[0] DE ORIGINE ET SITV GERMANORVM
[1] Germania omnis a Gallis Raetisque et Pannoniis Rheno et Danuuio fluminibus,
a Sarmatis Dacisque mutuo metu aut montibus separatur: cetera Oceanus ambit,
latos sinus et insularum inmensa spatia complectens, nuper cognitis quibusdam
gentibus ac regibus, quos bellum aperuit. Rhenus, Raeticarum Alpium inaccesso ac
praecipiti uertice ortus, modico flexu in occidentem uersus septentrionali
Oceano miscetur. Danuuius molli et clementer edito montis Abnobae iugo effusus
pluris populos adit, donec in Ponticum mare sex meatibus erumpat: septimum os
paludibus hauritur.
[2] Ipsos Germanos indigenas crediderim minimeque aliarum gentium aduentibus et
hospitiis mixtos, quia nec terra olim, sed classibus aduehebantur qui mutare
sedes quaerebant, et inmensus ultra utque sic dixerim aduersus Oceanus raris ab
orbe nostro nauibus aditur. Quis porro, praeter periculum horridi et ignoti
maris, Asia aut Africa aut Italia relicta Germaniam peteret, informem terris,
asperam caelo, tristem cultu adspectuque, nisi si patria sit?
Celebrant carminibus antiquis, quod unum apud illos memoriae et annalium genus
est, Tuistonem deum terra editum. Ei filium Mannum, originem gentis
conditoremque, Manno tris filios adsignant, e quorum nominibus proximi Oceano
Ingaeuones, medii Herminones, ceteri Istaeuones uocentur. Quidam, ut in licentia
uetustatis, pluris deo ortos plurisque gentis appellationes, Marsos Gambriuios
Suebos Vandilios adfirmant, eaque uera et antiqua nomina. Ceterum Germaniae
uocabulum recens et nuper additum, quoniam qui primi Rhenum transgressi Gallos
expulerint ac nunc Tungri, tunc Germani uocati sint: ita nationis nomen, non
gentis eualuisse paulatim, ut omnes primum a uictore ob metum, mox etiam a se
ipsis, inuento nomine Germani uocarentur.
[3] Fuisse apud eos et Herculem memorant, primumque omnium uirorum fortium ituri
in proelia canunt. Sunt illis haec quoque carmina, quorum relatu, quem barditum
uocant, accendunt animos futuraeque pugnae fortunam ipso cantu augurantur.
Terrent enim trepidantue, prout sonuit acies, nec tam uocis ille quam uirtutis
concentus uidetur. Adfectatur praecipue asperitas soni et fractum murmur,
obiectis ad os scutis, quo plenior et grauior uox repercussu intumescat. Ceterum
et Ulixen quidam opinantur longo illo et fabuloso errore in hunc Oceanum delatum
adisse Germaniae terras, Asciburgiumque, quod in ripa Rheni situm hodieque
incolitur, ab illo constitutum nominatumque; aram quin etiam Ulixi consecratam,
adiecto Laertae patris nomine, eodem loco olim repertam, monumentaque et tumulos
quosdam Graecis litteris inscriptos in confinio Germaniae Raetiaeque adhuc
exstare. Quae neque confirmare argumentis neque refellere in animo est: ex
ingenio suo quisque demat uel addat fidem.
[4] Ipse eorum opinionibus accedo, qui Germaniae populos nullis aliis aliarum
nationum conubiis infectos propriam et sinceram et tantum sui similem gentem
exstitisse arbitrantur. Unde habitus quoque corporum, tamquam in tanto hominum
numero, idem omnibus: truces et caerulei oculi, rutilae comae, magna corpora et
tantum ad impetum ualida: laboris atque operum non eadem patientia, minimeque
sitim aestumque tolerare, frigora atque inediam caelo soloue adsueuerunt.
[5] Terra etsi aliquanto specie differt, in uniuersum tamen aut siluis horrida
aut paludibus foeda, umidior qua Gallias, uentosior qua Noricum ac Pannoniam
adspicit; satis ferax, frugiferarum arborum inpatiens, pecorum fecunda, sed
plerumque improcera. Ne armentis quidem suus honor aut gloria frontis: numero
gaudent, eaeque solae et gratissimae opes sunt. Argentum et aurum propitiine an
irati di negauerint dubito. Nec tamen adfirmauerim nullam Germaniae uenam
argentum aurumue gignere: quis enim scrutatus est? Possessione et usu haud
perinde adficiuntur. Est uidere apud illos argentea uasa, legatis et principibus
eorum muneri data, non in alia uilitate quam quae humo finguntur; quamquam
proximi ob usum commerciorum aurum et argentum in pretio habent formasque
quasdam nostrae pecuniae adgnoscunt atque eligunt. Interiores simplicius et
antiquius permutatione mercium utuntur. Pecuniam probant ueterem et diu notam,
serratos bigatosque. Argentum quoque magis quam aurum sequuntur, nulla
adfectione animi, sed quia numerus argenteorum facilior usui est promiscua ac
uilia mercantibus.
