerupta quae spectat mare
utrimque geminum: Pelopis hinc oras tui
et Isthmon, arto qui recuruatus solo
565 Ionia iungi maria Phrixeis uetat,
hinc scelere Lemnon nobilem, hinc et Chalcida;
tardamque ratibus Aulida: hanc arcem occupat
Palamedis ille genitor et clarum manu
lumen nefanda uertice e summo efferens
[570] in saxa duxit perfida classem face.
haerent acutis rupibus fixae rates;
has inopis undae breuia comminuunt uada,
pars uehitur huius prima, pars scopulo sedet;
hanc alia retro spatia relegentem ferit
575 et fracta frangit. iam timent terram rates
et maria malunt. cecidit in lucem furor:
postquam litatum est Ilio, Phoebus redit
et damna noctis tristis ostendit dies.
(Clytaemnestra) Vtrumne doleam laeter an reducem uirum?
[580] remeasse laetor, uulnus et regni graue
lugere cogor. redde iam Graiis, pater
altisona quatiens regna, placatos deos.
nunc omne laeta fronde ueletur caput,
sacrifica dulces tibia effundat modos
585 et niuea magnas uictima ante aras cadat.
Sed ecce turba tristis incomptae comas
Iliades adsunt, quas super celso gradu
effrena Phoebas entheas laurus quatit.
CHORVS ILIADUM, CASSANDRA.
(Chorus) Heu quam dulce malum mortalibus additum,
[590] uitae dirus amor, cum pateat malis
effugium et miseros libera mors uocet,
portus aeterna placidus quiete.
nullus hunc terror nec impotens
procella Fortunae mouet aut iniqui
595 flamma Tonantis.
pax alta nullos ciuium coetus
timet aut minaces uictoris iras,
non maria asperis insana Coris,
non acies feras puluereamue nubem
[600] motam barbaricis equitum cateruis,
hostica aut muros populante flamma
urbe cum tota populos cadentes
indomitumue bellum.
Seruitium perrumpet omne
605 contemptor leuium deorum,
qui uultus Acherontis atri,
qui Styga tristem non tristis uidet
audetque uitae ponere finem:
par ille regi, par superis erit.
[610] o quam miserum est nescire mori!
Vidimus patriam ruentem
nocte funesta, cum Dardana tecta
Dorici raperetis ignes.
non illa bello uicta, non armis,
ut quondam Herculea cecidit pharetra;
615 quam non Pelei Thetidisque natus
carusque Pelidae nimium feroci
uicit, acceptis cum fulsit armis
fuditque Troas falsus Achilles,
aut cum ipse Pelides animos feroces
[620] sustulit luctu celeremque saltu
Troades summis timuere muris,
perdidit in malis extremum decus
fortiter uinci: restitit annis
Troia bis quinis unius noctis
peritura furto.
625 Vidimus simulata dona
molis immensae Danaumque
fatale munus duximus nostra
creduli dextra tremuitque saepe
limine in primo sonipes cauernis
[630] conditos reges bellumque gestans.
et licuit dolos uersare ut ipsi
fraude sua capte caderent Pelasgi:
saepe commotae sonuere parmae
tacitumque murmur percussit aures,
635 ut fremuit male subdolo
parens Pyrrhus Vlyssei.
Secura metus Troica pubes
sacros gaudet tangere funes.
hinc aequaeui gregis Astyanax,
[640] hinc Haemonio desponsa rogo
ducunt turmas, haec femineas,
ille uiriles.
festae matres uotiua ferunt
munera diuis,
645 festi patres adeunt aras;
unus tota est uultus in urbe;
et, quod numquam post Hectoreos
uidimus ignes, laeta est Hecube.
Quid nunc primum, dolor infelix,
[650] quidue extremum deflere paras?
moenia diuum fabricata manu,
diruta nostra?
an templa deos super usta suos?
non uacat istis lacrimare malis:
655 te, magne parens, flent Iliades.
uidi, uidi senis in iugulo
telum Pyrrhi uix exiguo
sanguine tingui.
(Cassandra) Cohibete lacrimas omne quas tempus petet,
[660] Troades, et ipsae uestra lamentabili
lugete gemitu funera: aerumnae meae
socium recusant. cladibus questus meis
remouete: nostris ipsa sufficiam malis.
(Chorus) Lacrimas lacrimis miscere iuuat:
665 magis exurunt quos secretae
lacerant curae,
iuuat in medium deflere suos.
Nec tu, quamuis dura uirago
patiensque mali,
poteris tantas flere ruinas.
[670] non quae uerno mobile carmen
ramo cantat tristis aedon
Ityn in uarios modulata sonos,
non quae tectis Bistonis ales
residens summis impia diri
675 furta mariti garrula deflet,
lugere tuam poterit digne
conquesta domum,
licet ipse uelit clarus niueos
inter olores Histrum cygnus
[680] Tanaimque colens extrema loqui,
licet alcyones Ceyca suum
fluctu leuiter plangente sonent,
cum tranquillo male confisae
credunt iterum pelago audaces
685 fetusque suos nido pauidae
titubante fouent,
non si molles imitata uiros
tristis laceret bracchia tecum
quae turritae turba parenti
pectora rauco concita buxo
[690] ferit ut Phrygium lugeat Attin.
non est lacrimis, Cassandra, modus,
quia quae patimur uicere modum.
Sed cur sacratas deripis capiti infulas?
miseris colendos maxime superos putem.
695 (Cassandra) Vicere nostra iam metus omnes mala.
equidem nec ulla caelites placo prece
nec, si uelint saeuire, quo noceant habent.
Fortuna uires ipsa consumit suas.
quae patria restat, quis pater, quae iam soror?
[700] bibere tumuli sanguinem atque aere meum.
quid illa felix turba fraterni gregis?
exhausta nempe: regia miseri senes
uacua relicta est, totque per thalamos uident
praeter Lacaenam ceteras uiduas nurus.
705 tot illa regum mater et regimen Phrygum,
fecunda in ignes Hecuba fatorum nouas
experta leges induit uultos feros:
circa ruinas rabida latrauit suas,
Troiae superstes, Hectori, Priamo, sibi.
[710] (Chorus) Silet repente Phoebas et pallor genas
creberque totum possidet corpus tremor;
stetere uittae, mollis horrescit coma,
anhela corda murmure incluso fremunt,
incerta nutant lumina et uersi retro
715 torquentur oculi, rursus immoti rigent.
nunc leuat in auras altior solito caput
graditurque celsa, nunc reluctantes parat
reserare fauces, uerba nunc clauso male
custodit ore maenas impatiens dei.
[720] (Cassandra) Quid me furoris incitam stimulis noui,
quid mentis inopem, sacra Parnassi iuga,
rapitis? recede, Phoebe, iam non sum tua,
extingue flammas pectori infixas meo.
cui nunc uagor uesana? cui bacchor furens?
725 iam Troia cecidit: falsa quid uates agor?
Vbi sum? fugit lux alma et obscurat genas
nox alta et aether abditus tenebris latet.
sed ecce gemino sole praefulget dies
geminumque duplices Argos attollit domus.
[730] Idaea cerno nemora: fatalis sedet
inter potentes arbiter pastor deas.
timete, reges, moneo, furtiuum genus:
agrestis ille alumnus euertet domum.
Quid ista uecors tela feminea manu
735 destricta praefert? quem petit dextra uirum
Lacaena cultu, ferrum Amazonium gerens?
quae uersat oculos alia nunc facies meos?
uictor ferarum colla sublimis iacet
ignobili sub dente Marmaricus leo,
[740] morsus cruentos passus audacis leae.
Quid me uocatis sospitem solam e meis,
umbrae meorum? te sequor, tota pater
Troia sepulte; frater, auxilium Phrygum
terrorque Danaum, non ego antiquum decus
745 uideo aut calentes ratibus exustis manus,
sed lacera membra et saucios uinclo graui
illos lacertos. te sequor, nimium cito
congresse Achilli Troile; incertos geris,
Deiphobe, uultus, coniugis munus nouae.
[750] iuuat per ipsos ingredi Stygios lacus,
iuuat uidere Tartari saeuum canem
auidique regna Ditis! haec hodie ratis
Phlegethontis atri regias animas uehet,
uictamque uictricemque. uos, umbrae, precor,
755 iurata superis unda, te pariter precor:
reserate paulum terga nigrantis poli,
leuis ut Mycenas turba prospiciat Phrygum.
spectate, miseri: fata se uertunt retro.