[6] Ne ferrum quidem superest, sicut ex genere telorum colligitur. Rari gladiis
aut maioribus lanceis utuntur: hastas uel ipsorum uocabulo frameas gerunt
angusto et breui ferro, sed ita acri et ad usum habili, ut eodem telo, prout
ratio poscit, uel comminus uel eminus pugnent. Et eques quidem scuto frameaque
contentus est; pedites et missilia spargunt, pluraque singuli, atque in inmensum
uibrant, nudi aut sagulo leues. Nulla cultus iactatio; scuta tantum lectissimis
coloribus distinguunt. Paucis loricae, uix uni alteriue cassis aut galea. Equi
non forma, non uelocitate conspicui. Sed nec uariare gyros in morem nostrum
docentur: in rectum aut uno flexu dextros agunt, ita coniuncto orbe, ut nemo
posterior sit. In uniuersum aestimanti plus penes peditem roboris; eoque mixti
proeliantur, apta et congruente ad equestrem pugnam uelocitate peditum, quos ex
omni iuuentute delectos ante aciem locant. Definitur et numerus; centeni ex
singulis pagis sunt, idque ipsum inter suos uocantur, et quod primo numerus
fuit, iam nomen et honor est. Acies per cuneos componitur. Cedere loco, dummodo
rursus instes, consilii quam formidinis arbitrantur. Corpora suorum etiam in
dubiis proeliis referunt. Scutum reliquisse praecipuum flagitium, nec aut sacris
adesse aut concilium inire ignominioso fas; multique superstites bellorum
infamiam laqueo finierunt.
[7] Reges ex nobilitate, duces ex uirtute sumunt. Nec regibus infinita aut
libera potestas, et duces exemplo potius quam imperio, si prompti, si conspicui,
si ante aciem agant, admiratione praesunt. Ceterum neque animaduertere neque
uincire, ne uerberare quidem nisi sacerdotibus permissum, non quasi in poenam
nec ducis iussu, sed uelut deo imperante, quem adesse bellantibus credunt.
Effigiesque et signa quaedam detracta lucis in proelium ferunt; quodque
praecipuum fortitudinis incitamentum est, non casus, nec fortuita conglobatio
turmam aut cuneum facit, sed familiae et propinquitates; et in proximo pignora,
unde feminarum ululatus audiri, unde uagitus infantium. Hi cuique sanctissimi
testes, hi maximi laudatores. Ad matres, ad coniuges uulnera ferunt; nec illae
numerare aut exigere plagas pauent, cibosque et hortamina pugnantibus gestant.
[8] Memoriae proditur quasdam acies inclinatas iam et labantes a feminis
restitutas constantia precum et obiectu pectorum et monstrata comminus
captiuitate, quam longe inpatientius feminarum suarum nomine timent, adeo ut
efficacius obligentur animi ciuitatum, quibus inter obsides puellae quoque
nobiles imperantur. Inesse quin etiam sanctum aliquid et prouidum putant, nec
aut consilia earum aspernantur aut responsa neglegunt. Vidimus sub diuo
Vespasiano Veledam diu apud plerosque numinis loco habitam; sed et olim Albrunam
et compluris alias uenerati sunt, non adulatione nec tamquam facerent deas.
[9] Deorum maxime Mercurium colunt, cui certis diebus humanis quoque hostiis
litare fas habent. Herculem et Martem concessis animalibus placant. Pars
Sueborum et Isidi sacrificat: unde causa et origo peregrino sacro, parum
comperi, nisi quod signum ipsum in modum liburnae figuratum docet aduectam
religionem. Ceterum nec cohibere parietibus deos neque in ullam humani oris
speciem adsimulare ex magnitudine caelestium arbitrantur: lucos ac nemora
consecrant deorumque nominibus appellant secretum illud, quod sola reuerentia
uident.
[10] Auspicia sortesque ut qui maxime obseruant: sortium consuetudo simplex.
Virgam frugiferae arbori decisam in surculos amputant eosque notis quibusdam
discretos super candidam uestem temere ac fortuito spargunt. Mox, si publice
consultetur, sacerdos ciuitatis, sin priuatim, ipse pater familiae, precatus
deos caelumque suspiciens ter singulos tollit, sublatos secundum impressam ante
notam interpretatur. Si prohibuerunt, nulla de eadem re in eundem diem
consultatio; sin permissum, auspiciorum adhuc fides exigitur. Et illud quidem
etiam hic notum, auium uoces uolatusque interrogare; proprium gentis equorum
quoque praesagia ac monitus experiri. Publice aluntur isdem nemoribus ac lucis,
candidi et nullo mortali opere contacti; quos pressos sacro curru sacerdos ac
rex uel princeps ciuitatis comitantur hinnitusque ac fremitus obseruant. Nec
ulli auspicio maior fides, non solum apud plebem, sed apud proceres, apud
sacerdotes; se enim ministros deorum, illos conscios putant. Est et alia
obseruatio auspiciorum, qua grauium bellorum euentus explorant. Eius gentis, cum
qua bellum est, captiuum quoquo modo interceptum cum electo popularium suorum,
patriis quemque armis, committunt: uictoria huius uel illius pro praeiudicio
accipitur.
[11] De minoribus rebus principes consultant; de maioribus omnes, ita tamen, ut
ea quoque, quorum penes plebem arbitrium est, apud principes pertractentur.
Coeunt, nisi quid fortuitum et subitum incidit, certis diebus, cum aut incohatur
luna aut impletur; nam agendis rebus hoc auspicatissimum initium credunt. Nec
dierum numerum, ut nos, sed noctium computant. Sic constituunt, sic condicunt:
nox ducere diem uidetur. Illud ex libertate uitium, quod non simul nec ut iussi
conueniunt, sed et alter et tertius dies cunctatione coeuntium absumitur. Ut
turbae placuit, considunt armati. Silentium per sacerdotes, quibus tum et
coercendi ius est, imperatur. Mox rex uel princeps, prout aetas cuique, prout
nobilitas, prout decus bellorum, prout facundia est, audiuntur, auctoritate
suadendi magis quam iubendi potestate. Si displicuit sententia, fremitu
aspernantur; sin placuit, frameas concutiunt. Honoratissimum adsensus genus est
armis laudare.
[12] Licet apud concilium accusare quoque et discrimen capitis intendere.
Distinctio poenarum ex delicto. Proditores et transfugas arboribus suspendunt,
ignauos et imbelles et corpore infames caeno ac palude, iniecta insuper crate,
mergunt. Diuersitas supplicii illuc respicit, tamquam scelera ostendi oporteat,
dum puniuntur, flagitia abscondi. Sed et leuioribus delictis pro modo poena:
equorum pecorumque numero conuicti multantur. Pars multae regi uel ciuitati,
pars ipsi, qui uindicatur, uel propinquis eius exsoluitur. Eliguntur in isdem
conciliis et principes, qui iura per pagos uicosque reddunt; centeni singulis ex
plebe comites consilium simul et auctoritas adsunt.
[13] Nihil autem neque publicae neque priuatae rei nisi armati agunt. Sed arma
sumere non ante cuiquam moris, quam ciuitas suffecturum probauerit. Tum in ipso
concilio uel principum aliquis uel pater uel propinqui scuto frameaque iuuenem
ornant: haec apud illos toga, hic primus iuuentae honos; ante hoc domus pars
uidentur, mox rei publicae. Insignis nobilitas aut magna patrum merita principis
dignationem etiam adulescentulis adsignant: ceteris robustioribus ac iam pridem
probatis adgregantur, nec rubor inter comites adspici. Gradus quin etiam ipse
comitatus habet, iudicio eius quem sectantur; magnaque et comitum aemulatio,
quibus primus apud principem suum locus, et principum, cui plurimi et acerrimi
comites. Haec dignitas, hae uires, magno semper et electorum iuuenum globo
circumdari, in pace decus, in bello praesidium. Nec solum in sua gente cuique,
sed apud finitimas quoque ciuitates id nomen, ea gloria est, si numero ac
uirtute comitatus emineat; expetuntur enim legationibus et muneribus ornantur et
ipsa plerumque fama bella profligant.
[14] Cum uentum in aciem, turpe principi uirtute uinci, turpe comitatui uirtutem
principis non adaequare. Iam uero infame in omnem uitam ac probrosum superstitem
principi suo ex acie recessisse. Illum defendere, tueri, sua quoque fortia facta
gloriae eius adsignare praecipuum sacramentum est. Principes pro uictoria
pugnant, comites pro principe. Si ciuitas, in qua orti sunt, longa pace et otio
torpeat, plerique nobilium adulescentium petunt ultro eas nationes, quae tum
bellum aliquod gerunt, quia et ingrata genti quies et facilius inter ancipitia
clarescunt magnumque comitatum non nisi ui belloque tueare; exigunt enim
principis sui liberalitate illum bellatorem equum, illam cruentam uictricemque
frameam. Nam epulae et quamquam incompti, largi tamen apparatus pro stipendio
cedunt. Materia munificentiae per bella et raptus. Nec arare terram aut
exspectare annum tam facile persuaseris quam uocare hostem et uulnera mereri.
Pigrum quin immo et iners uidetur sudore adquirere quod possis sanguine parare.
[15] Quotiens bella non ineunt, non multum uenatibus, plus per otium transigunt,
dediti somno ciboque, fortissimus quisque ac bellicosissimus nihil agens,
delegata domus et penatium et agrorum cura feminis senibusque et infirmissimo
cuique ex familia; ipsi hebent, mira diuersitate naturae, cum idem homines sic
ament inertiam et oderint quietem. Mos est ciuitatibus ultro ac uiritim conferre
principibus uel armentorum uel frugum, quod pro honore acceptum etiam
necessitatibus subuenit. Gaudent praecipue finitimarum gentium donis, quae non
modo a singulis, sed et publice mittuntur, electi equi, magna arma, phalerae
torquesque; iam et pecuniam accipere docuimus.
[16] Nullas Germanorum populis urbes habitari satis notum est, ne pati quidem
inter se iunctas sedes. Colunt discreti ac diuersi, ut fons, ut campus, ut nemus
placuit. Vicos locant non in nostrum morem conexis et cohaerentibus aedificiis:
suam quisque domum spatio circumdat, siue aduersus casus ignis remedium siue
inscitia aedificandi. Ne caementorum quidem apud illos aut tegularum usus:
materia ad omnia utuntur informi et citra speciem aut delectationem. Quaedam
loca diligentius inlinunt terra ita pura ac splendente, ut picturam ac
lineamenta colorum imitetur. Solent et subterraneos specus aperire eosque multo
insuper fimo onerant, suffugium hiemis et receptaculum frugibus, quia rigorem
frigorum eius modi loci molliunt, et si quando hostis aduenit, aperta populatur,
abdita autem et defossa aut ignorantur aut eo ipso fallunt, quod quaerenda sunt.
[17] Tegumen omnibus sagum fibula aut, si desit, spina consertum: cetera intecti
totos dies iuxta focum atque ignem agunt. Locupletissimi ueste distinguuntur,
non fluitante, sicut Sarmatae ac Parthi, sed stricta et singulos artus
exprimente. Gerunt et ferarum pelles, proximi ripae neglegenter, ulteriores
exquisitius, ut quibus nullus per commercia cultus. Eligunt feras et detracta
uelamina spargunt maculis pellibusque beluarum, quas exterior Oceanus atque
ignotum mare gignit. Nec alius feminis quam uiris habitus, nisi quod feminae
saepius lineis amictibus uelantur eosque purpura uariant, partemque uestitus
superioris in manicas non extendunt, nudae brachia ac lacertos; sed et proxima
pars pectoris patet.
[18] Quamquam seuera illic matrimonia, nec ullam morum partem magis laudaueris.