Instant sorores squalidae,
[760] sanguinea iactant uerbera,
fert laeua semustas faces
turgentque pallentes genae
et uestis atri funeris
exesa cingit ilia
765 strepuntque nocturni metus
et ossa uasti corporis
corrupta longinquo situ
palude limosa iacent.
Et ecce, defessus senex
[770] ad ora ludentes aquas
non captat oblitus sitis,
maestus futuro funere.
exultat et ponit gradus
pater decoros Dardanus.
775 (Chorus) Iam peruagatus ipse se fregit furor,
caditque flexo qualis ante aras genu
ceruice taurus uulnus incertum gerens.
releuemus artus entheos. tandem suos
uictrice lauru cinctus Agamemnon adit,
[780] et festa coniunx obuios illi tulit
gressus reditque iuncta concordi gradu.
ACTUS QUARTUS.
AGAMEMNON, CASSANDRA.
(Agamemnon) Tandem reuertor sospes ad patrios lares;
o cara salue terra! tibi tot barbarae
dedere gentes spolia, tibi felix diu
785 potentis Asiae Troia summisit manus.
Quid ista uates corpus effusa ac tremens
dubia labat ceruice? famuli, attollite,
refouete gelido latice. iam recipit diem
marcente uisu. Suscita sensus tuos:
[790] optatus ille portus aerumnis adest.
festus dies est. (Cassandra) Festus et Troiae fuit.
(Agamemnon) Veneremur aras. (Cassandra) Cecidit ante aras pater.
(Agamemnon) Iouem precemur pariter. (Cassandra) Herceum Iouem?
(Agamemnon) Credis uidere te Ilium? (Cassandra) Et Priamum simul.
795 (Agamemnon) Hic Troia non est. (Cassandra) Vbi Helena est, Troiam puto.
(Agamemnon) Ne metue dominam famula. (Cassandra) Libertas adest.
(Agamemnon) Secura uiue. (Cassandra) Mors mihi est securitas.
(Agamemnon) Nullum est periclum tibimet. (Cassandra) At magnum tibi est.
(Agamemnon) Victor timere quid potest? (Cassandra) Quod non timet.
[800] (Agamemnon) Hanc fida famuli turba, dum excutiat deum,
retinete ne quid impotens peccet furor.
At te, pater, qui saeua torques fulmina
pellisque nubes, sidera et terras regis,
ad quem triumphi spolia uictores ferunt,
805 et te sororem cuncta pollentis uiri,
Argolica Iuno, pecore uotiuo libens
Arabumque donis supplice et fibra colam.
CHORUS ARGIVARUM.
Argos nobilibus nobile ciuibus,
Argos iratae carum nouercae,
[810] semper ingentes educas alumnos,
imparem aequasti numerum deorum:
tuus ille bisseno meruit labore
adlegi caelo magnus Alcides,
cui lege mundi Iuppiter rupta
815 roscidae noctis geminauit horas
iussitque Phoebum
tardius celeres agitare currus
et tuas lente remeare bigas,
pallida Phoebe;
retulitque pedem,
[820] nomen alternis stella quae mutat
seque mirata est Hesperum dici.
Aurora mouit
ad solitas uices caput et relabens
imposuit senis humero mariti.
Sensit ortus, sensit occasus
825 Herculem nasci: uiolentus ille
nocte non una poterat creari.
tibi concitatus substitit mundus,
o puer magnum subiture caelum.
Te sensit Nemeaeus arcto
[830] pressus lacerto fulmineus leo
ceruaque Parrhasis,
sensit Arcadii populator agri
gemuitque taurus Dictaea linquens
horridus arua.
835 Morte fecundum domuit draconem
uetuitque collo pereunte nasci,
geminosque fratres
pectore ab uno tria monstra natos
stipite incusso fregit insultans
[840] duxitque ad ortus Hesperium pecus,
Geryonae spolium triformis.
Egit Threicium gregem,
quem non Strymonii gramine fluminis
Hebriue ripis pauit tyrannus:
845 hospitum dirus stabulis cruorem
praebuit saeuis tinxitque crudos
ultimus rictus sanguis aurigae.
Vidit Hippolyte ferox
pectore in medio rapi
[850] spolium, et sagittis nube percussa
Stymphalis alto decidit caelo;
arborque pomis fertilis aureis
extimuit manus insueta carpi
fugitque in auras leuiore ramo.