Nam prope soli barbarorum singulis uxoribus contenti sunt, exceptis admodum
paucis, qui non libidine, sed ob nobilitatem plurimis nuptiis ambiuntur. Dotem
non uxor marito, sed uxori maritus offert. Intersunt parentes et propinqui ac
munera probant, munera non ad delicias muliebres quaesita nec quibus noua nupta
comatur, sed boues et frenatum equum et scutum cum framea gladioque. In haec
munera uxor accipitur, atque in uicem ipsa armorum aliquid uiro adfert: hoc
maximum uinculum, haec arcana sacra, hos coniugales deos arbitrantur. Ne se
mulier extra uirtutum cogitationes extraque bellorum casus putet, ipsis
incipientis matrimonii auspiciis admonetur uenire se laborum periculorumque
sociam, idem in pace, idem in proelio passuram ausuramque. Hoc iuncti boues, hoc
paratus equus, hoc data arma denuntiant. Sic uiuendum, sic pereundum: accipere
se, quae liberis inuiolata ac digna reddat, quae nurus accipiant, rursusque ad
nepotes referantur.
[19] Ergo saepta pudicitia agunt, nullis spectaculorum inlecebris, nullis
conuiuiorum inritationibus corruptae. Litterarum secreta uiri pariter ac feminae
ignorant. Paucissima in tam numerosa gente adulteria, quorum poena praesens et
maritis permissa: abscisis crinibus nudatam coram propinquis expellit domo
maritus ac per omnem uicum uerbere agit; publicatae enim pudicitiae nulla uenia:
non forma, non aetate, non opibus maritum inuenerit. Nemo enim illic uitia
ridet, nec corrumpere et corrumpi saeculum uocatur. Melius quidem adhuc eae
ciuitates, in quibus tantum uirgines nubunt et eum spe uotoque uxoris semel
transigitur. Sic unum accipiunt maritum quo modo unum corpus unamque uitam, ne
ulla cogitatio ultra, ne longior cupiditas, ne tamquam maritum, sed tamquam
matrimonium ament. Numerum liberorum finire aut quemquam ex adgnatis necare
flagitium habetur, plusque ibi boni mores ualent quam alibi bonae leges.
[20] In omni domo nudi ac sordidi in hos artus, in haec corpora, quae miramur,
excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus
delegantur. Dominum ac seruum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem
pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, uirtus adgnoscat.
Sera iuuenum uenus, eoque inexhausta pubertas. Nec uirgines festinantur; eadem
iuuenta, similis proceritas: pares ualidaeque miscentur, ac robora parentum
liberi referunt. Sororum filiis idem apud auunculum qui ad patrem honor. Quidam
sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis
obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant.
Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi
non sunt, proximus gradus in possessione fratres, patrui, auunculi. Quanto plus
propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla
orbitatis pretia.
[21] Suscipere tam inimicitias seu patris seu propinqui quam amicitias necesse
est; nec implacabiles durant: luitur enim etiam homicidium certo armentorum ac
pecorum numero recipitque satisfactionem uniuersa domus, utiliter in publicum,
quia periculosiores sunt inimicitiae iuxta libertatem.
Conuictibus et hospitiis non alia gens effusius indulget. Quemcumque mortalium
arcere tecto nefas habetur; pro fortuna quisque apparatis epulis excipit. Cum
defecere, qui modo hospes fuerat, monstrator hospitii et comes; proximam domum
non inuitati adeunt. Nec interest: pari humanitate accipiuntur. Notum ignotumque
quantum ad ius hospitis nemo discernit. Abeunti, si quid poposcerit, concedere
moris; et poscendi in uicem eadem facilitas. Gaudent muneribus, sed nec data
imputant nec acceptis obligantur: uictus inter hospites comis.
[22] Statim e somno, quem plerumque in diem extrahunt, lauantur, saepius calida,
ut apud quos plurimum hiems occupat. Lauti cibum capiunt: separatae singulis
sedes et sua cuique mensa. Tum ad negotia nec minus saepe ad conuiuia procedunt
armati. Diem noctemque continuare potando nulli probrum. Crebrae, ut inter
uinolentos, rixae raro conuiciis, saepius caede et uulneribus transiguntur. Sed
et de reconciliandis in uicem inimicis et iungendis adfinitatibus et
adsciscendis principibus, de pace denique ac bello plerumque in conuiuiis
consultant, tamquam nullo magis tempore aut ad simplices cogitationes pateat
animus aut ad magnas incalescat. Gens non astuta nec callida aperit adhuc
secreta pectoris licentia ioci; ergo detecta et nuda omnium mens. Postera die
retractatur, et salua utriusque temporis ratio est: deliberant, dum fingere
nesciunt, constituunt, dum errare non possunt.
[23] Potui umor ex hordeo aut frumento, in quandam similitudinem uini corruptus:
proximi ripae et uinum mercantur. Cibi simplices, agrestia poma, recens fera aut
lac concretum: sine apparatu, sine blandimentis expellunt famem. Aduersus sitim
non eadem temperantia. Si indulseris ebrietati suggerendo quantum concupiscunt,
haud minus facile uitiis quam armis uincentur.
[24] Genus spectaculorum unum atque in omni coetu idem. Nudi iuuenes, quibus id
ludicrum est, inter gladios se atque infestas frameas saltu iaciunt. Exercitatio
artem parauit, ars decorem, non in quaestum tamen aut mercedem: quamuis audacis
lasciuiae pretium est uoluptas spectantium. Aleam, quod mirere, sobrii inter
seria exercent, tanta lucrandi perdendiue temeritate, ut, cum omnia defecerunt,
extremo ac nouissimo iactu de libertate ac de corpore contendant. Victus
uoluntariam seruitutem adit: quamuis iuuenior, quamuis robustior adligari se ac
uenire patitur. Ea est in re praua peruicacia; ipsi fidem uocant. Seruos
condicionis huius per commercia tradunt, ut se quoque pudore uictoriae
exsoluant.
[25] Ceteris seruis non in nostrum morem, descriptis per familiam ministeriis,
utuntur: suam quisque sedem, suos penates regit. Frumenti modum dominus aut
pecoris aut uestis ut colono iniungit, et seruus hactenus paret: cetera domus
officia uxor ac liberi exsequuntur. Verberare seruum ac uinculis et opere
coercere rarum: occidere solent, non disciplina et seueritate, sed impetu et
ira, ut inimicum, nisi quod impune est. Liberti non multum supra seruos sunt,
raro aliquod momentum in domo, numquam in ciuitate, exceptis dumtaxat iis
gentibus quae regnantur. Ibi enim et super ingenuos et super nobiles ascendunt:
apud ceteros impares libertini libertatis argumentum sunt.
[26] Faenus agitare et in usuras extendere ignotum; ideoque magis seruatur quam
si uetitum esset. Agri pro numero cultorum ab uniuersis in uices occupantur,
quos mox inter se secundum dignationem partiuntur; facilitatem partiendi
camporum spatia praestant, Arua per annos mutant, et superest ager. Nec enim cum
ubertate et amplitudine soli labore contendunt, ut pomaria conserant et prata
separent et hortos rigent: sola terrae seges imperatur. Unde annum quoque ipsum
non in totidem digerunt species: hiems et uer et aestas intellectum ac uocabula
habent, autumni perinde nomen ac bona ignorantur.
[27] Funerum nulla ambitio: id solum obseruatur, ut corpora clarorum uirorum
certis lignis crementur. Struem rogi nec uestibus nec odoribus cumulant: sua
cuique arma, quorundam igni et equus adicitur. Sepulcrum caespes erigit:
monumentorum arduum et operosum honorem ut grauem defunctis aspernantur. Lamenta
ac lacrimas cito, dolorem et tristitiam tarde ponunt. Feminis lugere honestum
est, uiris meminisse.
Haec in commune de omnium Germanorum origine ac moribus accepimus: nunc
singularum gentium instituta ritusque, quatenus differant, quae nationes e
Germania in Gallias commigrauerint, expediam.
[28] Validiores olim Gallorum res fuisse summus auctorum diuus Iulius tradit;
eoque credibile est etiam Gallos in Germaniam transgressos: quantulum enim amnis
obstabat quo minus, ut quaeque gens eualuerat, occuparet permutaretque sedes
promiscuas adhuc et nulla regnorum potentia diuisas? Igitur inter Hercyniam
siluam Rhenumque et Moenum amnes Heluetii, ulteriora Boii, Gallica utraque gens,
tenuere. Manet adhuc Boihaemi nomen significatque loci ueterem memoriam quamuis
mutatis cultoribus. Sed utrum Arauisci in Pannoniam ab Osis, Germanorum natione,
an Osi ab Arauiscis in Germaniam commigrauerint, cum eodem adhuc sermone
institutis moribus utantur, incertum est, quia pari olim inopia ac libertate
eadem utriusque ripae bona malaque erant. Treueri et Neruii circa adfectationem
Germanicae originis ultro ambitiosi sunt, tamquam per hanc gloriam sanguinis a
similitudine et inertia Gallorum separentur. Ipsam Rheni ripam haud dubie
Germanorum populi colunt, Vangiones, Triboci, Nemetes. Ne Ubii quidem, quamquam
Romana colonia esse meruerint ac libentius Agrippinenses conditoris sui nomine
uocentur, origine erubescunt, transgressi olim et experimento fidei super ipsam
Rheni ripam conlocati, ut arcerent, non ut custodirentur.
[29] Omnium harum gentium uirtute praecipui Bataui non multum ex ripa, sed
insulam Rheni amnis colunt, Chattorum quondam populus et seditione domestica in
eas sedes transgressus, in quibus pars Romani imperii fierent. Manet honos et
antiquae societatis insigne; nam nec tributis contemnuntur nec publicanus
atterit; exempti oneribus et conlationibus et tantum in usum proeliorum
sepositi, uelut tela atque arma, bellis reseruantur. Est in eodem obsequio et
Mattiacorum gens; protulit enim magnitudo populi Romani ultra Rhenum ultraque
ueteres terminos imperii reuerentiam. Ita sede finibusque in sua ripa, mente
animoque nobiscum agunt, cetera similes Batauis, nisi quod ipso adhuc terrae
suae solo et caelo acrius animantur.
Non numerauerim inter Germaniae populos, quamquam trans Rhenum Danuuiumque
consederint, eos qui decumates agros exercent. Leuissimus quisque Gallorum et
inopia audax dubiae possessionis solum occupauere; mox limite acto promotisque
praesidiis sinus imperii et pars prouinciae habentur.
[30] Ultra hos Chatti initium sedis ab Hercynio saltu incohant, non ita effusis
ac palustribus locis, ut ceterae ciuitates, in quas Germania patescit; durant
siquidem colles, paulatim rarescunt, et Chattos suos saltus Hercynius
prosequitur simul atque deponit. Duriora genti corpora, stricti artus, minax
uultus et maior animi uigor. Multum, ut inter Germanos, rationis ac sollertiae:
praeponere electos, audire praepositos, nosse ordines, intellegere occasiones,
differre impetus, disponere diem, uallare noctem, fortunam inter dubia, uirtutem
inter certa numerare, quodque rarissimum nec nisi ratione disciplinae concessum,
plus reponere in duce quam in exercitu. Omne robur in pedite, quem super arma
ferramentis quoque et copiis onerant: alios ad proelium ire uideas, Chattos ad
bellum. Rari excursus et fortuita pugna. Equestrium sane uirium id proprium,
cito parare uictoriam, cito cedere: uelocitas iuxta formidinem, cunctatio
propior constantiae est.