855 audiuit sonitum crepitante lamna
frigidus custos nescius somni,
linqueret cum iam nemus omne fuluo
plenus Alcides uacuum metallo.
Tractus ad caelum canis inferorum
[860] triplici catena tacuit nec ullo
latrauit ore,
lucis ignotae metuens colorem.
Te duce succidit
mendax Dardaniae domus
et sensit arcus iterum timendos;
865 te duce concidit totidem diebus
Troia quot annis.
ACTUS QUINTUS.
CASSANDRA.
Res agitur intus magna, par annis decem.
eheu quid hoc est? anime, consurge et cape
pretium furoris: uicimus uicti Phryges.
[870] bene est, resurgis Troia; traxisti iacens
pares Mycenas, terga dat uictor tuus!
Tam clara numquam prouidae mentis furor
ostendit oculis: uideo et intersum et fruor;
imago uisus dubia non fallit meos:
875 spectamus! epulae regia instructae domo,
quales fuerunt ultimae Phrygibus dapes,
celebrantur: ostro lectus Iliaco nitet
merumque in auro ueteris Assaraci trahunt.
et ipse picta ueste sublimis iacet,
[880] Priami superbas corpore exuuias gerens.
Detrahere cultus uxor hostiles iubet,
induere potius coniugis fidae manu
textos amictus ---. horreo atque animo tremo:
regemne perimet exul et adulter uirum?
885 uenere fata. sanguinem extremae dapes
domini uidebunt et cruor Baccho incidet.
Mortifera uinctum perfidae tradit neci
induta uestis: exitum manibus negant
caputque laxi et inuii cludunt sinus.
[890] haurit trementi semiuir dextra latus,
nec penitus egit: uulnere in medio stupet.
At ille, ut altis hispidus siluis aper
cum casse uinctus temptat egressus tamen
artatque motu uincla et incassum furit,
895 cupit fluentes undique et caecos sinus
dissicere et hostem quaerit implicitus suum.
Armat bipenni Tyndaris dextram furens,
qualisque ad aras colla taurorum prius
designat oculis, antequam ferro petat,
[900] sic huc et illuc impiam librat manum.
habet, peractum est. pendet exigua male
caput amputatum parte et hinc trunco cruor
exundat, illinc ora cum fremitu iacent.
Nondum recedunt: ille iam exanimem petit
905 laceratque corpus, illa fodientem adiuuat.
uterque tanto scelere respondet suis:
est hic Thyestae natus, haec Helenae soror.
Stat ecce Titan dubius emerito die,
suane currat an Thyestea uia.
ELECTRA, STROPHIUS; ORESTES et PYLADES; mutuae personae.
[910] (Electra) Fuge, o paternae mortis auxilium unicum,
fuge et scelestas hostium euita manus.
euersa domus est funditus, regna occidunt.
Hospes quis iste concitos currus agit?
germane, uultus ueste furabor tuos.
915 quid, anime demens, refugis? externos times?
domus timenda est. pone iam trepidos metus,
Oresta: amici fida praesidia intuor.
(Strophius) Phocide relicta, Strophius, Elea inclytus
palma reuertor. causa ueniendi fuit
[920] gratari amico, cuius impulsum manu
cecidit decenni Marte concussum Ilium.
Quaenam ista lacrimis lugubrem uultum rigat
pauetque maesta? regium agnosco genus.
Electra, fletus causa quae laeta in domo est?
925 (Electra) Pater peremptus scelere materno iacet,
comes paternae quaeritur natus neci,
Aegisthus arces Venere quaesitas tenet.
(Strophius) O nulla longi temporis felicitas!
(Electra) Per te parentis memoriam obtestor mei,
[930] per sceptra terris nota, per dubios deos:
recipe hunc Oresten ac pium furtum occule.
(Strophius) Etsi timendum caesus Agamemnon docet,
aggrediar et te, Oresta, furabor libens.
fidem secunda poscunt, at aduersa exigunt.
935 cape hoc decorum ludicri certaminis,
insigne frontis; laeua uictricem tenens
frondem uirenti protegat ramo caput,
et ista donum palma Pisaei Iouis
uelamen eadem praestet atque omen tibi.