[31] Et aliis Germanorum populis usurpatum raro et priuata cuiusque audentia
apud Chattos in consensum uertit, ut primum adoleuerint, crinem barbamque
submittere, nec nisi hoste caeso exuere uotiuum obligatumque uirtuti oris
habitum. Super sanguinem et spolia reuelant frontem, seque tum demum pretia
nascendi rettulisse dignosque patria ac parentibus ferunt: ignauis et imbellibus
manet squalor. Fortissimus quisque ferreum insuper anulum (ignominiosum id
genti) uelut uinculum gestat, donec se caede hostis absoluat. Plurimis Chattorum
hic placet habitus, iamque canent insignes et hostibus simul suisque monstrati.
Omnium penes hos initia pugnarum; haec prima semper acies, uisu noua; nam ne in
pace quidem uultu mitiore mansuescunt. Nulli domus aut ager aut aliqua cura:
prout ad quemque uenere, aluntur, prodigi alieni, contemptores sui, donec
exsanguis senectus tam durae uirtuti impares faciat.
[32] Proximi Chattis certum iam alueo Rhenum, quique terminus esse sufficiat,
Usipi ac Tencteri colunt. Tencteri super solitum bellorum decus equestris
disciplinae arte praecellunt; nec maior apud Chattos peditum laus quam Tencteris
equitum. Sic instituere maiores; posteri imitantur. Hi lusus infantium, haec
iuuenum aemulatio: perseuerant senes. Inter familiam et penates et iura
successionum equi traduntur: excipit filius, non ut cetera, maximus natu, sed
prout ferox bello et melior.
[33] Iuxta Tencteros Bructeri olim occurrebant: nunc Chamauos et Angriuarios
inmigrasse narratur, pulsis Bructeris ac penitus excisis uicinarum consensu
nationum, seu superbiae odio seu praedae dulcedine seu fauore quodam erga nos
deorum; nam ne spectaculo quidem proelii inuidere. Super sexaginta milia non
armis telisque Romanis, sed, quod magnificentius est, oblectationi oculisque
ceciderunt. Maneat, quaeso, duretque gentibus, si non amor nostri, at certe
odium sui, quando urgentibus imperii fatis nihil iam praestare fortuna maius
potest quam hostium discordiam.
[34] Angriuarios et Chamauos a tergo Dulgubnii et Chasuarii cludunt, aliaeque
gentes haud perinde memoratae, a fronte Frisii excipiunt. Maioribus minoribusque
Frisiis uocabulum est ex modo uirium. Utraeque nationes usque ad Oceanum Rheno
praetexuntur, ambiuntque inmensos insuper lacus et Romanis classibus nauigatos.
Ipsum quin etiam Oceanum illa temptauimus: et superesse adhuc Herculis columnas
fama uulgauit, siue adiit Hercules, seu quidquid ubique magnificum est, in
claritatem eius referre consensimus. Nec defuit audentia Druso Germanico, sed
obstitit Oceanus in se simul atque in Herculem inquiri. Mox nemo temptauit,
sanctiusque ac reuerentius uisum de actis deorum credere quam scire.
[35] Hactenus in occidentem Germaniam nouimus; in septentrionem ingenti flexu
redit. Ac primo statim Chaucorum gens, quamquam incipiat a Frisiis ac partem
litoris occupet, omnium quas exposui gentium lateribus obtenditur, donec in
Chattos usque sinuetur. Tam inmensum terrarum spatium non tenent tantum Chauci,
sed et implent, populus inter Germanos nobilissimus, quique magnitudinem suam
malit iustitia tueri. Sine cupididate, sine impotentia, quieti secretique nulla
prouocant bella, nullis raptibus aut latrociniis populantur. Id praecipuum
uirtutis ac uirium argumentum est, quod, ut superiores agant, non per iniurias
adsequuntur; prompta tamen omnibus arma ac, si res poscat, exercitus, plurimum
uirorum equorumque; et quiescentibus eadem fama.
[36] In latere Chaucorum Chattorumque Cherusci nimiam ac marcentem diu pacem
inlacessiti nutrierunt: idque iucundius quam tutius fuit, quia inter impotentes
et ualidos falso quiescas: ubi manu agitur, modestia ac probitas nomina
superioris sunt. Ita qui olim boni aequique Cherusci, nunc inertes ac stulti
uocantur: Chattis uictoribus fortuna in sapientiam cessit. Tracti ruina
Cheruscorum et Fosi, contermina gens. Aduersarum rerum ex aequo socii sunt, cum
in secundis minores fuissent.
[37] Eundem Germaniae sinum proximi Oceano Cimbri tenent, parua nunc ciuitas,
sed gloria ingens. Veterisque famae lata uestigia manent, utraque ripa castra ac
spatia, quorum ambitu nunc quoque metiaris molem manusque gentis et tam magni
exitus fidem. Sescentesimum et quadragesimum annum urbs nostra agebat, cum
primum Cimbrorum audita sunt arma, Caecilio Metello et Papirio Carbone
consulibus. Ex quo si ad alterum imperatoris Traiani consulatum computemus,
ducenti ferme et decem anni colliguntur: tam diu Germania uincitur. Medio tam
longi aeui spatio multa in uicem damna. Non Samnis, non Poeni, non Hispaniae
Galliaeue, ne Parthi quidem saepius admonuere: quippe regno Arsacis acrior est
Germanorum libertas. Quid enim aliud nobis quam caedem Crassi, amisso et ipse
Pacoro, infra Ventidium deiectus Oriens obiecerit? At Germani Carbone et Cassio
et Scauro Aurelio et Seruilio Caepione Gnaeoque Mallio fusis uel captis quinque
simul consularis exercitus populo Romano, Varum trisque cum eo legiones etiam
Caesari abstulerunt; nec impune C. Marius in Italia, diuus Iulius in Gallia,
Drusus ac Nero et Germanicus in suis eos sedibus perculerunt. Mox ingentes Gai
Caesaris minae in ludibrium uersae. Inde otium, donec occasione discordiae
nostrae et ciuilium armorum expugnatis legionum hibernis etiam Gallias
adfectauere; ac rursus inde pulsi proximis temporibus triumphati magis quam
uicti sunt.
[38] Nunc de Suebis dicendum est, quorum non una, ut Chattorum Tencterorumue,
gens; maiorem enim Germaniae partem obtinent, propriis adhuc nationibus
nominibusque discreti, quamquam in commune Suebi uocentur. Insigne gentis
obliquare crinem nodoque substringere: sic Suebi a ceteris Germanis, sic
Sueborum ingenui a seruis separantur. In aliis gentibus seu cognatione aliqua
Sueborum seu, quod saepe accidit, imitatione, rarum et intra iuuentae spatium;
apud Suebos usque ad canitiem horrentem capillum retro sequuntur. Ac saepe in
ipso uertice religatur; principes et ornatiorem habent. Ea cura formae, sed
innoxia; neque enim ut ament amenturue, in altitudinem quandam et terrorem
adituri bella compti, ut hostium oculis, armantur.
[39] Vetustissimos se nobilissimosque Sueborum Semnones memorant; fides
antiquitatis religione firmatur. Stato tempore in siluam auguriis patrum et
prisca formidine sacram omnes eiusdem sanguinis populi legationibus coeunt
caesoque publice homine celebrant barbari ritus horrenda primordia. Est et alia
luco reuerentia: nemo nisi uinculo ligatus ingreditur, ut minor et potestatem
numinis prae se ferens. Si forte prolapsus est, attolli et insurgere haud
licitum: per humum euoluuntur. Eoque omnis superstitio respicit, tamquam inde
initia gentis, ibi regnator omnium deus, cetera subiecta atque parentia. Adicit
auctoritatem fortuna Semnonum: centum pagi iis habitantur magnoque corpore
efficitur ut se Sueborum caput credant.
[40] Contra Langobardos paucitas nobilitat: plurimis ac ualentissimis nationibus
cincti non per obsequium, sed proeliis ac periclitando tuti sunt. Reudigni
deinde et Auiones et Anglii et Varini et Eudoses et Suardones et Nuithones
fluminibus aut siluis muniuntur. Nec quicquam notabile in singulis, nisi quod in
commune Nerthum, id est Terram matrem, colunt eamque interuenire rebus hominum,
inuehi populis arbitrantur. Est in insula Oceani castum nemus, dicatumque in eo
uehiculum, ueste contectum; attingere uni sacerdoti concessum. Is adesse
penetrali deam intellegit uectamque bubus feminis multa cum ueneratione
prosequitur. Laeti tunc dies, festa loca, quaecumque aduentu hospitioque
dignatur. Non bella ineunt, non arma sumunt; clausum omne ferrum; pax et quies
tunc tantum nota, tunc tantum amata, donec idem sacerdos satiatam conuersatione
mortalium deam templo reddat. Mox uehiculum et uestes et, si credere uelis,
numen ipsum secreto lacu abluitur. Serui ministrant, quos statim idem lacus
haurit. Arcanus hinc terror sanctaque ignorantia, quid sit illud, quod tantum
perituri uident.
[41] Et haec quidem pars Sueborum in secretiora Germaniae porrigitur. Propior,
ut, quo modo paulo ante Rhenum, sic nunc Danuuium sequar, Hermundurorum ciuitas,
fida Romanis; eoque solis Germanorum non in ripa commercium, sed penitus atque
in splendidissima Raetiae prouinciae colonia. Passim et sine custode transeunt;
et cum ceteris gentibus arma modo castraque nostra ostendamus, his domos
uillasque patefecimus non concupiscentibus. In Hermunduris Albis oritur, flumen
inclutum et notum olim; nunc tantum auditur.
[42] Iuxta Hermunduros Naristi ac deinde Marcomani et Quadi agunt. Praecipua
Marcomanorum gloria uiresque, atque ipsa etiam sedes pulsis olim Boiis uirtute
parta. Nec Naristi Quadiue degenerant. Eaque Germaniae uelut frons est, quatenus
Danuuio peragitur. Marcomanis Quadisque usque ad nostram memoriam reges mansere
ex gente ipsorum, nobile Marobodui et Tudri genus: iam et externos patiuntur,
sed uis et potentia regibus ex auctoritate Romana. Raro armis nostris, saepius
pecunia iuuantur, nec minus ualent.
[43] Retro Marsigni, Cotini, Osi, Buri terga Marcomanorum Quadorumque claudunt.
E quibus Marsigni et Buri sermone cultuque Suebos referunt: Cotinos Gallica,
Osos Pannonica lingua coarguit non esse Germanos, et quod tributa patiuntur.