[940] Tuque, o paternis assidens frenis comes,
condisce, Pylade, patris exemplo fidem.
Vos Graecia nunc teste ueloces equi
infida cursu fugite praecipiti loca.
(Electra) Excessit, abiit, currus effreno impetu
945 effugit aciem. tuta iam opperiar meos
hostes et ultro uulneri opponam caput.
Adest cruenta coniugis uictrix sui,
et signa caedis ueste maculata gerit.
manus recenti sanguine etiamnunc madent
[950] uultusque prae se scelera truculenti ferunt.
concedam ad aras. Patere me uittis tuis,
Cassandra, iungi paria metuentem tibi.
CLYTAEMNESTRA, ELECTRA, AEGISTHUS, CASSANDRA.
(Clytaemnestra) Hostis parentis, impium atque audax caput,
quo more coetus publicos uirgo petis?
955 (Electra) Adulterorum uirgo deserui domum.
(Clytaemnestra) Quis esse credat uirginem? (Electra) Natam tuam.
(Clytaemnestra) Modestius cum matre. (Electra) Pietatem doces?
(Clytaemnestra) Animos uiriles corde tumefacto geris;
sed agere domita feminam disces malo.
[960] (Electra) Nisi forte fallor, feminas ferrum decet.
(Clytaemnestra) Et esse demens te parem nobis putas?
(Electra) Vobis? quis iste est alter Agamemnon tuus?
ut uidua loquere: uir caret uita tuus.
(Clytaemnestra) Indomita post haec uirginis uerba impiae
965 regina frangam; citius interea mihi
edissere ubi sit natus, ubi frater tuus.
(Electra) Extra Mycenas. (Clytaemnestra) Redde nunc natum mihi.
(Electra) Et tu parentem redde. (Clytaemnestra) Quo latitat loco?
(Electra) Tuto quietus, regna non metuens noua:
[970] iustae parenti satis. (Clytaemnestra) At iratae parum.
morieris hodie. (Electra) Dummodo hac moriar manu.
recedo ab aris. siue te iugulo iuuat
mersisse ferrum, praebeo iugulum uolens;
seu more pecudum colla resecari placet,
975 intenta ceruix uulnus expectat tuum.
scelus paratum est: caede respersam uiri
atque obsoletam sanguine hoc dextram ablue.
(Clytaemnestra) Consors pericli pariter ac regni mei,
Aegisthe, gradere. nata genetricem impie
[980] probris lacessit, occulit fratrem abditum.
(Aegisthus) Furibunda uirgo, uocis infandae sonum
et aure uerba indigna materna opprime.
(Electra) Etiam monebit sceleris infandi artifex,
per scelera natus, nomen ambiguum suis,
985 idem sororis natus et patris nepos?
(Clytaemnestra) Aegisthe, cessas impium ferro caput
demetere? fratrem reddat aut animam statim.
(Aegisthus) Abstrusa caeco carcere et saxo exigat
aeuum; per omnes torta poenarum modos
[990] referre quem nunc occulit forsan uolet.
inops, egens, inclusa, paedore obruta,
uidua ante thalamos, exul, inuisa omnibus
aethere negato sero subcumbet malis.
(Electra) Concede mortem. (Aegisthus) Si recusares, darem:
995 rudis est tyrannus morte qui poenam exigit.
(Electra) Mortem aliquid ultra est? (Aegisthus) Vita, si cupias mori.
(Clytaemnestra) Abripite, famuli, monstrum et auectam procul
ultra Mycenas ultimo in regni angulo
uincite saeptam nocte tenebrosi specus,
[1000] ut inquietam uirginem carcer domet.
At ista poenas capite persoluat suo
captiua coniunx, regii pellex tori.
trahite, ut sequatur coniugem ereptum mihi.
(Cassandra) Ne trahite, uestros ipsa praecedam gradus.
1005 perferre prima nuntium Phrygibus meis
propero: repletum ratibus euersis mare,
captas Mycenas, mille ductorem ducum,
ut paria fata Troicis lueret malis,
perisse dono, feminae, stupro, dolo.
[1010] nihil moramur, rapite, quin grates ago:
iam, iam iuuat uixisse, post Troiam, iuuat.
(Clytaemnestra) Furiosa, morere. (Cassandra) Veniet et uobis furor.
|