Partem tributorum Sarmatae, partem Quadi ut alienigenis imponunt: Cotini, quo
magis pudeat, et ferrum effodiunt. Omnesque hi populi pauca campestrium, ceterum
saltus et uertices montium iugumque insederunt. Dirimit enim scinditque Suebiam
continuum montium iugum, ultra quod plurimae gentes agunt, ex quibus latissime
patet Lygiorum nomen in plures ciuitates diffusum. Valentissimas nominasse
sufficiet, Harios, Helueconas, Manimos, Helisios, Nahanarualos. Apud
Nahanarualos antiquae religionis lucus ostenditur. Praesidet sacerdos muliebri
ornatu, sed deos interpretatione Romana Castorem Pollucemque memorant. Ea uis
numini, nomen Alcis. Nulla simulacra, nullum peregrinae superstitionis
uestigium; ut fratres tamen, ut iuuenes uenerantur. Ceterum Harii super uires,
quibus enumeratos paulo ante populos antecedunt, truces insitae feritati arte ac
tempore lenocinantur: nigra scuta, tincta corpora; atras ad proelia noctes
legunt ipsaque formidine atque umbra feralis exercitus terrorem inferunt, nullo
hostium sustinente nouum ac uelut infernum adspectum; nam primi in omnibus
proeliis oculi uincuntur.
[44] Trans Lygios Gotones regnantur, paulo iam adductius quam ceterae Germanorum
gentes, nondum tamen supra libertatem. Protinus deinde ab Oceano Rugii et
Lemouii; omniumque harum gentium insigne rotunda scuta, breues gladii et erga
reges obsequium.
Suionum hinc ciuitates ipso in Oceano praeter uiros armaque classibus ualent.
Forma nauium eo differt, quod utrimque prora paratam semper adpulsui frontem
agit. Nec uelis ministrantur nec remos in ordinem lateribus adiungunt: solutum,
ut in quibusdam fluminum, et mutabile, ut res poscit, hinc uel illinc remigium.
Est apud illos et opibus honos, eoque unus imperitat, nullis iam exceptionibus,
non precario iure parendi. Nec arma, ut apud ceteros Germanos, in promiscuo, sed
clausa sub custode, et quidem seruo, quia subitos hostium incursus prohibet
Oceanus, otiosae porro armatorum manus facile lasciuiunt. Enimuero neque nobilem
neque ingenuum, ne libertinum quidem armis praeponere regia utilitas est.
[45] Trans Suionas aliud mare, pigrum ac prope inmotum, quo cingi cludique
terrarum orbem hinc fides, quod extremus cadentis iam solis fulgor in ortus
edurat adeo clarus, ut sidera hebetet; sonum insuper emergentis audiri formasque
equorum et radios capitis adspici persuasio adicit. Illuc usque (et fama uera)
tantum natura. Ergo iam dextro Suebici maris litore Aestiorum gentes adluuntur,
quibus ritus habitusque Sueborum, lingua Britannicae propior. Matrem deum
uenerantur. Insigne superstitionis formas aprorum gestant: id pro armis
omniumque tutela securum deae cultorem etiam inter hostis praestat. Rarus ferri,
frequens fustium usus. Frumenta ceterosque fructus patientius quam pro solita
Germanorum inertia laborant. Sed et mare scrutantur, ac soli omnium sucinum,
quod ipsi glesum uocant, inter uada atque in ipso litore legunt. Nec quae
natura, quaeue ratio gignat, ut barbaris, quaesitum compertumue; diu quin etiam
inter cetera eiectamenta maris iacebat, donec luxuria nostra dedit nomen. Ipsis
in nullo usu; rude legitur, informe profertur, pretiumque mirantes accipiunt.
Sucum tamen arborum esse intellegas, quia terrena quaedam atque etiam uolucria
animalia plerumque interlucent, quae implicata umore mox durescente materia
cluduntur. Fecundiora igitur nemora lucosque sicut Orientis secretis, ubi tura
balsamaque sudantur, ita Occidentis insulis terrisque inesse crediderim, quae
uicini solis radiis expressa atque liquentia in proximum mare labuntur ac ui
tempestatum in aduersa litora exundant. Si naturam sucini admoto igni temptes,
in modum taedae accenditur alitque flammam pinguem et olentem; mox ut in picem
resinamue lentescit.
Suionibus Sitonum gentes continuantur. Cetera similes uno differunt, quod femina
dominatur; in tantum non modo a libertate sed etiam a seruitute degenerant.
[46] Hic Suebiae finis. Peucinorum Venedorumque et Fennorum nationes Germanis an
Sarmatis adscribam dubito, quamquam Peucini, quos quidam Bastarnas uocant,
sermone, cultu, sede ac domiciliis ut Germani agunt. Sordes omnium ac torpor
procerum; conubiis mixtis nonnihil in Sarmatarum habitum foedantur. Venedi
multum ex moribus traxerunt; nam quidquid inter Peucinos Fennosque siluarum ac
montium erigitur latrociniis pererrant. Hi tamen inter Germanos potius
referuntur, quia et domos figunt et scuta gestant et pedum usu ac pernicitate
gaudent: quae omnia diuersa Sarmatis sunt in plaustro equoque uiuentibus. Fennis
mira feritas, foeda paupertas: non arma, non equi, non penates; uictui herba,
uestitui pelles, cubile humus: solae in sagittis spes, quas inopia ferri ossibus
asperant. Idemque uenatus uiros pariter ac feminas alit; passim enim comitantur
partemque praedae petunt. Nec aliud infantibus ferarum imbriumque suffugium quam
ut in aliquo ramorum nexu contegantur: huc redeunt iuuenes, hoc senum
receptaculum. Sed beatius arbitrantur quam ingemere agris, inlaborare domibus,
suas alienasque fortunas spe metuque uersare: securi aduersus homines, securi
aduersus deos rem difficillimam adsecuti sunt, ut illis ne uoto quidem opus
esset. Cetera iam fabulosa: Hellusios et Oxionas ora hominum uoltusque, corpora
atque artus ferarum gerere: quod ego ut incompertum in medio relinquam.
|
